Zapalenie mózgu i rdzenia u koni – EHV w praktyce

Zapalenie mózgu i rdzenia u koni wywołane herpeswirusem koni typu 1 (EHV‑1) to jedna z tych chorób, które potrafią w kilka dni zmienić dobrze prosperujące gospodarstwo w miejsce pełne niepokoju. Choroba dotyka nie tylko dużych stajni sportowych, lecz także małych hodowli i gospodarstw rodzinnych. Zrozumienie mechanizmu zakażenia, objawów oraz praktycznych zasad profilaktyki jest kluczowe, aby ograniczyć straty zdrowotne i finansowe. Poniższy tekst ma pomóc rolnikom i hodowcom lepiej rozpoznawać zagrożenie, właściwie reagować i wprowadzać mądre działania zapobiegawcze.

Co to jest EHV i dlaczego atakuje mózg oraz rdzeń koni

Herpeswirus koni (Equine Herpesvirus) obejmuje kilka typów, z których najważniejsze z punktu widzenia praktyki hodowlanej są EHV‑1 i EHV‑4. EHV‑1 może powodować trzy główne postacie choroby: zakażenia dróg oddechowych, ronienia u klaczy ciężarnych oraz postać neurologiczną – czyli zapalenie mózgu i rdzenia. To właśnie ta ostatnia forma budzi największy lęk u hodowców, ponieważ pojawia się nagle i często dotyka kilku koni w stadzie jednocześnie.

Wirus początkowo wnika przez błony śluzowe górnych dróg oddechowych – zwykle przez kontakt z wydzieliną z nosa chorego lub zakażonego konia. Następnie namnaża się w obrębie gardła i węzłów chłonnych, po czym przedostaje się do krwi. Ta faza wiremii jest kluczowa dla rozwoju powikłań: dochodzi do uszkodzenia naczyń krwionośnych w macicy (powodując ronienia) lub w obrębie ośrodkowego układu nerwowego, prowadząc do zmian neurologicznych.

Charakterystyczną cechą EHV‑1 jest zdolność do przechodzenia w stan utajony. Oznacza to, że koń może przechorować łagodną infekcję oddechową, a wirus pozostanie „uśpiony” w jego organizmie przez miesiące, a nawet lata. Pod wpływem stresu – transportu, odsadzenia źrebięcia, zawodów, zmiany stajni, intensywnego treningu – wirus może się reaktywować i być wydalany do środowiska, zarażając kolejne zwierzęta. Dlatego jeden pozornie zdrowy koń może stać się źródłem dużego ogniska choroby.

Dla rolnika oznacza to, że walka z EHV nie kończy się na wyleczeniu przypadków klinicznych. Należy traktować stado jako całość, a profilaktyka i bioasekuracja muszą uwzględniać fakt, że część koni może być nosicielami wirusa przez całe życie.

Objawy zapalenia mózgu i rdzenia u koni – co powinno zaniepokoić hodowcę

Postać neurologiczna EHV‑1 najczęściej pojawia się kilka dni po wystąpieniu objawów oddechowych, choć nie zawsze hodowca je zauważy. Pierwszym sygnałem mogą być: gorączka, apatia, spadek apetytu, wodnisty lub śluzowy wypływ z nosa. U klaczy w ciąży może dojść do nagłych poronień, zwykle w drugim lub trzecim trymestrze. Dopiero po tym etapie rozwijają się objawy związane z uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego.

Najczęstsze objawy neurologiczne

W praktyce stajennej warto zwrócić szczególną uwagę na:

• chwiejny, niepewny chód, zwłaszcza tylnych kończyn – koń wygląda, jakby „uginały się” pod nim nogi;
• trudności z zawracaniem i cofaniem, problem z utrzymaniem równowagi na zakrętach;
• osłabienie lub porażenie kończyn miednicznych, czasem także piersiowych;
• nietrzymanie moczu lub kału – koń może stać w mokrej ściółce, bez odruchu oddalenia się od odchodów;
• opadnięty ogon, trudność w unoszeniu go podczas oddawania kału;
• u niektórych koni – nadmierna senność, dezorientacja, a rzadziej napady drgawkowe.

