Odpowiednio dobrana norma wysiewu rzepaku to jeden z kluczowych elementów powodzenia całej uprawy. Zbyt gęsty siew zwiększa ryzyko wylegania, chorób i słabego rozwoju systemu korzeniowego, natomiast zbyt rzadki ogranicza plon i sprzyja zachwaszczeniu. Umiejętne dopasowanie obsady do warunków polowych, odmiany, terminu siewu i technologii uprawy pozwala lepiej wykorzystać potencjał plonowania, a jednocześnie obniżyć koszty produkcji.
Znaczenie prawidłowej obsady roślin rzepaku
Prawidłowa obsada roślin w łanie rzepaku to nie tylko liczba sztuk na metrze kwadratowym, ale także ich wyrównanie, zdrowotność i zdolność do regeneracji po zimie. Rzepak posiada duży potencjał kompensacji – pojedyncza roślina przy dobrej kondycji jest w stanie wytworzyć wiele pędów bocznych i łuszczyn, co częściowo rekompensuje ubytki w obsadzie. Jednak aby ten mechanizm mógł zadziałać, rośliny muszą mieć odpowiednio dużo przestrzeni i zasobów.
Za optymalną obsadę rzepaku ozimego przyjmuje się zazwyczaj:
- jesienią: 40–60 roślin/m²,
- po zimie (wiosną): 30–50 roślin/m².
Niższa obsada sprzyja lepszemu rozwojowi systemu korzeniowego, a rośliny lepiej wykorzystują wodę i składniki pokarmowe. Zbyt gęsty siew prowadzi natomiast do nadmiernego wydłużania szyjki korzeniowej, słabego rozbudowania korzenia palowego, a także zwiększa ryzyko rozwoju chorób grzybowych oraz presji szkodników. Co ważne, błędnie dobrana norma wysiewu często ujawnia swoje skutki dopiero wiosną – gdy łan jest przerzedzony lub przeciwnie, nadmiernie zagęszczony i podatny na wyleganie.
W warunkach Polski, przy zmiennych zimach, coraz większe znaczenie ma nie tyle sama liczba roślin na metrze, co ich przygotowanie do zimowania. Rośliny zbyt gęsto wysiane szybciej przechodzą w fazę wydłużania pędu jesienią, gorzej się rozgałęziają i są bardziej narażone na uszkodzenia mrozowe. Z kolei rośliny wysiane rzadko, ale dobrze rozkrzewione i zahartowane, zwykle lepiej znoszą trudne warunki.
Czynniki wpływające na normę wysiewu rzepaku
Norma wysiewu rzepaku nie jest wartością stałą. To wielkość, którą należy każdorazowo dopasować do konkretnego pola i warunków gospodarstwa. Kluczowe czynniki to: typ odmiany, klasa gleby, termin siewu, technologia uprawy, jakość materiału siewnego, a także ryzyko stresów pogodowych. Dobrze dobrana norma pozwala ograniczyć koszty nasion i jednocześnie utrzymać pewien margines bezpieczeństwa na wypadek słabego wschodu.
Odmiana – mieszańcowa czy populacyjna
Rzepak dzieli się na odmiany mieszańcowe (hybrydowe) oraz populacyjne. Hybrydy mają zwykle większą zdolność do kompensacji braków w obsadzie – silniej się krzewią i tworzą więcej pędów bocznych. Dlatego dla odmian mieszańcowych zaleca się niższą obsadę roślin niż dla populacyjnych. Przykładowo:
- odmiany mieszańcowe: 35–45 roślin/m² po zimie,
- odmiany populacyjne: 45–55 roślin/m² po zimie.
Przy planowaniu normy wysiewu warto korzystać z zaleceń hodowcy, ale zawsze należy je skonfrontować z własnymi warunkami glebowymi i klimatycznymi. Na słabszych stanowiskach lub podwyższonym ryzyku wymarznięcia lepiej zachować nieco wyższą docelową obsadę.
Warunki glebowe i klasa bonitacyjna
Na glebach bardzo dobrych i dobrych (kompleksy pszenne) rzepak ma większy potencjał plonowania i lepsze warunki do rozwoju bryły korzeniowej. Można tam bezpieczniej stosować niższe obsady. Na glebach słabszych, podatnych na przesuszenie, często zaleca się umiarkowanie wyższą obsadę, aby pewna część roślin skompensowała straty wynikające z niedostatku wody lub gorszego odczynu gleby.
