Dobór właściwej podkładki to jedna z najważniejszych decyzji przy zakładaniu nowego sadu jabłoniowego. Od niej zależy nie tylko siła wzrostu drzew, ale także ich zdrowotność, trwałość, podatność na przemarzanie oraz reakcja na choroby glebowe i szkodniki. Podkładki serii Geneva, opracowane w Stanach Zjednoczonych, coraz częściej trafiają do Europy i Polski jako alternatywa dla tradycyjnych M9, M26 czy MM106. Warto poznać ich możliwości, ograniczenia i praktyczne zalecenia zanim podejmie się decyzję o większych nasadzeniach.
Geneva – skąd się wzięły i czym różnią się od klasycznych podkładek
Podkładki serii Geneva (oznaczane literą G, np. G.11, G.41, G.935, G.210) zostały stworzone w Cornell University w stanie Nowy Jork. Głównym celem hodowców było połączenie wysokiej odporności na choroby glebowe z dobrą wydajnością plonowania i możliwością prowadzenia nowoczesnych, gęstych nasadzeń. W praktyce oznacza to podkładki, które łączą cechy karłowe lub półkarłowe z wyraźnie lepszą tolerancją na stresy środowiskowe niż klasyczne M9.
Tradycyjne podkładki, takie jak M9, powstały dziesiątki lat temu, kiedy intensywna ochrona chemiczna nie była ograniczana tak jak obecnie. Dzisiejsze wymogi rynku, presja na ograniczenie środków ochrony, a także większa zmienność pogodowa wymusiły poszukiwanie nowych rozwiązań. Seria Geneva wpisuje się w ten trend, gdyż wiele klonów zostało wyselekcjonowanych pod kątem odporności na zarazę ogniową oraz zgniliznę pierścieniową podstawy pnia (Phytophthora).
Ważną cechą jest też zróżnicowanie siły wzrostu. W obrębie serii Geneva znajdziemy podkładki o sile zbliżonej do M9, ale również nieco silniejsze, pozwalające na wykorzystanie w mniej urodzajnych glebach lub w sadach, gdzie konieczna jest większa stabilność drzew bez intensywnego palikowania. Dzięki temu sadownik może dobrać podkładkę nie tylko do odmiany, ale także do konkretnego stanowiska i systemu prowadzenia.
Wpływ podkładek Geneva na zdrowotność jabłoni
Odporność na choroby glebowe i zgniliznę podstawy pnia
Jednym z najważniejszych atutów podkładek Geneva jest ich zwiększona odporność na choroby pochodzenia glebowego, szczególnie na Phytophthora, odpowiedzialną za zgniliznę pierścieniową podstawy pnia. W sadach, w których występują okresowe podtopienia, wysoki poziom wody gruntowej lub ciężkie, słabo przepuszczalne gleby, choroba ta może powodować zamieranie całych kwater. Klasyczne podkładki, zwłaszcza M9, są na nią wysoce wrażliwe.
W licznych doświadczeniach wykazano, że część klonów Geneva (m.in. G.41, G.935, G.210) utrzymuje funkcjonowanie systemu korzeniowego nawet w warunkach stale podwyższonej wilgotności gleby. Nie oznacza to całkowitej odporności, ale wyraźnie mniejsze ryzyko zamierania drzew przy błędach w melioracji lub w latach wyjątkowo mokrych. Dla gospodarstw, które planują długowieczne nasadzenia, jest to kluczowa cecha poprawiająca trwałość sadu.
Ograniczenie problemów z zarazą ogniową
Zaraza ogniowa (Erwinia amylovora) jest szczególnie niebezpieczna w intensywnych sadach jabłoniowych, zwłaszcza tam, gdzie uprawia się odmiany wrażliwe i stosuje się silnie rosnące podkładki. Część podkładek Geneva powstała właśnie jako odpowiedź na narastające problemy z tym patogenem. Dzięki włączeniu w program hodowlany gatunków i form odpornych na zarazę, uzyskano podkładki o znacznie mniejszej podatności na infekcje niż M9.
Odporność podkładki nie sprawia, że drzewo staje się całkowicie wolne od zarazy – choroba może wnikać przez kwiaty i pędy odmiany szlachetnej. Jednak zniszczenie podstawy pnia i szyi korzeniowej jest jednym z najbardziej dramatycznych scenariuszy, prowadzących do konieczności wykarczowania drzewa. Podkładki Geneva ograniczają takie przypadki, co w praktyce oznacza mniejsze luki w rzędach i stabilniejszy plon w kolejnych latach.