Objawy te są wynikiem uszkodzenia naczyń krwionośnych w rdzeniu kręgowym i mózgu, co prowadzi do obrzęku, mikrozatorów i wtórnych zmian zapalnych. Co istotne, u części koni dochodzi tylko do lekkiej ataksji (zaburzeń koordynacji), podczas gdy inne w tym samym ognisku chorobowym mogą w ciągu 24–48 godzin przestać wstawać. Takie różnice wynikają z indywidualnej odporności, wieku, stanu zdrowia oraz dawki wirusa.

Kiedy wezwać lekarza weterynarii

W każdym przypadku nagle pojawiających się zaburzeń chodu lub równowagi należy natychmiast skontaktować się z lekarzem weterynarii. Im szybciej wdrożone zostaną działania, tym większa szansa na ograniczenie rozprzestrzeniania się choroby w stadzie. W praktyce oznacza to:

• odizolowanie konia z objawami do wydzielonego boksu lub osobnej stajni;
• ograniczenie przemieszczania pozostałych koni – zakaz wyjazdów na pastwiska wspólne z innymi stajniami, odwołanie treningów wyjazdowych;
• poinformowanie pracowników gospodarstwa i ustalenie ścisłych zasad higieny i zmiany odzieży;
• prowadzenie notatek: kiedy pojawiły się pierwsze objawy, jaka była temperatura, jakie leki zostały podane.

Nie należy próbować „przeczekać” sytuacji czy leczyć konia wyłącznie domowymi metodami. W przypadku EHV‑1 każda godzina zwłoki zwiększa ryzyko zakażenia kolejnych zwierząt. Ponadto inne choroby neurologiczne (np. wścieklizna, zatrucia, urazy) mogą dawać podobny obraz kliniczny i wymagają zupełnie innego postępowania.

Diagnostyka EHV w warunkach gospodarstwa i w laboratorium

Rozpoznanie postaci neurologicznej EHV‑1 opiera się na połączeniu obrazu klinicznego, wywiadu (kontakt z innymi końmi, transport, ostatnie zawody) oraz badań laboratoryjnych. Lekarz weterynarii zwykle rozpoczyna od dokładnego badania ogólnego, pomiaru temperatury, oceny odruchów neurologicznych oraz stanu błon śluzowych.

Badania laboratoryjne i ich znaczenie

W celu potwierdzenia EHV‑1 stosuje się głównie:

• wymaz z nosa – do badania metodą PCR, wykrywającą materiał genetyczny wirusa;
• krew – również badanie PCR, pozwalające wykryć wiremię;
• badania serologiczne – porównanie poziomu przeciwciał w dwóch próbkach krwi pobranych w odstępie 2–3 tygodni.

W praktyce rolniczej dostępność badań PCR zależy od współpracy z laboratoriami diagnostycznymi. Warto już wcześniej, zanim pojawi się problem, omówić z lekarzem weterynarii, gdzie w razie potrzeby można wysłać próbki. Skróci to czas oczekiwania na wynik i usprawni działania w przypadku ogniska choroby. Trzeba też pamiętać, że negatywny wynik pojedynczego testu nie zawsze wyklucza zakażenie – czas pobrania próbki względem fazy choroby ma ogromne znaczenie.

Różnicowanie z innymi chorobami

Objawy neurologiczne u koni mogą być skutkiem wielu różnych przyczyn. W praktyce lekarz musi brać pod uwagę m.in.:

• wściekliznę – choroba śmiertelna, stanowiąca także zagrożenie dla ludzi;
• tężec – charakteryzuje się silnym napięciem mięśni, sztywnym chodem, trudnościami w otwieraniu pyska;
• urazy kręgosłupa lub miednicy – np. po upadku, zakleszczeniu w boksie;
• zatrucia – np. roślinami toksycznymi na pastwisku lub źle przechowywanymi paszami;
• inne zakażenia wirusowe lub bakteryjne ośrodkowego układu nerwowego.

Dlatego zawsze tak ważne jest przekazanie lekarzowi jak najdokładniejszej informacji: czy koń był ostatnio transportowany, czy brał udział w zawodach, czy pojawiły się inne chore konie w okolicy, jakie pasze były podawane i czy zmieniano ich dostawcę.

Leczenie i opieka nad koniem z zapaleniem mózgu i rdzenia

Niestety, nie istnieje lek, który w prosty sposób „zabije” EHV‑1 w organizmie konia. Postępowanie lecznicze opiera się na terapii objawowej, wspomagającej oraz na ograniczaniu dalszego uszkodzenia tkanek przez reakcję zapalną. Kluczowe znaczenie ma tu współpraca hodowcy z lekarzem weterynarii oraz konsekwentne przestrzeganie zaleceń.