Na ciężkich glebach z tendencją do zaskorupiania i zlewania warto zwrócić uwagę na jakość siewu – przy nierównomiernych wschodach nawet dobrze wyliczona norma nie zapewni właściwej obsady. W takich warunkach ważne jest szczególnie dokładne przygotowanie łoża siewnego oraz dbałość o utrzymanie odpowiedniej wilgotności w warstwie siewnej.
Termin siewu i warunki pogodowe
Termin siewu rzepaku ozimego w Polsce jest dobrze zdefiniowany dla poszczególnych rejonów, ale w praktyce często trzeba go elastycznie dostosować do pogody. Zasada ogólna jest następująca:
- siew w optymalnym terminie – standardowa, zalecana norma wysiewu,
- siew nieco opóźniony – delikatne zwiększenie normy,
- siew mocno opóźniony – wyraźniejsze zwiększenie normy w celu kompensacji gorszego rozwoju jesiennego.
Przy wczesnych siewach, w dobrych warunkach wilgotnościowych, rzepak ma czas na wytworzenie silnej rozety przed zimą i nie ma potrzeby zagęszczania łanu. Zbyt wczesny siew przy wysokich temperaturach jesienią może jednak prowadzić do nadmiernego wyrośnięcia roślin, co zwiększa ryzyko wymarzania.
W latach suchych, z deficytem opadów w okresie siewu i wschodów, część rolników skłania się do zwiększania normy. Należy to jednak robić rozważnie. Przy bardzo suchej glebie problemem może być nie tyle liczba wysianych nasion, co brak wody do ich skiełkowania. Czasem korzystniejszy jest lekkie opóźnienie siewu o kilka dni, aż do nadejścia opadów, zamiast nadmiernego zagęszczania łanu.
Technologia uprawy i przygotowanie pola
Inaczej należy podejść do normy wysiewu w technologii orkowej, a inaczej w systemie uproszczonym czy strip-till. Przy klasycznej orce i dobrze doprawionym polu zazwyczaj uzyskuje się bardziej wyrównane wschody. W uprawie bezorkowej lub pasowej możliwe są większe różnice w rozwoju roślin i nieco większe ryzyko przerzedzeń lokalnych, dlatego:
- w systemach uproszczonych często stosuje się o 5–10% wyższą normę wysiewu,
- kluczowe jest utrzymanie właściwej głębokości siewu i dobrego kontaktu nasion z glebą.
Jeżeli na polu występują miejsca z zakamienieniem, okresowym zastoiskiem wody lub lokalnymi zagłębieniami, należy brać pod uwagę możliwe wypadanie roślin i – ewentualnie – delikatnie skorygować normę w górę. Lepszym rozwiązaniem bywa jednak długofalowa poprawa struktury gleby oraz melioracji, niż stałe “maskowanie” problemu zwiększonym siewem.
Jakość materiału siewnego i zdolność kiełkowania
Wartość siewna nasion rzepaku (zdolność kiełkowania) ma bezpośredni wpływ na końcową obsadę. Wysiewając nasiona własne lub starsze partie materiału, konieczna jest ocena kiełkowania – najlepiej poprzez prosty test w gospodarstwie lub badanie w laboratorium. Standardowo:
- materiał kwalifikowany ma zdolność kiełkowania zwykle powyżej 90–95%,
- nasiona starsze lub źle przechowywane mogą mieć ją wyraźnie niższą.
Im niższa zdolność kiełkowania, tym większą normę wysiewu należy zastosować, aby osiągnąć docelową obsadę. Ignorowanie tego parametru prowadzi często do poważnych niedosiewów. Nie warto oszczędzać na jakości materiału siewnego – różnica w kosztach nasion jest zazwyczaj niższa niż potencjalna utrata plonu wynikająca ze zbyt rzadkiego łanu.
Jak obliczyć normę wysiewu rzepaku w praktyce
Norma wysiewu rzepaku jest najczęściej podawana w kilogramach na hektar, ale w praktyce warto myśleć przede wszystkim w kategoriach docelowej liczby roślin na metrze kwadratowym. Masa wysiewu jest wynikiem uwzględnienia MTN (masy tysiąca nasion), zdolności kiełkowania oraz zakładanych strat polowych. Prawidłowo policzona norma pozwala zbliżyć się do optymalnej obsady.
