Dobrostan cieląt w odchowie grupowym to temat, który coraz częściej pojawia się w rozmowach między hodowcami. Dobrze zaplanowany system grupowy pomaga nie tylko w wychowaniu zdrowych, silnych jałówek i buhajków, ale też w zmniejszeniu nakładu pracy i ograniczeniu problemów zdrowotnych. Kluczowe jest połączenie znajomości potrzeb cieląt z praktycznymi rozwiązaniami w zakresie żywienia, utrzymania i profilaktyki. Poniżej przedstawiono najważniejsze zasady oraz praktyczne porady, które można wdrożyć w każdym gospodarstwie – zarówno mniejszym, jak i dużym.
Znaczenie dobrostanu cieląt w odchowie grupowym
Odchów grupowy cieląt coraz częściej zastępuje tradycyjne trzymanie w pojedynczych budkach lub kojcach. Cielęta są zwierzętami **stadnymi**, a możliwość przebywania z rówieśnikami poprawia ich samopoczucie, przyspiesza naukę pobierania paszy i kształtuje prawidłowe zachowania społeczne. Dobrze zorganizowana grupa potrafi rosnąć co najmniej tak samo dobrze, jak cielęta utrzymywane indywidualnie, a często nawet lepiej – pod warunkiem, że zadbamy o kilka kluczowych elementów.
Dobrostan cieląt w grupie opiera się na pięciu podstawowych założeniach: braku głodu i pragnienia, komforcie cieplnym, zdrowiu i dostępie do opieki weterynaryjnej, swobodzie naturalnego zachowania oraz minimalizacji stresu. W praktyce oznacza to przede wszystkim: odpowiednie żywienie, suchą i czystą ściółkę, dobrą wentylację, prawidłową obsadę na metr kwadratowy i spokojną, przewidywalną obsługę ze strony człowieka. Jeśli choć jeden z tych elementów szwankuje, natychmiast odbija się to na zdrowiu oraz wynikach odchowu.
Z perspektywy ekonomicznej dobrostan ma bezpośredni wpływ na przyszłą wydajność mleczną jałówek, ich długowieczność, płodność i podatność na choroby. Cielę, które w pierwszych miesiącach życia zmaga się z uporczywą biegunką, zapaleniem płuc lub chronicznym niedożywieniem, rzadko osiąga swój genetyczny potencjał. To z kolei oznacza mniejszą **wydajność** w stadzie, wyższe koszty leczenia i częstsze brakowanie krów w pierwszych laktacjach.
Odchów grupowy dobrze współgra również z rosnącymi wymaganiami rynku i konsumentów. Klienci coraz bardziej interesują się pochodzeniem mleka i mięsa, a także warunkami, w jakich utrzymywane są zwierzęta. Dbanie o dobrostan cieląt staje się więc elementem budowania wizerunku gospodarstwa oraz spełniania standardów programów jakości czy systemów certyfikacji. W wielu przypadkach odpowiedni poziom dobrostanu będzie też warunkiem uzyskania dopłat lub wzięcia udziału w programach dobrostanowych.
Organizacja odchowu grupowego – praktyczne zasady
Dobór wielkości i składu grup
Podstawą sukcesu w odchowie grupowym jest odpowiedni dobór liczby cieląt w jednym kojcu. Zbyt duża grupa utrudnia obserwację zwierząt, zwiększa konkurencję przy karmieniu i poidłach oraz ułatwia szerzenie się chorób. Za optymalne uznaje się najczęściej grupy liczące od 6 do 10 cieląt. W mniejszych stadach można tworzyć grupy 4–6 sztuk, co ułatwia indywidualną obserwację i szybsze wychwycenie pierwszych objawów chorób.
W jednej grupie powinny znajdować się cielęta o zbliżonym wieku i masie ciała. Różnica wieku większa niż 2–3 tygodnie nie jest wskazana, szczególnie w młodszych grupach. Starsze oraz silniejsze osobniki dominują przy karmieniu, wypychają słabsze od wiader lub smoczków i szybciej pobierają paszę treściwą. W rezultacie najmniejsze sztuki rosną znacznie wolniej i częściej chorują. Dobrym rozwiązaniem jest tworzenie grup według zasady „jedna partia rówieśników” – np. cielęta z miesiąca.