Leczenie farmakologiczne

W zależności od stanu klinicznego lekarz może zastosować:

• niesteroidowe leki przeciwzapalne – zmniejszają gorączkę i stan zapalny, łagodzą ból;
• leki poprawiające krążenie w ośrodkowym układzie nerwowym – ich celem jest ograniczenie skutków uszkodzeń naczyń;
• leki przeciwwirusowe – ich użycie u koni jest wciąż dyskusyjne i zależy od dostępności oraz ekonomicznej opłacalności;
• płynoterapię – dożylną lub doustną, w celu zapobiegania odwodnieniu;
• środki wspierające funkcję pęcherza i jelit, jeśli występują zaburzenia oddawania moczu i kału.

Ważną częścią terapii jest również odpowiednie żywienie i suplementacja. Konie z gorączką i zaburzeniami neurologicznymi często gorzej pobierają paszę. Warto podawac łatwo przyswajalne pasze treściwe, siekane siano, mesze, a w razie potrzeby korzystać z preparatów energetycznych w formie płynnej lub papkowatej, zaleconych przez lekarza.

Opieka pielęgnacyjna i bezpieczeństwo pracowników

Koń z zaburzeniami równowagi może być nieprzewidywalny w ruchach i przez to niebezpieczny dla obsługi. Zasady, których należy przestrzegać:

• pracować zawsze w dwie osoby – jedna kontroluje głowę konia, druga wykonuje zabieg;
• unikać gwałtownych ruchów i hałasu, które mogą wywołać panikę;
• zabezpieczyć boks – usunąć ostre krawędzie, wystające gwoździe, śliskie powierzchnie;
• zapewnić grubą, suchą ściółkę, aby koń leżący nie odparzył skóry;
• regularnie zmieniać pozycję ciała u konia, który nie wstaje – aby zapobiec odleżynom.

Pracownicy obsługujący chorego konia powinni używać odzieży ochronnej przeznaczonej wyłącznie do tego boksu: osobnych kaloszy lub ochraniaczy, fartucha, rękawiczek. Po zakończeniu pracy konieczne jest dokładne umycie rąk i zdezynfekowanie sprzętu. Takie postępowanie nie tylko zmniejsza ryzyko przeniesienia wirusa na inne konie, ale także buduje w gospodarstwie kulturę odpowiedzialnej bioasekuracji.

Rokowanie i możliwe następstwa

Rokowanie w zapaleniu mózgu i rdzenia o podłożu EHV‑1 jest ostrożne do poważnego. Część koni, zwłaszcza tych z łagodniejszymi objawami, wraca do pełnej sprawności w ciągu kilku tygodni lub miesięcy. Inne pozostają z trwałymi deficytami neurologicznymi – lekką ataksją, słabszymi tylnymi kończynami czy problemami z oddawaniem moczu. U najciężej chorych, niezdolnych do wstawania, często jedynym humanitarnym rozwiązaniem jest eutanazja, aby skrócić ich cierpienie.

Z punktu widzenia rolnika i hodowcy ważne jest, aby po przebyciu choroby nie podejmować decyzji o dalszym użytkowaniu konia zbyt pochopnie. Nawet jeśli w pierwszych tygodniach obserwujemy wyraźne zaburzenia chodu, przy cierpliwej rehabilitacji, kontrolowanym ruchu na równym podłożu i odpowiednim żywieniu, możliwa jest stopniowa poprawa. Wiele zależy tu od charakteru konia, jego wcześniejszej kondycji oraz zaangażowania opiekuna.

Profilaktyka EHV w gospodarstwie – praktyczny plan dla rolnika

Zapobieganie jest znacznie tańsze i skuteczniejsze niż leczenie. W przypadku herpeswirusa koni nie istnieje metoda pozwalająca całkowicie wyeliminować wirusa ze stada, ale można znacząco zmniejszyć ryzyko wystąpienia poważnych ognisk choroby. Wymaga to połączenia szczepień, zasad bioasekuracji i mądrego zarządzania stresem u koni.