Wpływ na system korzeniowy i pobieranie wody
System korzeniowy podkładek Geneva zwykle jest lepiej rozbudowany i bardziej efektywny niż w przypadku klasycznych klonów M9. Przekłada się to na bardziej równomierne zaopatrzenie drzewa w wodę i składniki pokarmowe, szczególnie na słabszych glebach. Drzewa na podkładkach Geneva lepiej znoszą krótkotrwałe okresy suszy, a także częste wahania wilgotności, które w ostatnich latach są coraz częstsze.
Sadownik może zauważyć, że takie drzewa reagują mniejszą skłonnością do zrzucania zawiązków w okresach stresowych. To z kolei poprawia stabilność plonowania, co ma bezpośredni wpływ na opłacalność produkcji. Nie oznacza to rezygnacji z nawadniania, ale daje większe bezpieczeństwo w sytuacjach, gdy system nawodnieniowy zawiedzie lub nie obejmuje całej kwatery.
Odporność na niskie temperatury i warunki zimowe
W wielu rejonach Polski ważnym elementem zdrowotności drzew jest ich zdolność do przetrwania mroźnych zim i gwałtownych spadków temperatury. Część klonów Geneva została przetestowana w surowszych warunkach klimatycznych Ameryki Północnej, co pozwoliło wybrać formy lepiej znoszące niskie temperatury. W praktyce oznacza to mniejsze ryzyko uszkodzeń w strefie szyi korzeniowej oraz w górnej części systemu korzeniowego.
Odporność mrozowa podkładki nie zwalnia z obowiązku prawidłowego przygotowania drzew do zimy – właściwe nawożenie, ograniczenie azotu w drugiej połowie sezonu czy unikanie zbyt późnego cięcia są nadal kluczowe. Jednak w latach ekstremalnych różnice między podkładkami mogą zadecydować o konieczności wymiany całych kwater lub o możliwości dalszej produkcji.
Dobór konkretnej podkładki Geneva do warunków gospodarstwa
Silniejsze i słabsze klony – dopasowanie do gleby i systemu prowadzenia
W obrębie serii Geneva występuje duża rozpiętość siły wzrostu. Niektóre klony zbliżają się do M9, inne dają drzewa nieco silniejsze, nadające się do mniej urodzajnych stanowisk lub słabszych gleb. Dla sadownika kluczowe jest dopasowanie podkładki do gleby, planowanego rozstawu i siły wzrostu odmiany. Przykładowo, odmiany bardzo silnie rosnące lepiej jest szczepić na podkładkach o działaniu bardziej karłowym, aby utrzymać koronę w granicach możliwości cięcia i zbioru.
Na glebach zwięzłych, cięższych, z ryzykiem okresowego podmoknięcia, warto kierować się w stronę klonów znanych z wyższej tolerancji na Phytophthora. Z kolei na stanowiskach lekkich, piaszczystych, o niskiej zawartości próchnicy, korzystniejsze może być wykorzystanie nieco silniejszych podkładek Geneva, aby poprawić rozwój korzeni i ograniczyć ryzyko zbyt słabego wzrostu drzew w pierwszych latach po posadzeniu.
Kompatybilność z odmianami i wpływ na jakość owoców
W przypadku nowych podkładek zawsze pojawia się pytanie o kompatybilność z poszczególnymi odmianami jabłoni. Doświadczenia z Ameryki Północnej i Europy wskazują, że większość klonów Geneva dobrze współpracuje z popularnymi odmianami towarowymi, takimi jak Gala, Golden Delicious, Red Delicious, Jonagold czy Idared. Jednak przy wprowadzaniu nowych odmian klubowych czy lokalnych selekcji warto korzystać z materiału szkółkarskiego z pewnych źródeł oraz informacji pochodzących z doświadczeń rejestrowych.
