Kobiety pracowały na roli przed powstaniem Land Army
Opowieść o kobietach nagle odkrywających gospodarstwo w czasie wojny pomija dłuższą historię. Kobiety wcześniej pracowały w rodzinnych gospodarstwach, ogrodnictwie i hodowli. Istniały również organizacje zabiegające o szkolenie zawodowe i uznanie ich kompetencji. Poprzedniczkę Women’s Farm and Garden Association założono w 1899 roku. Jej działalność obejmowała kontakty między pracownicami, poradnictwo oraz egzaminy z praktycznego ogrodnictwa i chowu drobiu. Wojenne przedsięwzięcie wyrastało więc z wcześniejszych sieci, a nie z całkowicie nowego zainteresowania pracą kobiet.
W 1917 roku państwo nadało mobilizacji większą skalę i ramy administracyjne. Wspierane wcześniej inicjatywy rekrutacyjne zostały włączone w Women’s Land Army. Pierwsza organizacja zakończyła działalność w listopadzie 1919 roku. Rozróżnienie między nową instytucją a dawną pracą jest istotne: mundur i oficjalna nazwa zwiększały widoczność części kobiet, lecz nie obejmowały wszystkich osób wykonujących podobne czynności. Historia samej organizacji nie jest zatem pełną historią kobiecej pracy na wsi.1, 2
Dlaczego wojna zwiększała zapotrzebowanie na pracownice
Rolnictwo musiało odpowiadać jednocześnie na potrzeby wyżywienia i odpływ części pracowników do sił zbrojnych. Zagrożenie transportu morskiego dodatkowo podnosiło znaczenie produkcji krajowej. W czerwcu 1939 roku odtworzono Women’s Land Army, zanim Wielka Brytania przystąpiła do drugiej wojny światowej. To ważna różnica wobec pierwszej wojny: przygotowania do mobilizacji pracy rozpoczęto wcześniej. Rekrutacja objęła osoby o zróżnicowanym pochodzeniu, doświadczeniu zawodowym i znajomości gospodarstwa.
Nie był to problem dający się rozwiązać wyłącznie ogólną liczbą zgłoszeń. Praca musiała być dostępna w odpowiednim miejscu i momencie. Zbiór nie czekał na wygodny termin przeprowadzki, a opieka nad zwierzętami wymagała ciągłości. Organizowanie zatrudnienia łączyło więc potrzeby gospodarstw ze szkoleniem, transportem i zakwaterowaniem. Liczba kobiet należących do organizacji w jednym roku to co innego niż suma wszystkich, które przewinęły się przez nią w ciągu całego okresu. Te wielkości opisują różne zjawiska.3, 6
Szkolenie i umiejętności ukryte za pojęciem „pomocy”
Część rekrutek otrzymywała kilkutygodniowe przygotowanie w szkołach rolniczych lub gospodarstwach szkoleniowych, inne uczyły się bezpośrednio podczas pracy. Zachowany materiał szkoleniowy i wspomnienia pokazują, że nie istniała jedna identyczna ścieżka dla wszystkich. Dojenie, sadzenie, praca z końmi czy obsługa narzędzi wymagały opanowania konkretnych ruchów i rozpoznawania sytuacji. Fotografie mechanicznego szkolenia oraz prac przy zbożu dokumentują zakres zadań szerszy niż stereotypowe zbieranie owoców.
Słowo „pomoc” może przesłaniać odpowiedzialność. Osoba pracująca przy zwierzętach musiała dostosować się do ich rytmu, a zadania przy zbiorach wymagały współdziałania. Umiejętność nie sprowadzała się do siły: obejmowała obserwację, ostrożność i właściwą kolejność czynności. Krótki kurs nie czynił automatycznie doświadczonej pracownicy, ale mógł ułatwiać wejście w nowy zawód. Liczyła się zarówno treść szkolenia, jak i to, kto przekazywał wiedzę już w miejscu zatrudnienia. Praktyczna nauka nie kończyła się w dniu otrzymania przydziału.7, 5
Mieszkanie, wynagrodzenie i ryzyko codziennej pracy
Land Girls mogły mieszkać w prywatnych kwaterach przy gospodarstwach albo w zbiorowych hostelach, także urządzanych w przejętych budynkach i barakach. Wspomnienia pokazują bardzo różne doświadczenia: od życzliwego przyjęcia po izolację i złe warunki. Jeden pamiętnik nie oddaje więc sytuacji we wszystkich gospodarstwach. Zakwaterowanie wpływało jednak na odpoczynek, możliwość utrzymywania kontaktów i poczucie samodzielności. Dla wielu kobiet praca oznaczała także zmianę środowiska i oddalenie od rodziny.