Szczepienia – co realnie dają

Dostępne na rynku szczepionki przeciw EHV są ukierunkowane głównie na zapobieganie ronieniom oraz redukcję objawów oddechowych. Nie chronią w 100% przed postacią neurologiczną, ale mogą:

• zmniejszyć nasilenie objawów klinicznych;
• ograniczyć ilość wirusa wydalanego do środowiska;
• sprawić, że przebieg choroby w stadzie będzie łagodniejszy.

W praktyce warto ustalić z lekarzem weterynarii indywidualny program szczepień dostosowany do typu gospodarstwa. Innego podejścia wymaga stajnia sportowa, z częstymi wyjazdami na zawody, a innego mała hodowla z ograniczonym ruchem koni. Szczególną uwagę należy zwrócić na klacze źrebne – regularne szczepienia w odpowiednich terminach ciąży znacząco zmniejszają ryzyko ronienia z powodu EHV‑1.

Bioasekuracja – zasady, które naprawdę działają

Bioasekuracja to zbiór codziennych nawyków, które sprawiają, że choroby zakaźne trudniej się rozprzestrzeniają. W przypadku herpeswirusa szczególnie ważne są:

• kwarantanna nowych koni – minimum 2–3 tygodnie oddzielnego utrzymania, obserwacja stanu zdrowia i pomiar temperatury;
• oddzielenie koni wyjeżdżających na zawody od reszty stada – osobne padoki, możliwie osobna obsługa;
• zakaz wspólnego używania wiader, żłobów, kantarów i szczotek między różnymi końmi;
• dezynfekcja przyczep, samochodów do przewozu koni oraz sprzętu jeździeckiego wracającego z zawodów;
• kontrola ruchu osób – ograniczenie wizyt osób z zewnątrz w stajni, w miarę możliwości stosowanie jednorazowych ochraniaczy na obuwie.

Warto w gospodarstwie wyznaczyć proste, czytelne zasady: którędy wchodzą goście, gdzie przechowuje się odzież ochronną, w którym miejscu dezynfekuje się buty. Dobrą praktyką jest także ustawienie przy wejściu do stajni pojemnika z matą nasączoną środkiem dezynfekującym przeznaczonym do stosowania w obecności zwierząt.

Ograniczanie stresu u koni

Stres jest jednym z najważniejszych czynników wywołujących reaktywację utajonego wirusa EHV. W gospodarstwie rolnym można zrobić wiele, aby go ograniczyć:

• planować transporty tak, aby unikać ekstremalnych temperatur i długotrwałego przetrzymywania koni w przyczepie;
• przeprowadzać zmiany grup w stadzie stopniowo, pozwalając koniom poznać się przez ogrodzenie, zanim zostaną wpuszczone razem;
• utrzymywać stały rytm karmienia i wyprowadzania na padoki – nagłe zmiany wywołują niepokój;
• zapewnić odpowiednią ilość paszy objętościowej (siana), która redukuje stereotypie i napięcie;
• dbać o dobre relacje między końmi a obsługą – spokojne, przewidywalne zachowanie człowieka daje zwierzętom poczucie bezpieczeństwa.

Choć te działania wydają się proste, w połączeniu ze szczepieniami i zasadami higieny potrafią znacząco zmniejszyć ryzyko poważnych problemów zdrowotnych w stadzie.

EHV w szerszym kontekście chorób zwierząt w gospodarstwie

Zapalenie mózgu i rdzenia u koni to tylko jeden z przykładów, jak wirusy mogą wpływać na funkcjonowanie całego gospodarstwa. Podobne zasady profilaktyki i postępowania obowiązują w przypadku wielu innych chorób zwierząt gospodarskich – bydła, świń, owiec czy drobiu. Warto traktować EHV jako impuls do przemyślenia ogólnego systemu zdrowotnego w gospodarstwie.

Znaczenie wczesnego wykrywania chorób

Regularna obserwacja zwierząt, mierzenie temperatury w razie najmniejszego podejrzenia infekcji, prowadzenie prostych kart zdrowia dla każdego konia – to narzędzia, które nie wymagają dużych nakładów finansowych, a pozwalają wychwycić pierwsze symptomy chorób zakaźnych. Hodowca, który zna normalne zachowanie i kondycję swoich zwierząt, szybciej zauważy subtelne zmiany: mniejszy apetyt, apatię, niechęć do ruchu, lekki kaszel.

