Goffart i rozwój kiszenia pasz

Zimowa pasza jako ograniczenie produkcji

Punktem wyjścia była sezonowość żywienia. Latem zwierzęta otrzymywały zielonkę lub korzystały z pastwisk; zimą trzeba było sięgać po zapasy. Suszenie na siano stanowiło znane rozwiązanie, lecz zależało od warunków zbioru i pogody. W swoim podręczniku Goffart opisywał straty powodowane deszczem, niedostatecznym wysuszeniem oraz trudnością zachowania soczystych, masywnych roślin. Szukał sposobu przeniesienia części letniej obfitości na okres, kiedy pola nie dostarczały świeżej paszy.

Jego porównania mleka, masła i przyrostów zwierząt były argumentami uczestnika dziewiętnastowiecznej debaty, a nie współczesnym doświadczeniem żywieniowym. Istotny był sam problem organizacyjny: wielkość stada i długość jego utrzymania zależały od zasobów dostępnych przez cały rok. Trwały zapas paszy umożliwiał planowanie żywienia poza sezonem wegetacyjnym. Nie usuwał jednak potrzeby oceny jakości materiału i pozostałych składników dawki.

Goffart łączył tę zmianę także z obiegiem nawozu. Więcej utrzymywanych zwierząt oznaczało dla niego więcej obornika przeznaczanego na pola. W jego projekcie kiszonka była częścią przekształcenia gospodarstwa: uprawa roślin paszowych, żywienie i nawożenie miały wzajemnie wspierać swoją produktywność.¹

Praktyki starsze niż podręcznik z 1877 roku

Konserwowanie żywności przez fermentację ma znacznie starszą historię niż nowoczesne kiszenie pasz. Nie można jednak wyprowadzić jednej prostej linii od dowolnego dawnego dołu magazynowego do silosu kukurydzianego. Samo przechowywanie pod ziemią nie dowodzi, że stosowano ten sam surowiec i ten sam mechanizm utrwalania. O XIX wieku więcej mówią konkretne relacje o pracy rolników niż przypisywanie jednej osobie wynalazku o bardzo szerokim znaczeniu.

Manly Miles w artykule z 1884 roku wskazywał wcześniejsze europejskie praktyki przechowywania świeżej trawy w dołach. Opisywał również Adolfa Reihlena spod Stuttgartu, który około trzydziestu lat wcześniej zachował uszkodzoną przez mróz kukurydzę pastewną. Przeniesienie znanej praktyki na tak obfity surowiec otwierało nowe możliwości. Według Milesa Vilmorin zwracał uwagę francuskich rolników na ten sposób w 1870 roku, a doświadczenia Morela opublikowano w 1871 roku.

Ten sam autor wspominał własne próby w Illinois z 1875 roku, wcześniejsze od często przywoływanych doświadczeń Francisa Morrisa z 1876 roku. Jego relacja jest zarazem świadectwem sporu o pierwszeństwo. Pokazuje sieć prób i przekazów między Niemcami, Francją i Ameryką, w której Goffart stał się szczególnie wpływowym popularyzatorem.^{2, 1}

Burtin: doświadczenia, korekty i sukces praktyczny

Goffart przedstawiał swoje osiągnięcia jako wynik długiego eksperymentowania. W angielskim wydaniu przygotowanym przez J. B. Browna opisał wyposażenie Burtin już w 1853 roku: sieczkarnię z Anglii, napęd wodny oraz doły magazynowe zabezpieczone cementem. Wczesne wyniki były rozczarowujące. Materiał osiadał, pod sztywnym przykryciem pozostawała przestrzeń, a górne warstwy ulegały zmianom i trzeba było szybko je zużywać.

Jednym z rozwijanych rozwiązań było przykrycie z desek, które obciążone podążało za osiadającą masą. Goffart porównywał działanie tego układu do tłoka. Zmieniał przygotowanie materiału i konstrukcję magazynów, a późniejsze listy zawierają korekty wcześniejszych zaleceń. Jego metoda nie była więc gotowym zestawem zasad ogłoszonym raz na zawsze w 1877 roku.

W Burtin pracę komplikował wysoki poziom wody gruntowej. Autor wyjaśniał, dlaczego izolowanie i częściowe zagłębianie silosów kosztowało go więcej niż mogłoby kosztować gospodarza w innym miejscu. Takie szczegóły mówią więcej niż legenda genialnego odkrycia: pokazują, że technikę trzeba było dostosować do ziemi, budynków i możliwości finansowych konkretnego gospodarstwa.^{1, 2}

Co zachowuje kiszonkę, a co sądzili pionierzy

Współczesne wyjaśnienie wskazuje rolę ograniczonego dostępu tlenu i bakterii fermentacji mlekowej. Zużywając rozpuszczalne cukry roślin, bakterie wytwarzają kwasy; zakwaszenie ogranicza aktywność wielu organizmów powodujących psucie. Masa roślinna pozostaje wilgotna i zmienia się biologicznie. Nie jest sterylizowana ani zamieniana w siano. Ponowny dostęp powietrza może uruchomić procesy pogarszające trwałość.