Ważne jest, aby unikać częstego mieszania grup. Każdorazowa zmiana towarzystwa, kojca czy systemu karmienia wywołuje stres i sprzyja szerzeniu się infekcji, zwłaszcza oddechowych. Najlepiej, gdy cielęta pozostają w jednym składzie grupy przez dłuższy czas, a ewentualne korekty dotyczą tylko jednostkowych przypadków (np. słabszych cieląt przenoszonych do grupy wyrównawczej).
Powierzchnia i wyposażenie kojca grupowego
W odchowie grupowym ogromne znaczenie ma odpowiednia powierzchnia na jedną sztukę. Minimalne wartości, które często się podaje, to około 1,5–1,8 m² na cielę w wieku do 3 miesięcy. Jednak w praktyce, zwłaszcza w systemie głębokiej ściółki, lepiej sprawdzają się wartości nieco wyższe. Zbyt mała przestrzeń prowadzi do nadmiernego kontaktu między cielętami, zwiększa ryzyko przydeptywania słabszych sztuk, sprzyja wilgoci i szybkiemu zabrudzeniu ściółki.
Podłoga kojca musi być sucha, dobrze zdrenowana i łatwa do utrzymania w czystości. Najczęściej stosuje się system głębokiej ściółki z **słomą**, która zapewnia izolację termiczną i umożliwia naturalne zachowania, takie jak leżenie, tarzanie się czy „kopanie”. Warstwa słomy powinna być na tyle gruba, by cielę leżące na boku nie stykało się bezpośrednio z zimnym podłożem. Szczególnie zimą konieczne jest częstsze dościelanie, aby uniknąć kontaktu z mokrą, zabrudzoną warstwą.
Kojec grupowy powinien być wyposażony w ogrodzenie bez ostrych krawędzi, z przejrzystymi przegrodami ułatwiającymi kontrolę cieląt. Dobrą praktyką jest wyznaczenie strefy legowiskowej (najbardziej sucha, najlepiej osłonięta od przeciągów) oraz strefy żywieniowej, gdzie znajdują się wiadra, smoczki i koryta z paszą. Oddzielenie tych stref pomaga utrzymać czystość i ogranicza zabrudzenie ściołki resztkami mleka lub paszy.
Nie wolno zapominać o odpowiednim dostępie do paszy i wody. Każde cielę musi mieć możliwość jednoczesnego pobierania mleka, wody i paszy treściwej bez agresywnej walki o miejsce. W praktyce oznacza to odpowiednią liczbę smoczków, miejsc przy stole paszowym, wiader czy automatycznego poidła o wystarczającej wydajności. W przypadku wody wskazane są poidła miskowe lub zaworowe, łatwe do mycia i chronione przed zamarzaniem.
Wentylacja, mikroklimat i ochrona przed warunkami atmosferycznymi
Cielęta są bardzo wrażliwe na niekorzystne warunki środowiskowe. W odchowie grupowym, gdzie w jednym pomieszczeniu przebywa naraz kilka lub kilkanaście sztuk, szczególnego znaczenia nabiera sprawna **wentylacja**. Zbyt wilgotne, duszne powietrze bogate w amoniak, kurz i drobnoustroje to prosta droga do problemów z układem oddechowym. Jednocześnie przewiewy i przeciągi, szczególnie na poziomie legowisk, szybko wychładzają młode organizmy.
Optymalny mikroklimat to umiarkowana temperatura (dla młodszych cieląt przyjmuje się komfort w zakresie 10–20°C, ale mogą dobrze funkcjonować także w niższych temperaturach przy suchej ściółce), niska wilgotność względna oraz brak przeciągów. W praktyce oznacza to stosowanie naturalnej wentylacji kalenicowej i wlotów bocznych lub systemów mechanicznych z dobrze rozmieszczonymi wlotami powietrza. Należy unikać skierowania strumienia zimnego powietrza bezpośrednio na cielęta.
W budynkach o lekkiej konstrukcji (np. namioty, wiaty) ważne jest zadbanie o osłonę od wiatru oraz opadów deszczu i śniegu. W zimie nie jest problemem sama niska temperatura, lecz połączenie jej z wilgocią i przeciągami. Cielę o masie około 60–80 kg, dobrze odżywione, na suchej i grubej ściółce, znosi dość niskie temperatury bez szkody, o ile ma zapewniony komfort termiczny poprzez izolację od zimnego podłoża.
