Robotyzacja rolnictwa staje się jednym z kluczowych motorów przemiany całego sektora żywnościowego. Gospodarstwa, które jeszcze niedawno opierały się głównie na pracy ludzi i ciężkich ciągników, coraz częściej korzystają z autonomicznych maszyn, systemów wizyjnych, danych satelitarnych i sztucznej inteligencji. Jednym z najbardziej perspektywicznych obszarów tej transformacji są roboty do likwidacji międzyplonów, które pozwalają precyzyjnie zarządzać roślinnością okrywową, poprawiać żyzność gleby oraz ograniczać zużycie paliwa, nawozów i chemii. Poniżej omówiono kluczowe aspekty wdrażania robotów w rolnictwie, ze szczególnym uwzględnieniem technologii służących do efektywnej i zrównoważonej likwidacji międzyplonów.
Znaczenie międzyplonów i potrzeba ich precyzyjnej likwidacji
Międzyplony – nazywane również poplonami lub roślinami okrywowymi – odgrywają kluczową rolę w budowaniu **żyzności** gleby, poprawie struktury profilu glebowego oraz ochronie przed erozją. W wielu gospodarstwach stały się one elementem zaawansowanych strategii uprawy konserwującej i regeneracyjnej, wpisując się w założenia rolnictwa zrównoważonego oraz **rolnictwa precyzyjnego**. Jednak aby w pełni wykorzystać ich potencjał, konieczne jest sprawne, kontrolowane i odpowiednio zsynchronizowane w czasie ich zakończenie, czyli likwidacja.
Likwidacja międzyplonów wpływa bezpośrednio na:
- terminowość siewu roślin następczych,
- wielkość plonu upraw głównych,
- bilans azotu i innych składników pokarmowych,
- zawartość materii organicznej w glebie,
- ryzyko zachwaszczenia i rozwoju chorób.
Tradycyjnie rolnicy sięgają po orkę, mulczowanie, talerzowanie, mechaniczne podcinanie systemu korzeniowego lub chemiczną desykację. Każda z tych metod ma ograniczenia: wysokie zużycie paliwa, ubijanie gleby przez ciężki sprzęt, uzależnienie od warunków pogodowych czy ograniczenia prawne w stosowaniu niektórych środków ochrony roślin. Stąd rosnące znaczenie nowego rozwiązania: specjalistycznych, lekkich, autonomicznych robotów do likwidacji międzyplonów.
Roboty te umożliwiają precyzyjne sterowanie procesem niszczenia masy roślinnej, często z wykorzystaniem danych o aktualnym stadium wzrostu, wilgotności gleby i prognoz pogody. Dzięki połączeniu czujników, systemów wizyjnych i nawigacji satelitarnej możliwe jest optymalne dopasowanie terminu oraz intensywności działania robota tak, aby biomasa międzyplonów została możliwie najlepiej wkomponowana w profil glebowy, bez strat składników pokarmowych.
Roboty do likwidacji międzyplonów – technologie, konstrukcje i strategie pracy
Nowoczesne roboty rolnicze konstruowane są z myślą o wielozadaniowości i minimalizacji wpływu na glebę. Modele przeznaczone do likwidacji międzyplonów różnią się gabarytami, nośnością i sposobem oddziaływania na rośliny, ale łączy je kilka wspólnych cech: zdolność do autonomicznego poruszania się, integracja z systemami zarządzania gospodarstwem oraz możliwość przetwarzania danych w czasie rzeczywistym. Są to rozwiązania typowe dla koncepcji **agrotechniki** 4.0, w której maszyny stają się inteligentnymi, samouczącymi się jednostkami współpracującymi z rolnikiem i doradcami.
Konstrukcje robotów: lekkie platformy i modularność
Większość robotów przeznaczonych do międzyplonów to niskie, stosunkowo lekkie platformy na kołach lub gąsienicach. Taki układ minimalizuje ugniatanie gleby oraz pozwala poruszać się między rzędami roślin bez ich istotnego uszkadzania. Korpus robota jest często modularny, co umożliwia montaż różnych narzędzi roboczych:
- wałów nożowych do mechanicznego wałowania i zgniatania masy roślinnej,
- noży podcinających systemy korzeniowe,
- głowic rozdrabniających,
- aplikatorów do precyzyjnego nanoszenia środków biologicznych,
- elementów do płytkiego spulchniania lub mieszania resztek z wierzchnią warstwą gleby.