Goffart nie dysponował takim ujęciem. W podręczniku deklarował, że podczas przechowania chce uniknąć fermentacji, i utożsamiał kolejne jej formy z postępującym rozkładem. Jednocześnie dopuszczał ogrzewanie się materiału po wyjęciu jako zmianę korzystną dla pobierania paszy. Jego słownictwo i interpretacje nie odpowiadają dzisiejszej klasyfikacji mikrobiologicznej. Trafnie dostrzegał znaczenie powietrza, ale funkcji bakterii mlekowych nie odkrył.

Miles badał próbki pod mikroskopem i obserwował bakterie w doświadczalnym silosie. Rejestrował również temperaturę i osiadanie masy, przyznając, że nie umie dokładnie ustalić zależności między wszystkimi zmianami. Historia kiszonki pokazuje stopniowe łączenie skutecznej praktyki z pomiarem i wyjaśnieniem, a nie nagłe zastosowanie kompletnej teorii.^{4, 1, 2}

Silos, sieczkarnia i organizacja pracy

Słowo silos nie oznacza jednej uniwersalnej budowli. W tej historii chodzi o przechowanie wilgotnej paszy objętościowej, a nie o utrzymywanie suchego ziarna w elewatorze handlowym. Goffart opisywał murowane, częściowo zagłębione magazyny o zaokrąglonym obrysie. Miles przedstawiał rozwój od prostych dołów przez obmurowanie i konstrukcje nadziemne do tańszych rozwiązań drewnianych. Wybór zależał między innymi od wody gruntowej, kosztów materiałów i szczelności.

Przygotowanie zapasu wymagało zebrania roślin, przewiezienia ich, rozdrobnienia i umieszczenia w magazynie. Relacja z pokazu w Burtin z października 1878 roku wymienia napędzaną parą sieczkarnię, urządzenie unoszące materiał oraz ludzi rozkładających i ugniatających masę. Ujawnia także pracę kobiet, łatwo pomijaną w historii skupionej na autorze podręcznika. Maszyny przyspieszały część zadań, lecz nadal wymagały zorganizowanej pracy zespołu.

Po zakończeniu zbioru liczyła się codzienna obsługa zwierząt. Goffart opisywał małą kolejkę łączącą magazyny z korytarzami obory oraz kosze używane do przenoszenia i kontrolowania porcji. Korzyść gospodarcza wynikała więc również z układu zabudowań i rozłożenia pracy w roku, a nie tylko z zachowania samej rośliny.^{1, 2}

Jak metoda zdobywała rozgłos

Podręcznik francuski z 1877 roku usystematyzował obserwacje i uczynił z doświadczeń Burtin przedmiot szerszej dyskusji. W zbiorach NCSU zachowało się angielskie wydanie z 1879 roku; Miles wspominał przekład nowojorski już w 1878 roku. Anglojęzyczne wydania rozpowszechniano więc już pod koniec lat siedemdziesiątych XIX wieku.

Wydanie Browna z 1880 roku łączyło tekst Goffarta z listami, relacjami z pokazów i uzupełnieniami dotyczącymi innych doświadczeń. Spotkanie w Burtin 12 października 1878 roku zgromadziło przedstawicieli rolnictwa z kilku krajów, towarzystw rolniczych i producentów maszyn. Goście widzieli pracującą instalację i mogli ocenić to, czego nie oddawał sam tekst podręcznika: rozmiaru urządzeń, organizacji zbioru i współpracy ludzi.

Publikację wydała New York Plow Company, a jej końcowe strony zawierały reklamy wyposażenia. Wiedza rolnicza krążyła więc razem z ofertą handlową. Nie odbiera to książce wartości, ale tłumaczy entuzjastyczny ton części relacji i zainteresowanie mechanizacją. Rolnik sięgający po ten tom dostawał jednocześnie opis praktyki, argument za inwestycją i kontakt z rynkiem sprzętu.^{1, 2, 3}

Debaty o wartości paszy i wiarygodności obietnic

Upowszechnienie kiszonki nie oznaczało jednomyślności. Miles notował zarówno zadowolenie rolników, jak i rozczarowanie przesadnymi obietnicami. Wskazywał różnice między gospodarstwami i sezonami oraz obawy związane z kwaśnością. Przywoływał nawet odmowy przyjmowania mleka przez niektóre zakłady produkujące mleko zagęszczone. Jest to świadectwo ówczesnych sporów i praktyk skupu, a nie dowód, że każda kiszonka pogarszała mleko.