Podkładka ma również wpływ na wielkość i wybarwienie owoców oraz podatność na ordzawienia. Drzewa lepiej odżywione i stabilniej rosnące, typowe dla części podkładek Geneva, wykazują bardziej równomierne wiązanie pąków i kwitnienie. W efekcie owoce są bardziej wyrównane, co z punktu widzenia handlu i przechowalnictwa jest ogromną zaletą. Zbyt silny wzrost wegetatywny, który może pojawić się przy niewłaściwie dobranej podkładce, sprzyja natomiast gorszemu doświetleniu korony i problemom z wybarwieniem owoców w partiach wewnętrznych.
Znaczenie jakości materiału szkółkarskiego
Przy podkładkach tak zaawansowanych hodowlanie jak Geneva, ogromne znaczenie ma jakość materiału wyjściowego. Należy zwracać uwagę na to, aby drzewka pochodziły ze szkółek, które stosują kwalifikowany materiał mateczny i rozmnażają konkretne, właściwie oznaczone klony. Błędy w etykietowaniu lub mieszanie serii może skutkować nierówną siłą wzrostu w kwaterze, co później bardzo trudno jest skorygować poprzez cięcie czy nawożenie.
Warto także pamiętać, że niektóre podkładki Geneva są chronione prawem autorskim, a ich rozmnażanie jest licencjonowane. Zakup z pewnego źródła to gwarancja, że faktycznie otrzymujemy podkładki o deklarowanych cechach odpornościowych i wzrostowych. W kontekście zdrowotności sadu jest to kluczowe – nieprawidłowy klon lub mieszanina genotypów może całkowicie zniweczyć zamierzone korzyści z wyboru tej serii.
Praktyczne zalecenia agrotechniczne przy stosowaniu podkładek Geneva
Przygotowanie gleby i znaczenie melioracji
Mimo wyższej odporności na choroby glebowe, podkładki Geneva wymagają dobrze przygotowanego stanowiska. Dokładne zbadanie gleby jeszcze przed założeniem sadu powinno obejmować zarówno zasobność w składniki pokarmowe, jak i parametry związane z wodą – przepuszczalność, poziom wód gruntowych, ryzyko stagnacji. Dobra melioracja, głębokie spulchnienie warstwy ornej i ewentualne uregulowanie stosunków wodnych pozostają fundamentem zdrowotności drzew.
Na glebach ciężkich wskazane jest głębokie spulchnienie z użyciem głębosza, najlepiej na rok przed sadzeniem. W miejscach o wyraźnej tendencji do zalewania należy rozważyć zakładanie rzędów na podwyższonych zagonach, aby szyja korzeniowa i górny system korzeniowy nie znajdowały się w strefie długotrwałego uwilgocenia. Takie rozwiązanie, w połączeniu z podkładkami Geneva, może radykalnie zmniejszyć ryzyko zgnilizn podstawy pnia.
Nawadnianie i fertygacja – precyzyjne zarządzanie wodą
Podkładki Geneva dobrze reagują na systemy nawadniania kroplowego i fertygację. Dobrze rozwinięty system korzeniowy umożliwia efektywne wykorzystanie dostarczanej wody i składników. Korzystne jest zastosowanie automatyki opartej na czujnikach wilgotności gleby, aby uniknąć zarówno przesuszenia, jak i nadmiernego przelania. Stałe, umiarkowane nawadnianie sprzyja utrzymaniu zdrowego systemu korzeniowego i ogranicza stresy, które mogą otwierać drogę dla patogenów.
W przypadku fertygacji ważne jest utrzymanie zbilansowanego nawożenia, dostosowanego do faz rozwojowych drzewa. Nadmiar azotu w drugiej połowie sezonu może sprzyjać zbyt silnemu wzrostowi wegetatywnemu i pogorszeniu przygotowania do zimy. Z kolei odpowiednie dawki potasu, wapnia i mikroelementów wpływają korzystnie na jędrność i trwałość owoców oraz ogólną odporność drzew na stresy środowiskowe.
Cięcie i formowanie koron w sadach na Geneva
Drzewa na podkładkach Geneva zwykle wchodzą wcześnie w owocowanie, co wymaga przemyślanej strategii cięcia już od pierwszych lat. Zbyt silne cięcie zimowe może pobudzić nadmierny wzrost pędów kosztem zawiązywania pąków kwiatowych. Lepsze efekty daje połączenie umiarkowanego cięcia zimowego z cięciem letnim, ukierunkowanym na poprawę doświetlenia korony i regulację obciążenia plonem.