Koncepcja modularności sprawia, że ten sam robot może służyć do siewu międzyplonów, monitorowania ich stanu, a następnie do ich likwidacji. To zwiększa efektywne wykorzystanie inwestycji i skraca okres zwrotu nakładów. W wielu konstrukcjach stosuje się również wymienne akumulatory lub układy hybrydowe, pozwalające na długą autonomiczną pracę w polu bez częstych przerw na ładowanie.
Systemy napędowe i sensoryczne w robotach polowych
Kluczowym wyzwaniem w projektowaniu robotów polowych jest zapewnienie im stabilnego napędu oraz dokładnej nawigacji w zmiennych warunkach terenowych. Stosowane rozwiązania obejmują:
- napęd elektryczny zasilany z akumulatorów litowo-jonowych lub litowo-żelazowo-fosforanowych,
- napęd hybrydowy (mały silnik spalinowy jako generator energii),
- zawieszenie dostosowane do pracy na nierównym polu, z możliwością regulowanej szerokości rozstawu kół.
Do nawigacji i precyzyjnego prowadzenia robota wykorzystuje się:
- system **RTK-GPS**, zapewniający dokładność pozycjonowania sięgającą kilku centymetrów,
- lidar i czujniki ultradźwiękowe do wykrywania przeszkód,
- kamery stereowizyjne i kamery hiperspektralne do rozpoznawania roślin i oceny zdrowotności międzyplonów,
- czujniki wilgotności gleby oraz temperatury powietrza i gleby.
Dzięki integracji z systemami chmurowymi dane zbierane przez roboty mogą być analizowane przez algorytmy sztucznej inteligencji. Pozwala to lepiej określić optymalny moment i metodę likwidacji międzyplonów, np. na podstawie zawartości suchej masy, stadium rozwojowego czy prognozy opadów. W praktyce oznacza to możliwość tworzenia precyzyjnych scenariuszy prac polowych, co jest niezwykle atrakcyjne dla gospodarstw dążących do maksymalizacji efektywności.
Metody likwidacji międzyplonów realizowane przez roboty
Roboty mogą realizować różne strategie zakończenia wegetacji roślin okrywowych, dostosowane do wymogów danego systemu uprawy. Najpopularniejsze z nich to:
- Wałowanie i zgniatanie – specjalne wały nożowe lub wały typu roller-crimper zgniatają łodygi międzyplonów i uszkadzają ich tkanki przewodzące, co prowadzi do obumarcia roślin. Pozostawiona na powierzchni gleby warstwa mulczu ogranicza parowanie wody i hamuje rozwój chwastów. Roboty, dzięki dokładnej nawigacji, mogą prowadzić ten proces bez powstawania omijaków i z zachowaniem odpowiedniego kierunku przejazdu względem rzędów.
- Mechaniczne podcinanie i rozdrabnianie – noże lub belki tnące umieszczone pod powierzchnią gleby uszkadzają system korzeniowy, a elementy rozdrabniające siekają część nadziemną. Jest to metoda szczególnie przydatna, gdy celem jest szybkie przyspieszenie mineralizacji masy organicznej i przygotowanie pola do bezpośredniego siewu.
- Termiczna likwidacja międzyplonów – niektóre koncepcje zakładają wykorzystanie strumieni gorącego powietrza, pary wodnej lub palników płomieniowych. Tego typu rozwiązania mogą być atrakcyjne wszędzie tam, gdzie ogranicza się stosowanie herbicydów. Robot jest w stanie precyzyjnie prowadzić lance grzewcze, minimalizując zużycie energii i zapewniając jednolity efekt na całej powierzchni.
- Likwidacja biologiczna – rozwijane są również systemy nanoszenia na rośliny okrywowe preparatów biologicznych, np. mikroorganizmów przyspieszających rozkład tkanek lub biostymulatorów ułatwiających przejście roślin w fazę spoczynku. Robot może dawkować je punktowo, tam gdzie biomasa jest największa, co redukuje koszty i zwiększa skuteczność działania.
O wyborze metody decydują warunki pogodowe, termin wysiewu i planowanej uprawy następczej, a także przepisy określające dopuszczalne praktyki w danym regionie. Niezależnie jednak od wariantu, istotą zastosowania robotów jest precyzja, powtarzalność efektów oraz możliwość pracy w oknach pogodowych, kiedy ciężki sprzęt mógłby powodować nadmierne zagęszczenie gleby.