Kluczowe parametry: MTN, kiełkowanie, obsada docelowa
Do obliczenia normy wysiewu potrzebne są trzy podstawowe informacje:
- MTN (masa tysiąca nasion) – zwykle 4–7 g dla rzepaku ozimego,
- zdolność kiełkowania (%) – określona na etykiecie nasion lub w wyniku testu,
- docelowa liczba roślin/m² – np. 45 roślin/m² po zimie.
MTN bywa różna nawet pomiędzy partiami nasion tej samej odmiany. Dlatego zawsze należy opierać się na danych z etykiety, a nie na wartościach “z głowy”. Zdolność kiełkowania dla kwalifikatu często wynosi ok. 95%. Zakłada się też pewne straty polowe: rośliny, które nie wzejdą, wypadną zimą, zostaną uszkodzone przez choroby czy szkodniki.
Wzór i przykładowe obliczenia normy wysiewu
Uproszczony wzór na normę wysiewu w kilogramach na hektar wygląda następująco:
Norma wysiewu (kg/ha) = [docelowa obsada (szt./m²) × MTN (g)] ÷ [10 × zdolność kiełkowania (%) × współczynnik wschodów]
Gdzie współczynnik wschodów (np. 0,85–0,9) uwzględnia straty polowe. Przykładowo: chcemy uzyskać 50 roślin/m² po zimie, MTN = 5 g, zdolność kiełkowania = 95%, przyjmujemy współczynnik wschodów 0,9.
- Najpierw przeliczamy: 50 × 5 g = 250 g nasion na m² przy 100% wschodach.
- Uwzględniając 95% kiełkowania i 90% wschodów: 0,95 × 0,9 = 0,855 (85,5% skuteczności).
- 250 g ÷ 0,855 ≈ 292,4 g nasion na m².
- Przeliczamy na ha: 292,4 g × 10 = 2,924 kg/ha.
Otrzymujemy około 2,9–3,0 kg/ha. W praktyce rolnicy często posługują się wygodnymi zakresami: dla odmian mieszańcowych 1,8–3,0 kg/ha, dla populacyjnych 3,0–4,5 kg/ha, ale zawsze warto to zweryfikować w oparciu o konkretne parametry nasion.
Dopasowanie normy do stanu pola i ryzyka
Nawet najlepiej policzona norma musi być skorygowana o indywidualne warunki. Na polach o dużym zagrożeniu wymarzaniem, silnej presji ślimaków lub dużym udziale chwastów samozaszczepiających się (np. samosiewy zbóż), rolnicy często stosują minimalnie wyższe normy wysiewu jako “ubezpieczenie” łanu. Z kolei na stanowiskach stabilnych, o dobrej strukturze gleby, przy precyzyjnych siewnikach, można spokojnie zejść z normą bliżej dolnych granic zaleceń.
Przy wprowadzaniu nowych odmian do gospodarstwa wartościowe jest założenie małego poletka porównawczego z nieco różnymi normami wysiewu. Obserwacja łanu jesienią i wiosną pozwala lepiej zrozumieć, jak dana odmiana reaguje na zagęszczenie i jaką strategię przyjąć w kolejnych latach.
Kontrola obsady po wschodach i po zimie
Nawet starannie dobrana norma nie zawsze da oczekiwany efekt – natura bywa nieprzewidywalna. Dlatego ważne są lustracje pola:
- po wschodach – aby ocenić faktyczną obsadę i wyrównanie roślin,
- po zimie – aby sprawdzić przezimowanie i ewentualną potrzebę regulacji łanu.
Liczenie obsady wykonuje się na kilku losowo wybranych kwadratach 0,25 m² lub 0,5 m² i przelicza na 1 m². Daje to realny obraz łanu. Jeśli obsada jest wyraźnie zbyt niska (np. poniżej 20–25 roślin/m²), trzeba ocenić, czy łan ma szansę skompensować braki, czy konieczne będzie jego likwidowanie i przesiew. Zbyt gęsty łan (powyżej 70 roślin/m² jesienią) wymaga szczególnie uważnej regulacji wzrostu i nawożenia azotowego, aby uniknąć nadmiernej bujności i wylegania.