Przy formowaniu systemu wrzecionowego istotne jest utrzymanie odpowiedniego przechylenia przewodnika i konarów, aby zrównoważyć wzrost i owocowanie. Podkładki Geneva dobrze nadają się do prowadzenia w nowoczesnych systemach, ale wymagają konsekwentnego kształtowania drzew w pierwszych 3–4 latach. W przeciwnym razie można doprowadzić do zbytniego zagęszczenia korony, co pogarsza zdrowotność liści i owoców, zwiększając presję parcha i chorób przechowalniczych.
Zabiegi ochrony roślin a specyfika podkładek Geneva
Wykorzystanie podkładek o wyższej odporności nie znosi konieczności stosowania ochrony chemicznej lub biologicznej, ale może pozwolić na zmniejszenie liczby zabiegów ukierunkowanych na zarazę ogniową czy choroby glebowe. Program ochrony nadal musi uwzględniać parcha jabłoni, mączniaka prawdziwego, choroby kory i drewna oraz szkodniki typowe dla danego regionu. Jednak mniejsze ryzyko zamierania podstawy pnia oznacza mniejszą liczbę niespodziewanych ubytków drzew w kwaterze.
Warto zwrócić uwagę na zabiegi poprawiające ogólną kondycję drzew – stosowanie preparatów wapniowych, krzemu, biostymulatorów czy nawozów dolistnych w kluczowych fazach rozwojowych. Podkładki Geneva, dobrze odżywione i prowadzone, wykorzystują swoje genetyczne możliwości odpornościowe znacznie lepiej niż drzewa zaniedbane lub narażone na stały stres związany z niedoborami pokarmowymi.
Korzyści ekonomiczne i ryzyka związane z wprowadzaniem podkładek Geneva
Długowieczność sadu i stabilność plonów
Jednym z głównych argumentów za wprowadzeniem podkładek Geneva jest możliwość wydłużenia okresu pełnej produktywności sadu. Mniejsze ryzyko zamierania drzew z powodu chorób glebowych i zarazy ogniowej oznacza, że kwatera może utrzymywać wysoki poziom obsady i wyrównania przez więcej lat. W praktyce przekłada się to na lepsze rozłożenie kosztów założenia sadu na dłuższy okres, co poprawia jego opłacalność.
Dodatkowo, stabilność plonowania dzięki lepszemu radzeniu sobie z okresowymi stresami wodnymi i termicznymi ogranicza zjawisko naprzemienności owocowania. Drzewa mniej narażone na zrzucanie zawiązków w latach trudnych potrafią utrzymać w miarę wyrównany poziom produkcji, co ułatwia planowanie sprzedaży i dostosowanie umów kontraktacyjnych z odbiorcami.
Koszty materiału nasadzeniowego i zwrot z inwestycji
Podkładki Geneva bywają droższe niż tradycyjne M9 czy M26, między innymi z powodu opłat licencyjnych oraz bardziej skomplikowanego procesu hodowlanego i rozmnażania. Na etapie zakładania sadu oznacza to wyższy koszt zakupu drzewek. Kluczowe pytanie brzmi, czy różnica ta zwróci się w postaci wyższych i stabilniejszych plonów oraz mniejszych strat drzew w kolejnych latach.
Analizy ekonomiczne z krajów, gdzie Geneva jest szerzej stosowana, wskazują, że przy odpowiednim doborze klonów i profesjonalnym prowadzeniu sadu, inwestycja w droższy materiał szkółkarski jest uzasadniona. Mniejsza liczba drzew wypadających z produkcji, lepsza jakość owoców oraz możliwość redukcji części zabiegów ochronnych składają się na wyraźne zwiększenie zysków w perspektywie kilkunastu lat.
Ryzyka związane z nowością i ograniczoną praktyką w regionie
Wprowadzanie nowych podkładek zawsze wiąże się z pewnym ryzykiem, zwłaszcza gdy brakuje wieloletnich doświadczeń w konkretnym regionie klimatycznym. Warunki Polski różnią się od tych, w których Geneva była pierwotnie testowana. Dlatego rozsądnym podejściem jest stopniowe zwiększanie udziału tych podkładek w strukturze nasadzeń, zaczynając od mniejszych kwater i łączenia ich z dobrze znanymi rozwiązaniami.