Higiena, dezynfekcja i bioasekuracja
Utrzymanie wysokiego poziomu **higieny** w odchowie grupowym jest trudniejsze niż przy indywidualnych budkach, ale ma kluczowe znaczenie dla ograniczenia biegunek i chorób płuc. Należy opracować prostą, lecz konsekwentnie realizowaną procedurę czyszczenia: regularne usuwanie najbardziej zabrudzonej ściółki, okresowe całkowite opróżnianie kojców, ich mycie i dezynfekcja, a dopiero potem zasłanie świeżą słomą.
Wszystkie narzędzia używane przy cielętach (wiadra do pojenia siarą, smoczki, łyżki, wiadra do paszy treściwej) powinny być myte po każdym użyciu, najlepiej w ciepłej wodzie z dodatkiem bezpiecznego detergentu. Resztki mleka i paszy są doskonałą pożywką dla bakterii i pierwotniaków. Niewielki nakład pracy na mycie i dezynfekcję zwraca się w postaci mniejszej liczby zachorowań i lepszego przyrostu masy ciała.
Warto zadbać o podstawowe zasady bioasekuracji: ograniczenie wstępu osób postronnych do cielętnika, wydzielenie osobnego obuwia i odzieży roboczej do pracy z cielętami, a także unikanie sytuacji, w których chorujące sztuki mają kontakt z najmłodszymi. Dobrym rozwiązaniem jest prowadzenie „ruchu jednokierunkowego” – od najmłodszych do najstarszych cieląt podczas codziennej obsługi, tak aby nie przenosić patogenów na najbardziej wrażliwe osobniki.
Żywienie i zdrowie cieląt w systemie grupowym
Rola siary i okres przejściowy przed wprowadzeniem do grup
Fundamentem zdrowia cieląt w całym okresie odchowu jest prawidłowe podanie **siary**. Niezależnie od tego, czy cielę będzie później utrzymywane indywidualnie czy grupowo, pierwsze godziny życia mają decydujące znaczenie. Zaleca się, by cielę pobrało możliwie szybko po urodzeniu odpowiednią ilość siary o dobrej jakości, najlepiej w ciągu pierwszych 2 godzin, a łączna ilość w pierwszej dobie powinna wynieść około 10% masy ciała.
Okres od urodzenia do wprowadzenia do grupy warto wykorzystać na dokładną ocenę stanu cielęcia. W tym czasie można przeprowadzić podstawowe zabiegi: znakowanie, podanie preparatów witaminowo-mineralnych (jeśli są stosowane w gospodarstwie), ocenę jakości siary oraz pobranie próbki krwi do badania poziomu siarozastępczych przeciwciał, jeśli hodowca korzysta z takich usług. Słabsze cielęta, z niskim poziomem odporności, powinny dłużej pozostać w indywidualnym kojcu.
Wprowadzanie cieląt do grup najczęściej odbywa się między 7. a 21. dniem życia, w zależności od systemu karmienia i warunków w gospodarstwie. Kluczowe jest, aby były to zwierzęta zdrowe, bez objawów biegunki, kaszlu czy gorączki. Warto unikać łączenia cieląt po przebiegu choroby z zupełnie zdrowymi, o ile to możliwe. Dobrą praktyką jest ścisła obserwacja nowo wprowadzonych cieląt w pierwszych dniach, aby wychwycić ewentualne problemy adaptacyjne lub zdrowotne.
Pojenie mlekiem w grupie – systemy i praktyczne wskazówki
W odchowie grupowym można stosować kilka systemów pojenia mlekiem lub preparatem mlekozastępczym: wiadra indywidualne zawieszane w szeregu, wiadra wielosmoczkowe, stacjonarne karmidła z kilkoma smoczkami oraz automaty do pojenia cieląt. Wybór zależy od liczby zwierząt, dostępności pracy ludzkiej i możliwości finansowych gospodarstwa.
Wiadra indywidualne, umieszczone na przegrodach kojca, pozwalają kontrolować ilość wypijanego mleka przez każde cielę, ale wymagają więcej pracy przy myciu i napełnianiu. Wiadra wielosmoczkowe i karmidła grupowe są wygodniejsze, jednak trudniej w nich ocenić, czy każde cielę wypiło należną porcję. Automaty do pojenia, stosowane najczęściej w większych stadach, umożliwiają żywienie ad libitum lub w systemie porcjowanym, rejestrują ilość wypijanego mleka i pomagają wykryć wczesne objawy choroby, gdy cielę nagle zmniejsza spożycie.