Zatrudnienie nie było wolne od nierówności płacowych ani ryzyka wypadków. W odpowiedzi parlamentarnej z 12 października 1943 roku rząd wskazywał na ubezpieczenie zdrowotne pracujących członkiń, odszkodowania za wypadki przy pracy i dodatkową pomoc funduszu dobroczynnego. Dokument pokazuje formalne mechanizmy wsparcia, lecz sam nie dowodzi, że każda poszkodowana uzyskała pomoc bez trudności. Korespondencja i wspomnienia pokazują, że uprawnienie na papierze nie zawsze pokrywało się z doświadczeniem osoby chorej lub kontuzjowanej. Patriotyczny apel nie usuwał ekonomicznego wymiaru zatrudnienia.8, 10, 5
Szkocja i Women’s Timber Corps: podobna mobilizacja, inne zadania
Szkocka Women’s Land Army posiadała odrębną administrację, związaną z Department of Agriculture for Scotland i strukturami lokalnymi. Dokumenty szkockie opisują między innymi żniwa, sianokosy, dojenie i strzyżenie owiec. W 1942 roku powstał Women’s Timber Corps, kojarzony z określeniem Lumber Jills. Jego członkinie wykonywały prace leśne i pomagały pozyskiwać drewno. Mimo związków organizacyjnych z Land Army leśnictwo nie było uprawą żywności, a zasady jednego oddziału nie obowiązywały automatycznie w drugim.
Różnice te były odczuwalne w codziennym życiu. Obóz przy lesie i kwatera w gospodarstwie mlecznym tworzyły odmienne warunki życia; zadania sezonowe wymagały innej organizacji niż codzienna obsługa zwierząt. Także liczby odnoszą się do konkretnych obszarów: dane dla Szkocji nie są danymi dla całej Wielkiej Brytanii. Wspólnym mianownikiem była mobilizacja cywilnych umiejętności dla gospodarki wojennej, natomiast regionalna organizacja, specjalizacja i przebieg służby wyraźnie się różniły.4, 3
Amelia King i granice obietnicy wspólnego wysiłku
W 1943 roku Amelia King, czarna mieszkanka Londynu, zgłosiła się do Women’s Land Army. Oddział w Essex odrzucił jej kandydaturę, powołując się na trudności w znalezieniu zatrudnienia i kwatery związane z kolorem jej skóry. Sprawa trafiła do Izby Gmin 23 września. Zapis debaty ujawnia różnicę między deklarowanym odrzuceniem dyskryminacji a rzeczywistym dostępem do pracy. Minister podkreślał, że organizacja kierowała kobiety do pracodawców rolnych, a nie zatrudniała ich sama.
Po publicznych protestach King znalazła zatrudnienie w Hampshire, w Frith Farm. W październiku parlament otrzymał informację o planowanym przyjęciu jej do organizacji i prawie do noszenia munduru po skierowaniu do pracy. Jej historia pokazuje, że nawet w sytuacji niedoboru rąk do pracy uprzedzenia mogły ograniczać dostęp do zatrudnienia. Zmiana wymagała działania zainteresowanej osoby, poparcia innych ludzi i znalezienia konkretnego miejsca pracy. Nie była automatycznym skutkiem wojennej retoryki o jedności.9, 10, 11
Rok 1945 nie zakończył pracy Land Girls
Koniec działań wojennych nie oznaczał natychmiastowego rozwiązania Women’s Land Army. Organizacja działała do listopada 1950 roku, a zachowane kolekcje dokumentują uczestniczki pozostające w niej po 1945. Spór o uznanie służby ujawnił się już wcześniej. Lady Gertrude Denman zrezygnowała w 1945 roku w proteście przeciw wyłączeniu członkiń z części powojennych świadczeń. Formalnie cywilna organizacja była porównywana z kobiecymi formacjami wojskowymi, co uwidaczniało różnicę między patriotycznym językiem mobilizacji a prawami po zakończeniu pracy.
Pamięć o Land Girls kształtowała się przez kolejne dziesięciolecia. W 2008 roku rozpoczęto przyznawanie specjalnej odznaki upamiętniającej pracę członkiń Land Army i Timber Corps. Późniejsze państwowe formularze potwierdzają, że była to forma uznania związana z udokumentowanym uczestnictwem. Nie świadczyła jednak o tym, że kobiety miały status żołnierzy. Upamiętnienie jest odrębnym etapem historii: mówi zarówno o dawnym wysiłku, jak i o tym, kiedy społeczeństwo zdecydowało się go publicznie docenić.6, 5, 12, 13
Co wiemy o znaczeniu organizacji
Archiwa Women’s Land Army zawierają różne rodzaje świadectw: fotografie, części mundurów, korespondencję, dokumenty członkostwa oraz nagrane wspomnienia. Muzeum w Reading przechowuje między innymi materiały Doreen Thorp i innych uczestniczek. Każde z nich mówi o czymś innym. Dokument może ustalić datę przydziału, fotografia pokazać narzędzie, a wspomnienie odsłonić zmęczenie, dumę lub osamotnienie. Żadne z nich samo nie pozwala obliczyć udziału całej organizacji w produkcji żywności.