Należy też monitorować reakcję konkretnych kombinacji odmiana–podkładka na lokalne warunki glebowe, chorobowe i pogodowe. Niekiedy różnice w zachowaniu drzew mogą ujawniać się dopiero po kilku latach, np. w postaci specyficznych problemów z pękaniem kory czy odmienną reakcją na ekstremalne mrozy. Regularna obserwacja, dokumentowanie wyników i wymiana doświadczeń z innymi sadownikami korzystającymi z Geneva są tu nie do przecenienia.
Strategia wprowadzania Geneva do gospodarstwa
Praktycznym rozwiązaniem jest podzielenie nowych nasadzeń na kilka wariantów – część na tradycyjnych podkładkach, część na wybranych klonach Geneva. Pozwala to porównać w warunkach własnego gospodarstwa takie parametry jak tempo wejścia w owocowanie, wielkość i jakość plonów, podatność na choroby oraz trwałość drzew. Na tej podstawie można stopniowo zwiększać udział Geneva w kolejnych nasadzeniach, wybierając klony najlepiej sprawdzające się w danych warunkach.
Warto także konsultować się z doradcami sadowniczymi, stacjami doświadczalnymi i szkółkarzami, którzy mają dostęp do szerszych danych i obserwacji z różnych regionów. Pozwoli to uniknąć typowych błędów, takich jak niewłaściwy dobór rozstawy, błędna ocena siły wzrostu czy niedoszacowanie konieczności podpór w pierwszych latach po posadzeniu.
Najczęstsze błędy i praktyczne wskazówki dla sadowników
Zbyt mała uwaga przy doborze stanowiska
Jednym z częstych błędów jest założenie, że podkładki Geneva „wszystko wybaczą” i można je sadzić na słabo przygotowanych stanowiskach. Choć wyższa odporność na choroby glebowe daje większy margines bezpieczeństwa, nie zastąpi właściwej melioracji, uregulowania odczynu gleby i dostosowania nawożenia. Bez tych podstaw przewaga Geneva nad klasycznymi podkładkami będzie znacznie mniejsza lub w ogóle niewidoczna.
Szczególnie ważne jest uregulowanie pH gleby do poziomu optymalnego dla jabłoni, zwykle 6,0–6,5, oraz uzupełnienie niedoborów fosforu, potasu i magnezu jeszcze przed założeniem sadu. Podkładki o nawet najlepszej genetyce nie zrównoważą błędów, które tkwią w niewłaściwie przygotowanym stanowisku.
Nadmierne obciążanie drzew w młodym sadzie
Drzewa na Geneva często bardzo wcześnie wiążą pąki kwiatowe i rozpoczynają owocowanie. Dla sadownika może to być kuszące, aby już w drugim czy trzecim roku uzyskać wysoki plon. Jednak nadmierne obciążenie młodych drzew owocami prowadzi do osłabienia wzrostu, gorszego rozwoju korzeni i większej podatności na stresy. W perspektywie kilku lat może to zniweczyć część korzyści wynikających z zastosowania tych podkładek.
Zaleca się, aby w pierwszych dwóch latach po posadzeniu zdecydowanie ograniczać liczbę zawiązków, szczególnie na drzewach o słabszym wzroście. Stopniowe zwiększanie obciążenia plonem pozwala zbudować silną strukturę korzeniową i korony, co poprawia plonowanie i zdrowotność w kolejnych sezonach.
Niewłaściwe prowadzenie ochrony przed chorobami kory i drewna
W nowoczesnych sadach coraz większym problemem stają się choroby kory i drewna, takie jak rak drzew owocowych. Podkładki Geneva mogą ograniczać niektóre zagrożenia, ale nie zastąpią prawidłowej agrotechniki po cięciu i podczas innych zabiegów mechanicznych. Rany cięcia powinny być wykonywane w okresach możliwie suchych, a większe powierzchnie warto zabezpieczać odpowiednimi preparatami.
Niezwykle ważne jest także usuwanie z sadu porażonych gałęzi i drzew oraz ich utylizacja poza kwaterą. Pozostawianie chorych resztek na miejscu tworzy rezerwuar patogenów, które z czasem mogą przenosić się również na drzewa posadzone na bardziej odpornych podkładkach. Dbałość o higienę sadu i narzędzi do cięcia to element niezbędny dla utrzymania wysokiej zdrowotności nasadzeń na Geneva.