Niezależnie od systemu, ważne jest zachowanie stałych pór karmienia (przy pojeniach ręcznych), właściwej temperatury mleka lub preparatu (zwykle około 38–40°C) oraz higieny. Cielęta w grupie są bardziej skłonne do wzajemnego ssania, szczególnie gdy mają niezaspokojoną potrzebę ssania po opróżnieniu smoczka. Pomaga w tym wydłużenie czasu pobierania mleka, stosowanie smoczków o odpowiedniej przepustowości oraz oferowanie dodatkowych elementów do ssania, np. gumowych „lizaków” czy lin.
Dobrym rozwiązaniem zwiększającym dobrostan jest stosowanie systemów pozwalających na częstsze, ale mniejsze porcje mleka. Jest to bliższe naturalnemu rytmowi ssania krowy przez cielę i poprawia wykorzystanie składników pokarmowych. W systemach z automatem do pojenia można ustawić harmonogram dostosowany do wieku i masy cieląt, stopniowo zmniejszając dzienną ilość mleka w miarę zbliżania się do odsadzenia.
Pasze stałe, woda i odsadzenie
W odchowie grupowym szczególnie ważna jest rola **paszy** stałej, zwłaszcza tzw. starterów dla cieląt. Odpowiedni, smakowity starter podawany od pierwszych dni życia zachęca cielęta do pobierania paszy poza mlekiem, co stymuluje rozwój żwacza. W praktyce oznacza to wcześniejszą gotowość do odsadzenia i szybsze przejście na żywienie typowe dla przeżuwaczy.
Pasza treściwa powinna być stale dostępna w czystych korytach lub karmidłach, zabezpieczonych przed zanieczyszczeniem ściółką, kałem i moczem. W odchowie grupowym należy szczególnie dbać o świeżość paszy – nawet najlepszy starter, jeśli jest zwietrzały, zawilgotniały czy spleśniały, zostanie odrzucony przez cielęta lub stanie się źródłem toksyn i chorób. Codzienna kontrola stanu paszy i usuwanie resztek to absolutna podstawa.
Równie istotny jest nieograniczony dostęp do czystej, świeżej **wody**. Cielęta piją wodę równolegle z pobieraniem paszy stałej, a jej brak ogranicza rozwój żwacza i obniża przyrosty. Woda powinna być dostępna w poidłach na odpowiedniej wysokości, łatwych do mycia i zabezpieczonych przed zamarzaniem w okresie zimowym. W wielu gospodarstwach poidła automatyczne sprawdzają się bardzo dobrze, o ile są regularnie kontrolowane.
Sam moment odsadzenia jest jednym z najbardziej stresujących etapów w życiu cielęcia. Nagłe odcięcie od mleka, połączone często ze zmianą grupy lub pomieszczenia, może prowadzić do spadku apetytu, osłabienia i nasilenia chorób. W odchowie grupowym zaleca się stopniowe ograniczanie ilości mleka (np. przez 1–2 tygodnie) oraz upewnienie się, że cielęta pobierają wystarczającą ilość paszy starterowej. Pomocne jest zachowanie możliwie niezmienionego otoczenia w okresie odsadzenia – unikajmy wtedy dodatkowych stresów, takich jak szczepienia czy długie transporty.
Profilaktyka zdrowotna i codzienna obserwacja cieląt
System grupowy wymaga szczególnie uważnej obserwacji zdrowia cieląt. W jednym kojcu gromadzi się więcej zwierząt, co sprzyja szybszemu szerzeniu się infekcji. Codzienna rutyna powinna obejmować nie tylko karmienie i dościelanie, ale również ocenę zachowania: czy każde cielę chętnie podchodzi do karmidła, czy nie ma osobników apatycznych, z nastroszoną sierścią, przyśpieszonym oddechem lub oznakami biegunki.