W materiałach opublikowanych przez Browna zestawiano świeżą masę roślin z suchą substancją oraz analizowano poszczególne części kukurydzy. Była to ważna korekta sposobu myślenia: imponująca masa mokrego plonu nie jest tym samym co ilość składników odżywczych. Goffart sam przyznawał, że przy porównywaniu pasz liczą się koszt uzyskania i wartość pokarmowa, a nie wyłącznie ciężar zebranego materiału.

Dlatego dziewiętnastowieczne tabele kosztów nie mówią nic o uniwersalnej rentowności tej technologii. Wpływały na nie lokalne płace, wyposażenie i sposób użytkowania zwierząt. Także dzisiejsza wiedza o kukurydzy kiszonkowej rozróżnia jej wartość energetyczną od stosunkowo niskiej zawartości białka. Utrwalenie paszy nie wytwarza brakujących składników i nie zastępuje bilansowania żywienia.^{2, 1, 5}

Znaczenie dla hodowli i granice rozpowszechnienia

Kiszenie rozszerzało możliwości przechowywania całych roślin i pomagało oddzielić termin zbioru od terminu skarmiania. Miało to szczególne znaczenie tam, gdzie intensywniejsza produkcja zwierzęca wymagała zapasu soczystej paszy. Kukurydza stała się ważnym surowcem, ale Goffart i jego wydawca dyskutowali także żyto, owies, trawy i rośliny motylkowe. Historia tej techniki jest szersza niż historia jednego gatunku.

Późniejsza ekspansja wymagała dalszych adaptacji. W sprawozdaniu malezyjskich służb weterynaryjnych dla FAO opisano działania prowadzone od lat sześćdziesiątych XX wieku: różne rośliny paszowe i konstrukcje, od rowów oraz zbiorników po opakowania z tworzyw. Magazynowanie miało pomagać również w porze suchej, a nie wyłącznie w europejskiej zimie. Nie wszędzie potrzebowano wysokiej wieży silosowej.

Badania przedstawione w tym samym tomie FAO przez D. V. Rangnekara pokazały ograniczone przyjmowanie technologii przez badane małe gospodarstwa zachodnich Indii. Rolnicy wskazywali brak nadwyżki zielonki, nakłady pracy i niedostateczny zwrot z inwestycji. Przykład ten wyjaśnia, dlaczego rozgłos Goffarta nie zapoczątkował jednakowej zmiany na całym świecie. Skuteczna konserwacja była jednym z warunków przyjęcia metody; równie istotne pozostawało jej miejsce w gospodarstwie.^{1, 6, 7}

Najważniejsze daty

Czytaj więcej o historii rolnictwa

• Historia kiszonki – kiedy zaczęto ją stosować7 maja 2026
• Rozwój silosów i przechowywania kiszonek5 maja 2026
• Historia pasz treściwych i koncentratów15 czerwca 2026
• Rozwój produkcji pasz i mieszalni pasz31 marca 2026
• Dawne metody przechowywania zboża i pasz18 marca 2026
• Historia pańszczyzny i jej wpływ na rozwój gospodarstw26 października 2026

Wszystkie artykuły w dziale Historia rolnictwa (143) →

Inne wydarzenia: przetwórstwo żywności

Najczęstsze pytania

Źródła

Tekst powstał na podstawie publikacji naukowych i opracowań muzealnych. Numery w tekście odsyłają do pozycji na tej liście.

1. Auguste Goffart; translated and edited by J. B. Brown, Ensilage of Green Crops, from the French of Auguste Goffart, with the Latest Facts Connected with This System, pp. 5–30, 37–43, 53–59, 67–69, 1880
2. Manly Miles, Ensilage and Fermentation, Popular Science Monthly, volume 25, June, 1884
3. North Carolina State University Libraries / Internet Archive, The Ensilage of Maize, and Other Green Fodder Crops – bibliographic record, 1879
4. S. J. W. H. Oude Elferink, F. Driehuis, J. C. Gottschal, S. F. Spoelstra, Silage fermentation processes and their manipulation, Silage Making in the Tropics, FAO Paper 161, 2000
5. Feedipedia, INRAE–CIRAD–AFZ–FAO, Maize silage – Feedipedia datasheet
6. F. Y. Chin, A. B. Idris, Department of Veterinary Services, Malaysia, Silage making activities of the Department of Veterinary Services, Malaysia, FAO Paper 161, 2000
7. D. V. Rangnekar, BAIF Development Research Foundation, Some observations on non-adoption of silage making in central and western India, FAO Paper 161, 2000