Dodatkowe czynniki praktyczne przy doborze normy wysiewu
W praktyce polowej na wynik końcowy wpływają też czynniki często pomijane w prostych zaleceniach. Należą do nich: jakość pracy siewnika, głębokość siewu, równomierność rozłożenia nasion, a nawet doświadczenie operatora. Nawet najlepsza teoria nie zrekompensuje błędów technicznych popełnionych podczas siewu.
Precyzja siewnika i kalibracja wysiewu
Rzepak ma bardzo drobne nasiona, co sprawia, że wszelkie odchylenia w dawkowaniu są szczególnie odczuwalne. Z tego względu:
- konieczna jest regularna kalibracja siewnika przed wyjazdem w pole,
- należy sprawdzić równomierność wysiewu na poszczególnych redlicach,
- warto zwrócić uwagę na stan techniczny elementów wysiewających (zużyte tarcze, szczeliny).
Kalibrację przeprowadza się, wysiewając próbę na określonej długości trasy lub przy użyciu specjalnych pojemników zbiorczych. Otrzymany wynik porównuje się z założoną normą i dokonuje korekty ustawień. Pominięcie tego etapu może prowadzić do sytuacji, w której na części pola łan będzie zbyt rzadki, a na innej – zbyt gęsty, mimo że teoretycznie zastosowano właściwą ilość nasion.
Głębokość siewu i przygotowanie łoża siewnego
Optymalna głębokość siewu rzepaku to zwykle 1,5–2,5 cm, w zależności od struktury gleby i jej wilgotności. Zbyt płytki siew grozi przesuszeniem nasion i nierównymi wschodami, zbyt głęboki – opóźnieniem wschodów i osłabieniem siewek. Różnice w głębokości siewu na tym samym polu mogą skutkować dużymi rozbieżnościami w rozwoju roślin, co w praktyce przekłada się na gorszą konkurencyjność względem chwastów i niższą odporność na stresy pogodowe.
Loże siewne powinno być dobrze wyrównane, wolne od grubszych brył i resztek, ale jednocześnie nie może być nadmiernie zaskorupione. Niewłaściwe przygotowanie pola może sprawić, że część nasion trafi w suche grudki, a część za głęboko, co obniża skuteczność wykorzystania materiału siewnego i wymusza stosowanie wyższych norm, aby uzyskać żądaną obsadę.
Norma wysiewu a nawożenie i ochrona roślin
Gęstość łanu rzepaku jest ściśle powiązana z programem nawożenia i ochrony. Przy zbyt wysokiej obsadzie łatwo przesadzić z dawkami azotu, co dodatkowo pobudza wzrost wegetatywny i zwiększa ryzyko wylegania. W takim przypadku niezbędne jest staranniejsze podejście do:
- regulatorów wzrostu – aby utrzymać zwarty, ale stabilny łan,
- fungicydów – ze względu na większą podatność na choroby przy gęstym okapie,
- dokarmiania dolistnego – aby wspierać indywidualny rozwój roślin.
Przy niższej obsadzie każda roślina ma większą przestrzeń i zasoby, ale także większą “odpowiedzialność” za plon. Wymaga to precyzyjniejszego bilansowania nawożenia, zwłaszcza makroelementów takich jak azot, fosfor, potas i siarka, oraz mikroelementów (bor, mangan, molibden). W praktyce często okazuje się, że nieco niższa norma wysiewu, połączona z dobrze zaplanowanym nawożeniem, daje lepszy plon niż łan zbyt gęsty, “przekarmiony”, a przez to bardziej podatny na wyleganie i choroby.
Norma wysiewu a zachwaszczenie i płodozmian
Rzepak, zwłaszcza w młodych fazach rozwoju, konkuruje z chwastami o wodę, światło i składniki pokarmowe. Na polach o dużym nasileniu chwastów niektórzy praktycy celowo utrzymują obsadę po stronie wyższych wartości, licząc na lepsze przykrycie gleby przez rośliny uprawne. Trzeba tu jednak zachować ostrożność – zbyt gęsty łan zwiększa ryzyko innych problemów, a kompleksowe podejście do odchwaszczania (herbicydy, uprawki mechaniczne, właściwy płodozmian) zwykle daje lepsze rezultaty niż poleganie wyłącznie na obsadzie.