Ważnym elementem profilaktyki jest plan szczepień opracowany we współpracy z lekarzem weterynarii. W wielu stadach stosuje się szczepienia przeciwko najczęstszym patogenom wywołującym biegunki i choroby układu oddechowego – zarówno u krów matek (w celu poprawy jakości siary), jak i u cieląt. Program szczepień powinien być dopasowany do sytuacji epizootycznej danego gospodarstwa, wyników badań laboratoryjnych oraz występujących problemów zdrowotnych.
Oprócz szczepień, istotną rolę odgrywa regularne odrobaczanie młodego bydła oraz kontrola pasożytów wewnętrznych i zewnętrznych. Pasożyty, nawet jeśli nie wywołują wyraźnych objawów, mogą znacznie ograniczać przyrosty i osłabiać odporność cieląt. Dobre wyniki przynosi łączenie odrobaczania z badaniem kału na obecność jaj pasożytów, co pozwala dobrać termin i preparat o najlepszej skuteczności.
Nie można też lekceważyć roli mikroelementów i witamin w budowaniu odporności. Niedobory selenu, miedzi, cynku czy witaminy E mogą zwiększać podatność na infekcje i pogarszać kondycję skóry oraz sierści. Zbilansowane mieszanki mineralno-witaminowe, podawane z paszą starterową, pomagają utrzymać dobry stan zdrowia i wspierają rozwój młodego organizmu.
Behawior cieląt i ograniczanie zachowań niepożądanych
Cielęta utrzymywane grupowo mają możliwość wyrażania naturalnych zachowań: zabawy, wzajemnego wylizywania się, nawiązywania relacji w stadzie. Te aktywności są niezwykle ważne dla rozwoju psychicznego i fizycznego. Zabawa sprzyja kształtowaniu koordynacji ruchowej i wzmocnieniu mięśni, a kontakt społeczny uczy hierarchii i komunikacji w grupie. Z tego względu wiele badań wskazuje, że odchów grupowy poprawia ogólny **dobrostan** cieląt w porównaniu z długotrwałym utrzymaniem indywidualnym.
Jednym z najczęstszych problemów w grupach jest nadmierne wzajemne ssanie – cielęta oblizują i ssą sobie pępowiny, uszy, a czasem nawet wymiona lub mosznę. Zjawisko to nasila się, gdy mają niezaspokojoną potrzebę ssania po wypiciu mleka, zbyt krótkie pojenia lub zbyt mało okazji do naturalnego zachowania. Aby ograniczyć ten problem, warto stosować smoczki imitujące naturalne ssanie, wydłużać czas pobierania mleka i zapewniać elementy do gryzienia i ssania, takie jak specjalne zabawki lub belki słomy.
Kolejnym zjawiskiem jest agresja przy karmieniu – przepychanie się, spychanie słabszych cieląt od smoczków czy koryt. Najlepszym sposobem na jej ograniczenie jest zapewnienie odpowiedniej liczby miejsc do pobierania paszy i mleka oraz utrzymywanie równomiernego wieku i masy ciała w grupie. W sytuacjach, gdy obserwujemy częste konflikty, warto przeanalizować, czy nie ma zbyt dużej różnicy w wielkości cieląt lub niedostatecznej podaży paszy.
Pozytywnym efektem odchowu grupowego jest szybsza nauka od rówieśników. Cielęta podpatrują wzajemnie, jak korzystać z poideł, pobierać paszę treściwą i objętościową, a także jak reagować na obecność obsługi. Z praktycznego punktu widzenia oznacza to mniej problemów z przyuczaniem do stołu paszowego i zwiększenie tempa adaptacji do warunków panujących w stadzie krów.
Praktyczne porady na co dzień – jak usprawnić odchów grupowy
- Planuj grupy z wyprzedzeniem – zapisuj daty urodzeń, masę przy urodzeniu, przebieg siarowania i stan zdrowia, aby tworzyć możliwie wyrównane partie.
- Wyznacz stały rytm dnia: godziny karmienia, dościelania, obserwacji i prac porządkowych powinny być możliwie niezmienne, co ogranicza stres u cieląt.
- Wprowadzaj zmiany stopniowo – zarówno w dawce mleka, jak i w rodzaju paszy treściwej czy objętościowej; unikaj gwałtownych skoków w żywieniu.
- Regularnie waż cielęta lub przynajmniej oceniaj przyrosty w sposób pośredni (np. taśmą zoometryczną), aby szybko wychwycić sztuki odstające od grupy.