Wojenne rolnictwo nie opierało się jednak wyłącznie na Land Girls. W gospodarstwach nadal pracowali inni robotnicy, właściciele i rodziny, a rezultat zależał również od ziemi, sprzętu i zaopatrzenia. Znaczenie organizacji polegało na pozyskaniu i rozmieszczeniu dodatkowej pracy oraz na publicznym sprawdzeniu stereotypów o kobiecych możliwościach. Jej historia pokazuje, kto wykonywał codzienne czynności podtrzymujące produkcję, jak zdobywał umiejętności i jaką cenę płacił za pracę przedstawianą na plakatach jako narodowy obowiązek.6, 7, 8
Najważniejsze daty
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| 1899 | Powstaje poprzedniczka Women’s Farm and Garden Association, wspierająca zawodową pracę kobiet na ziemi.1 |
| 1917 | Powstaje Women’s Land Army; pierwsza organizacja działa do listopada 1919.2 |
| czerwiec 1939 | Women’s Land Army zostaje odtworzona przed wybuchem drugiej wojny światowej.3 |
| 1942 | Powstaje Women’s Timber Corps, związany z pracą leśną i pozyskiwaniem drewna.4, 3 |
| wrzesień–październik 1943 | Sprawa odrzuconej z powodu koloru skóry Amelii King trafia do parlamentu; jesienią przyjęto ją do organizacji.9, 10, 11 |
| listopad 1950 | Women’s Land Army zostaje rozwiązana po kilku latach pracy w okresie powojennym.6, 4 |
Czytaj więcej o historii rolnictwa
- Kobiety w historii rolnictwa – niedoceniana rola26 marca 2026
- Rolnictwo w czasie II wojny światowej24 marca 2026
- Rolnictwo w czasie I wojny światowej23 marca 2026
- Historia pańszczyzny i jej wpływ na rozwój gospodarstw26 października 2026
- Rola Wisły w transporcie płodów rolnych23 października 2026
- Rozwój handlu zbożem przez port w Gdańsku21 października 2026
Wszystkie artykuły w dziale Historia rolnictwa (143) →
Inne wydarzenia: społeczeństwo i ziemia
Najczęstsze pytania
Czy Women’s Land Army była częścią wojska?
Czy Land Girls pracowały tylko podczas drugiej wojny światowej?
Czy Women’s Timber Corps i Land Army to dokładnie to samo?
Nie. Były powiązane, ale Timber Corps specjalizował się w pracy leśnej i drewnie. Organizacja i chronologia różniły się także w zależności od regionu.4
Źródła
Tekst powstał na podstawie publikacji naukowych i opracowań muzealnych. Numery w tekście odsyłają do pozycji na tej liście.
- Museum of English Rural Life, University of Reading, Women’s Farm and Garden Association: archive description
- Northumberland Archives, Photographs of Women’s Land Army, about 1917–19
- The National Archives; Vicky Iglikowski-Broad, Cherish Watton and Chloe Lee, On the Record: Women’s Land Army, transcript, 2023
- National Records of Scotland / Scotland’s People, Scottish Women’s Land Army records
- Museum of English Rural Life, University of Reading, Land Girls: The History of the Women’s Land Army, 2020
- Museum of English Rural Life, University of Reading, Women’s Land Army collections, 2017
- Cherish Watton / Women’s Land Army public history project, Training: testimony and a contemporary course letter
- Cherish Watton / Women’s Land Army public history project, Accommodation: billets and hostels
- UK Parliament, House of Commons, Women’s Land Army (Colour Discrimination), 23 September 1943, 1943
- UK Parliament, House of Commons, Women’s Land Army: sickness, accidents and Amelia King, 12 October 1943, 1943
- Tamisan Latherow / Museum of English Rural Life, Breaking the Colour Bar: Amelia King and the Women’s Land Army, 2020
- Bedford Borough Council, The Virtual Library, Veterans Badge for former Land Girls, 2014
- Department for Environment, Food & Rural Affairs, Women’s Land Army and Timber Corps: veteran’s badge application form, 2012; updated 2025