Niewłaściwy płodozmian, częste następstwo rzepaku po rzepaku lub po innych roślinach kapustowatych zwiększa presję patogenów i szkodników specyficznych dla tej grupy. W takich sytuacjach każdy błąd w normie wysiewu i “rozchwianie” łanu może mieć silniej odczuwalne skutki. Dlatego przy uproszczonych płodozmianach lepiej nie eksperymentować z ekstremalnie niskimi obsadami, a większy nacisk położyć na zdrowotność roślin i profilaktykę.
Porady praktyczne i najczęstsze błędy przy ustalaniu obsady
Doświadczenie wielu gospodarstw pokazuje, że większość problemów z obsadą rzepaku nie wynika z samego wzoru na normę wysiewu, lecz z błędów organizacyjnych i technicznych popełnianych na etapie przygotowania oraz siewu. Kluczem jest systematyczne podejście: planowanie, kalibracja sprzętu, lustracja pola i gotowość do wprowadzania korekt w kolejnych sezonach.
Najczęstsze błędy popełniane przez rolników
Do błędów, które regularnie powtarzają się w praktyce, należą m.in.:
- mechaniczne stosowanie “starych” norm wysiewu bez uwzględnienia MTN nowej partii nasion,
- ignorowanie informacji o zdolności kiełkowania przy użyciu własnego materiału,
- rezygnacja z kalibracji siewnika przed rozpoczęciem siewu,
- zbyt duże zagęszczenie łanu “na wszelki wypadek”,
- siew przy niekorzystnych warunkach wilgotnościowych bez korekty głębokości.
Wiele z tych uchybień wynika z pośpiechu w okresie siewu i chęci szybkiego zakończenia prac. Tymczasem godzina poświęcona na kalibrację i przemyślenie normy wysiewu może przełożyć się na kilkaset kilogramów plonu więcej z hektara, a także na łatwiejsze prowadzenie łanu przez resztę wegetacji.
Jak krok po kroku przygotować się do siewu rzepaku
Aby zminimalizować ryzyko błędów, warto wprowadzić prostą listę działań do wykonania przed siewem:
- sprawdzenie aktualnych zaleceń dla odmiany (obsada roślin, zakres norm wysiewu),
- odczytanie z etykiety MTN i zdolności kiełkowania,
- proste przeliczenie wstępnej normy wysiewu w kg/ha,
- kalibracja siewnika na podstawie wyliczonych wartości,
- ocena wilgotności gleby i ewentualna korekta głębokości siewu,
- kontrola wschodów i przeliczenie obsady po kilku tygodniach.
W miarę możliwości dobrze jest prowadzić notatki z każdego sezonu: jaka norma została zastosowana, jakie były warunki siewu, jak wyglądały wschody i zimowanie, oraz jaki plon uzyskano. Po kilku latach powstaje w ten sposób własna baza danych, dopasowana do specyfiki gospodarstwa, która jest bardziej wartościowa niż nawet najlepsze, ale ogólne zalecenia.
Indywidualne podejście do każdego pola
Każde pole ma swoją historię i specyfikę. Nawet w tym samym gospodarstwie zdarza się, że na jednym kawałku rzepak zimuje znakomicie i osiąga wysokie plony, a na innym – w tych samych warunkach pogodowych – występują problemy z przezimowaniem lub wyleganiem. Z tego względu:
- na lepszych polach można testować niższe obsady i bardziej ekonomiczne normy wysiewu,
- na problematycznych stanowiskach warto zachować konserwatywne podejście i większy margines bezpieczeństwa,
- przy zmianie sprzętu (nowy siewnik, inna szerokość robocza) dobrze jest przez 1–2 sezony uważniej monitorować efekty.
Indywidualne, przemyślane podejście do normy wysiewu staje się jednym z elementów nowoczesnego, precyzyjnego rolnictwa. W połączeniu z monitoringiem pola za pomocą dronów, zdjęć satelitarnych czy czujników glebowych, pozwala lepiej zrozumieć zależność między zagęszczeniem łanu a jego zdrowotnością i plonowaniem.
Rola normy wysiewu w ekonomice uprawy
Norma wysiewu wpływa nie tylko na biologię roślin, ale także bezpośrednio na ekonomię produkcji. Nasiona rzepaku, zwłaszcza odmian mieszańcowych, są jednym z istotniejszych kosztów na początku sezonu. Zbyt wysoka norma wysiewu oznacza:
- wyższy wydatek na materiał siewny bez gwarancji wzrostu plonu,
- często większą presję chorób i potrzebę intensywniejszej ochrony,
- większe ryzyko wylegania i trudniejsze zbiory.