- Reaguj na pierwsze objawy choroby – izoluj podejrzane sztuki, skontaktuj się z lekarzem weterynarii, a w grupie wdrażaj dodatkowe działania higieniczne.
- Dbaj o komfort obsługi – łatwy dostęp do wszystkich części kojca, wygodne rozmieszczenie punktów karmienia i pojenia zwiększa dokładność pracy.
- W sezonie zimowym rozważ stosowanie derek dla najsłabszych lub najmłodszych cieląt, jeśli nie możesz zapewnić im wystarczająco ciepłej strefy legowiskowej.
- Wykorzystuj proste pomoce techniczne: wózki do rozwożenia mleka, mieszalniki z funkcją podgrzewania, systemy szybkiego mycia karmideł.
- Notuj wszystkie zdarzenia zdrowotne – biegunki, kaszle, leczenie – aby razem z lekarzem weterynarii analizować przyczyny i doskonalić profilaktykę.
- Obserwuj cielęta także po odsadzeniu – to, jak przeszły ten okres, będzie widoczne w ich dalszym rozwoju i wynikach produkcyjnych.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Od jakiego wieku najlepiej przenosić cielęta do odchowu grupowego?
Najczęściej cielęta przenosi się do grup między 7. a 21. dniem życia. Warunek podstawowy to dobry stan zdrowia, prawidłowo przeprowadzony odchów siarowy oraz brak biegunek i objawów infekcji dróg oddechowych. W praktyce w wielu gospodarstwach sprawdza się zasada, że najmłodsze dni życia (pierwszy tydzień lub dwa) cielę spędza w indywidualnym kojcu, a dopiero potem dołącza do rówieśników, co zmniejsza ryzyko przenoszenia chorób.
Jak duża powinna być grupa cieląt, aby zapewnić im dobry dobrostan?
Optymalna liczebność grupy zależy od warunków technicznych i organizacji pracy, jednak zwykle zaleca się 6–10 cieląt w jednym kojcu. Mniejsze grupy (4–6 sztuk) ułatwiają indywidualną obserwację i opiekę, zwłaszcza w mniejszych gospodarstwach. Zbyt duże grupy, powyżej kilkunastu cieląt, utrudniają kontrolę spożycia paszy poszczególnych osobników, sprzyjają szerzeniu się chorób i nasilają konkurencję przy karmidle oraz poidłach.
Jak ograniczyć biegunki u cieląt w systemie grupowym?
Kluczem jest połączenie prawidłowego siarowania, higieny i organizacji grup. Należy zadbać o szybkie i odpowiednie ilości siary dobrej jakości, regularne czyszczenie i dezynfekcję kojców oraz sprzętu, a także o suche, ciepłe legowiska. W grupach ważny jest wyrównany wiek cieląt oraz unikanie łączenia bardzo młodych ze starszymi. Warto również wraz z lekarzem weterynarii opracować program szczepień przeciwko patogenom jelitowym typowym dla danego stada.
Czy odchów grupowy nie zwiększa ryzyka chorób układu oddechowego?
Ryzyko infekcji dróg oddechowych faktycznie rośnie tam, gdzie kilka cieląt przebywa razem w źle wentylowanym, wilgotnym i przepełnionym pomieszczeniu. Jednak przy prawidłowo zaprojektowanej wentylacji, odpowiedniej obsadzie i suchej ściółce odchów grupowy nie musi oznaczać większej zachorowalności. Wręcz przeciwnie – dobrze utrzymane grupy, z wyrównanym wiekiem i stałym składem, często chorują rzadziej niż cielęta przenoszone wiele razy między różnymi kojcami.
Jak rozpoznać, że system odchowu grupowego działa dobrze w moim gospodarstwie?
Najprostsze wskaźniki to niska śmiertelność cieląt, mała liczba przypadków biegunek i zapaleń płuc oraz równomierne, wysokie przyrosty masy ciała. Jeśli cielęta chętnie pobierają paszę, są aktywne, mają lśniącą sierść i nie obserwujesz częstych kaszli czy kulawizn, to znak, że dobrostan jest na dobrym poziomie. Warto też porównać wiek pierwszego wycielenia jałówek i ich wydajność w pierwszej laktacji – słabsze wyniki mogą sygnalizować problemy w odchowie, w tym w organizacji systemu grupowego.