Istotne jest również, aby w gospodarstwie istniał jasny plan działania na wypadek podejrzenia choroby zakaźnej: kto kontaktuje się z lekarzem, które pomieszczenia służą jako izolator, jakie środki dezynfekcyjne są dostępne. Takie przygotowanie zmniejsza chaos w sytuacji kryzysowej i pozwala działać sprawnie.

Współpraca z lekarzem weterynarii

Rolnik nie musi i nie powinien być sam w obliczu poważnych chorób zwierząt. Kluczowa jest stała współpraca z lekarzem weterynarii, który zna specyfikę gospodarstwa i potrafi dostosować program profilaktyki do jego realnych potrzeb. Dotyczy to nie tylko EHV u koni, lecz także szczepień przeciwko chorobom bydła, profilaktyki przeciwpasożytniczej, bioasekuracji w chlewni czy kurniku.

Dobrze jest planować wizyty profilaktyczne, a nie tylko interwencyjne. Lekarz może wtedy na spokojnie ocenić warunki utrzymania, zaproponować zmiany w żywieniu czy organizacji stada, a także przygotować „plan awaryjny” na wypadek wystąpienia ogniska choroby zakaźnej. Taka strategia przynosi wymierne korzyści ekonomiczne – mniej strat, lepsze przyrosty, wyższą wydajność i mniejsze zużycie leków.

Edukacja pracowników gospodarstwa

W wielu gospodarstwach to nie właściciel, ale pracownicy mają codzienny, bezpośredni kontakt ze zwierzętami. Dlatego tak ważne jest, aby również oni rozumieli podstawowe zasady dotyczące chorób zakaźnych i profilaktyki. Krótkie szkolenia wewnętrzne – nawet w formie rozmowy przy okazji przeglądu stada – mogą dotyczyć m.in.:

• rozpoznawania pierwszych objawów choroby – kaszel, gorączka, biegunka, kulawizna;
• zasad higieny podczas pracy – zmiana odzieży, mycie rąk, dezynfekcja sprzętu;
• postępowania z nowymi zwierzętami – kwarantanna, obserwacja, zgłaszanie nieprawidłowości;
• bezpieczeństwa osobistego – unikanie bezpośredniego kontaktu ze śliną i krwią chorych zwierząt.

Świadomy pracownik jest ogromnym wsparciem dla hodowcy. To on często jako pierwszy zauważa, że „coś jest nie tak” z danym koniem czy krową. Jeśli wie, jak zareagować i kogo poinformować, szansa na szybkie opanowanie problemu jest znacznie większa.

Praktyczne porady dla rolników utrzymujących konie

Podsumowując praktyczne aspekty związane z EHV i innymi chorobami zakaźnymi u koni, warto ująć je w prostą listę działań, które można wprowadzić w większości gospodarstw bez konieczności wielkich inwestycji.

Codzienna rutyna zdrowotna

• Obserwuj konie podczas porannego i wieczornego karmienia – apetyt, zachowanie, sposób poruszania się.
• Raz w tygodniu mierz temperaturę losowo wybranym koniom, a przy podejrzeniu choroby – codziennie tym najbardziej narażonym.
• Notuj wszystkie niepokojące objawy w zeszycie lub aplikacji – daty, objawy, zastosowane środki.
• Utrzymuj boks w czystości – sucha, czysta ściółka zmniejsza stres i ryzyko wtórnych zakażeń.

Postępowanie przy wprowadzaniu nowych koni

• Planuj kwarantannę – minimum 2 tygodnie w oddzielnym budynku lub w części stajni oddalonej od reszty stada.
• Do obsługi nowych koni wyznacz konkretne osoby i sprzęt (kantar, wiadro, szczotki), które nie będą używane przy innych zwierzętach.
• Przez pierwsze dni regularnie mierz temperaturę nowym koniom i obserwuj, czy nie pojawia się kaszel lub wypływ z nosa.
• Nie wypuszczaj nowego konia od razu na wspólny padok – najpierw kontakt przez ogrodzenie.

Reagowanie na pierwsze objawy choroby

• Każdy koń z gorączką, kaszlem lub zaburzeniami ruchu powinien zostać natychmiast odizolowany od reszty.
• Ogranicz ruch koni – wstrzymaj treningi, wyjazdy, udział w zawodach do czasu wyjaśnienia sytuacji.
• Skontaktuj się z lekarzem weterynarii i przedstaw dokładne informacje: wiek, objawy, czas ich trwania, kontakty z innymi końmi.
• Przygotuj próbki (np. wymaz z nosa, jeśli lekarz tak zaleci) do badań laboratoryjnych zgodnie z instrukcją.