Z drugiej strony, zbyt niska norma może prowadzić do spadku plonu, jeśli warunki nie pozwolą roślinom na pełną kompensację. Stąd kluczem jest znalezienie optymalnego “złotego środka” dla danego gospodarstwa. W miarę rosnących kosztów środków produkcji, dobrze dobrana norma wysiewu staje się ważnym narzędziem poprawy rentowności uprawy rzepaku.
FAQ – najczęściej zadawane pytania o normę wysiewu rzepaku
Jaką obsadę roślin rzepaku uznać za minimalną, przy której nadal opłaca się pozostawić plantację?
Za graniczną uznaje się najczęściej około 20–25 roślin/m² po zimie, ale wiele zależy od ich kondycji. Jeżeli rośliny są zdrowe, mają silny korzeń, grubą szyjkę i dobrze rozwiniętą rozetę, potrafią mocno się rozkrzewić i wytworzyć więcej pędów bocznych. Na dobrych glebach i przy właściwym nawożeniu taki łan może wciąż dać zadowalający plon. Decyzję o likwidacji plantacji należy podejmować po dokładnej lustracji i ocenie równomierności rozmieszczenia roślin, a nie wyłącznie na podstawie samej liczby sztuk na metrze.
Czy zawsze trzeba zwiększać normę wysiewu przy późnym siewie rzepaku?
Nie zawsze, choć zazwyczaj przy wyraźnie opóźnionym terminie siewu zaleca się umiarkowane podniesienie normy. Późno wysiane rośliny mają mniej czasu na rozwój rozety i systemu korzeniowego przed zimą, co zwiększa ryzyko słabszego przezimowania i trudniejszej regeneracji wiosną. Wyższa obsada częściowo kompensuje te braki. Jednocześnie trzeba unikać ekstremalnego zagęszczania – zbyt gęsty, opóźniony łan może być słaby i podatny na choroby. Ostateczna decyzja powinna uwzględniać także wilgotność gleby, warunki pogodowe po siewie oraz typ odmiany.
Dlaczego producenci nasion często zalecają niższe normy wysiewu dla odmian mieszańcowych?
Odmiany mieszańcowe cechują się zazwyczaj silniejszym wigorem i większą zdolnością do kompensacji strat w obsadzie. Pojedyncza roślina hybrydowa częściej tworzy więcej pędów bocznych i łuszczyn niż roślina odmiany populacyjnej. Przy zbyt wysokiej obsadzie hybrydy mogą gorzej się rozgałęziać i konkurować między sobą o światło, co ogranicza wykorzystanie ich potencjału plonowania. Dlatego dla mieszańców zaleca się niższą docelową obsadę i odpowiednio obniżoną normę wysiewu, co obniża także koszt materiału siewnego na hektar bez pogorszenia plonu.
Jak często powinno się kalibrować siewnik przed siewem rzepaku?
Kalibrację warto wykonać przed każdym wyjazdem w pole, a przynajmniej przy każdej zmianie partii nasion lub odmiany. Rzepak ma małe nasiona, a różnice w MTN czy wilgotności partii mogą powodować znaczne odchylenia w dawkowaniu. Dodatkowo zużycie elementów roboczych siewnika zmienia precyzję wysiewu z sezonu na sezon. Krótka próba polowa lub “na sucho” w gospodarstwie pozwala zweryfikować, czy faktyczna ilość wysiewanych nasion odpowiada założonej normie. To prosty sposób, by uniknąć zbyt gęstego lub zbyt rzadkiego łanu na całej powierzchni pola.
Czy można opierać się tylko na tabelach producenta siewnika przy ustawianiu normy wysiewu?
Tabele producentów siewników są dobrym punktem wyjścia, ale nie uwzględniają różnic w MTN, zdolności kiełkowania, kształtu i obróbki nasion konkretnej partii. Stan techniczny siewnika, rodzaj przekładni, a nawet drobne modyfikacje w gospodarstwie wpływają na rzeczywisty wysiew. Dlatego tabele należy traktować jako wartość orientacyjną, a następnie zawsze przeprowadzić kalibrację praktyczną i skontrolować wynik. Łączenie danych z tabeli z realną próbą wysiewu daje najpewniejszy efekt i pozwala optymalnie wykorzystać materiał siewny.