Bagatelizowanie różnic między klonami Geneva
Zdarza się, że sadownicy traktują serię Geneva jako jednorodną całość. Tymczasem poszczególne klony mogą znacznie różnić się siłą wzrostu, odpornością czy reakcją na konkretne odmiany. Łączenie w jednej kwaterze kilku różnych klonów, bez wyraźnego rozróżnienia, może skutkować dużą nierównomiernością drzew, kłopotami z cięciem i zbiorami oraz trudnościami w ocenie przyczyn ewentualnych problemów zdrowotnych.
Dlatego tak ważne jest, aby dokładnie znać cechy zamawianej podkładki, sprawdzić ich opis w materiałach szkółkarskich i, jeśli to możliwe, korzystać z doświadczeń innych sadowników. Jasne etykietowanie rzędów i dokumentowanie, które klony Geneva zostały użyte, ułatwia późniejszą analizę i podejmowanie decyzji w kolejnych latach produkcji.
FAQ – najczęściej zadawane pytania o podkładki Geneva
Czy podkładki Geneva są całkowicie odporne na zarazę ogniową i choroby glebowe?
Podkładki Geneva nie są całkowicie odporne, ale cechuje je wyraźnie wyższa tolerancja na zarazę ogniową i zgniliznę podstawy pnia niż klasyczne M9 czy M26. Oznacza to mniejsze ryzyko zamierania drzew od szyi korzeniowej, szczególnie na cięższych, wilgotnych glebach lub w latach sprzyjających rozwojowi patogenów. Nadal konieczna jest jednak ochrona chemiczna i profilaktyka, zwłaszcza wobec odmian bardzo wrażliwych na zarazę.
Czy warto całkowicie zastąpić M9 podkładkami Geneva w nowym sadzie?
Całkowita rezygnacja z M9 nie zawsze jest konieczna ani rozsądna. Lepszym rozwiązaniem jest stopniowe wprowadzanie podkładek Geneva, początkowo w mniejszych kwaterach, aby sprawdzić ich zachowanie w konkretnych warunkach gospodarstwa. W niektórych lokalizacjach Geneva wyraźnie przewyższa M9 pod względem zdrowotności i stabilności plonu, w innych różnice mogą być mniejsze. Decyzję warto oprzeć na własnych doświadczeniach oraz danych z lokalnych doświadczeń i doradztwa.
Jak dobrać konkretny klon Geneva do gleby i odmiany?
Dobór klonu powinien uwzględniać siłę wzrostu odmiany, typ gleby oraz planowany system prowadzenia drzew. Na glebach lekkich, ubogich, lepiej sprawdzają się zwykle nieco silniejsze klony, poprawiające rozwój korzeni i wzrost wegetatywny. Na stanowiskach ciężkich, podmokłych korzystniejsze są te o wyższej odporności na Phytophthora. Dodatkowo trzeba zwrócić uwagę na rekomendacje szkółek i wyniki doświadczeń dla konkretnych połączeń odmiana–podkładka.
Czy drzewa na Geneva wymagają innego cięcia niż na M9?
Podstawowe zasady cięcia pozostają podobne, jednak drzewa na Geneva zwykle wcześniej wchodzą w owocowanie i wykazują nieco inną równowagę między wzrostem a plonowaniem. W praktyce korzystne jest łączenie umiarkowanego cięcia zimowego z przemyślanym cięciem letnim, ukierunkowanym na regulację obciążenia plonem i poprawę doświetlenia korony. Należy także unikać zbyt dużego obciążenia młodych drzew owocami, aby nie osłabiać ich rozwoju korzeni i konstrukcji korony.
Czy zastosowanie Geneva pozwala ograniczyć liczbę zabiegów ochronnych?
Podkładki Geneva mogą umożliwić zmniejszenie presji niektórych chorób, zwłaszcza związanych z podstawą pnia, co pośrednio ogranicza potrzebę części zabiegów interwencyjnych. Nie oznacza to jednak radykalnego zmniejszenia całego programu ochrony. Nadal trzeba konsekwentnie chronić liście i owoce przed parchem, mączniakiem, chorobami przechowalniczymi oraz szkodnikami. Zaletą Geneva jest raczej wyższa stabilność sadu i mniejsze straty drzew niż możliwość całkowitej rezygnacji z ochrony.