Dokumentacja i plan na przyszłość

• Prowadź księgę szczepień i odrobaczeń dla każdego konia – daty, nazwa preparatu, numer serii.
• Raz w roku, najlepiej przed sezonem pastwiskowym lub sportowym, omów z lekarzem weterynarii aktualny plan profilaktyki.
• Po każdym poważniejszym incydencie chorobowym przeanalizuj, co można było zrobić lepiej – higiena, ruch koni, komunikacja w zespole.
• Aktualizuj procedury bioasekuracji – np. rozmieszczenie środków dezynfekcyjnych, organizację kwarantanny.

Dzięki takim systematycznym działaniom gospodarstwo staje się bardziej odporne na różne zagrożenia zdrowotne, a ewentualne ogniska chorób – w tym zapalenia mózgu i rdzenia wywołanego przez EHV‑1 – mają mniejszą szansę rozwinąć się w poważny kryzys.

FAQ – najczęstsze pytania rolników o EHV i choroby koni

Czy szczepienie koni całkowicie chroni przed postacią neurologiczną EHV‑1?

Szczepienie nie daje pełnej ochrony przed postacią neurologiczną, ale znacząco zmniejsza ryzyko ciężkiego przebiegu choroby i ogranicza ilość wirusa wydalanego do środowiska. W praktyce oznacza to, że zaszczepione stado może przejść zakażenie łagodniej, z mniejszą liczbą koni wykazujących silne objawy. Szczepienia są więc ważnym elementem profilaktyki, lecz zawsze muszą iść w parze z bioasekuracją.

Jak długo koń po kontakcie z EHV jest zakaźny dla innych zwierząt?

Koń zakażony EHV‑1 może wydalać wirusa z wydzieliną z nosa przez około 7–14 dni od momentu zakażenia, czasem dłużej. W tym okresie stanowi największe zagrożenie dla innych koni, nawet jeśli objawy kliniczne są słabe lub prawie niewidoczne. Dodatkowo, po przechorowaniu wirus może przejść w stan utajony i reaktywować się później, co powoduje krótkotrwałe, ponowne wydalanie wirusa – zwykle w sytuacjach stresowych.

Czy ludzie mogą zarazić się herpeswirusem koni?

EHV‑1 jest wirusem specyficznym dla koni i nie stanowi bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia ludzi w sensie wywoływania choroby. Jednak człowiek może mechanicznie przenosić wirusa między zwierzętami, np. na rękach, ubraniu, butach czy sprzęcie. Dlatego tak ważna jest higiena osobista i stosowanie odzieży ochronnej przy obsłudze chorych koni. Chronimy w ten sposób przede wszystkim inne zwierzęta w gospodarstwie.

Czy koń, który przeszedł postać neurologiczną EHV‑1, może wrócić do pracy?

Wiele zależy od stopnia uszkodzenia układu nerwowego. Część koni po kilku tygodniach lub miesiącach rehabilitacji wraca do lekkiej lub nawet pełnej pracy, jeśli objawy neurologiczne całkowicie ustąpią. Inne pozostają z trwałymi zaburzeniami równowagi i nadają się jedynie do spokojnego użytkowania lub jako zwierzęta towarzyszące. O decyzji o powrocie do pracy powinien zadecydować lekarz, po dokładnej ocenie stanu klinicznego i bezpieczeństwa dla jeźdźca.

Jak odróżnić zwykłe przeziębienie u konia od zakażenia EHV?

Objawy początkowe są podobne: kaszel, wypływ z nosa, gorączka, spadek apetytu. Kluczowe jest mierzenie temperatury i obserwacja dynamiki zmian. Przy EHV często występuje wysoka gorączka, nierzadko u kilku koni w krótkim czasie, a po kilku dniach mogą pojawić się problemy neurologiczne lub ronienia u klaczy. Ostateczne rozróżnienie wymaga badań laboratoryjnych, dlatego przy każdym większym ognisku kaszlu i gorączki w stadzie warto skontaktować się z lekarzem i rozważyć diagnostykę w kierunku EHV.