Integracja z systemami siewu i uprawy bezorkowej
Roboty do likwidacji międzyplonów najlepiej sprawdzają się w gospodarstwach, które wdrażają technologie uprawy pasowej (strip-till) oraz siewu bezpośredniego. W takich systemach kluczowe jest pozostawienie odpowiedniej ilości mulczu na powierzchni pola, przy jednoczesnym zapewnieniu czystych pasów pod siew roślin głównych. Robot może:
- zlikwidować międzyplon w całej szerokości pola,
- pozostawić pasy nienaruszonej roślinności między rzędami,
- współpracować z autonomicznym siewnikiem pasowym lub bezpośrednim.
Takie powiązanie funkcji robota z dalszymi zabiegami pozwala ograniczyć liczbę przejazdów na polu, co jest korzystne zarówno ekonomicznie, jak i środowiskowo. W praktyce coraz częściej mówi się o tworzeniu całych flot maszyn autonomicznych, w których mniejsze roboty odpowiadają za precyzyjną likwidację międzyplonów i przygotowanie stanowiska, a większe – za siew i ewentualne zabiegi nawożenia pasowego.
Robotyzacja rolnictwa w szerszym kontekście – korzyści, wyzwania i perspektywy
Likwidacja międzyplonów przez autonomiczne roboty to tylko jeden z obszarów, w których postępuje **automatyzacja** i **robotyzacja** rolnictwa. Włączenie robotów do codziennej praktyki gospodarstw wymaga jednak szerszego spojrzenia, obejmującego kwestie ekonomiczne, społeczne, środowiskowe oraz organizacyjne. Zrozumienie tych czynników jest kluczowe zarówno dla rolników, jak i producentów sprzętu, firm doradczych i instytucji publicznych.
Korzyści ekonomiczne i operacyjne
Najbardziej oczywistą korzyścią z wdrożenia robotów jest redukcja kosztów pracy i ograniczenie problemu niedoboru siły roboczej. W wielu regionach brakuje doświadczonych operatorów maszyn, a ich wynagrodzenia rosną. Autonomiczny robot może pracować przez wiele godzin dziennie, także w godzinach nocnych, co zwiększa elastyczność reakcji na krótkie okna pogodowe. Dla zabiegu tak wrażliwego jak likwidacja międzyplonów oznacza to możliwość precyzyjnego dopasowania terminu do stanu roślin i prognozy pogody, bez konieczności reorganizowania harmonogramu całej załogi.
Ekonomicznie ważne są także:
- niższe zużycie paliwa w porównaniu z ciężkimi ciągnikami,
- mniejsze koszty serwisu dzięki prostszej konstrukcji wielu robotów,
- precyzyjne dawkowanie ewentualnych środków chemicznych lub biologicznych,
- ograniczenie strat plonu wynikających z opóźnionego siewu po międzyplonach.
Nie należy jednak ignorować kosztów inwestycji początkowej. Zakup robotów rolniczych, podobnie jak innych zaawansowanych technologii, wymaga kapitału i często jest możliwy przy wsparciu programów dotacyjnych. Gospodarstwa, które wdrażają takie rozwiązania, zazwyczaj planują ich eksploatację w perspektywie wieloletniej, zakładając wysoki stopień wykorzystania w różnych pracach polowych. Kluczowa jest tu możliwość integracji robota z istniejącą infrastrukturą gospodarstwa, w tym z systemami zarządzania danymi, magazynem paliw czy punktami ładowania.
Korzyści środowiskowe i rola robotów w rolnictwie regeneracyjnym
Robotyzacja, a w szczególności precyzyjna likwidacja międzyplonów, ma istotne znaczenie dla środowiska. Wiele gospodarstw stawia na strategie zwiększania zawartości próchnicy w glebie, sekwestracji węgla i ograniczania erozji. Międzyplony są tu jednym z najważniejszych narzędzi. Zastosowanie robotów pozwala na:
- zachowanie większej ilości materii organicznej w powierzchniowej warstwie gleby,
- redukcję intensywności zabiegów uprawowych,
- precyzyjne sterowanie terminem i sposobem likwidacji tak, aby minimalizować straty azotu przez wymywanie lub ulatnianie,
- ograniczenie emisji gazów cieplarnianych związanych z pracą ciężkich maszyn.
Roboty, dzięki niewielkiej masie i szerokiemu ogumieniu lub gąsienicom, zmniejszają zjawisko ubijania gleby, co jest jednym z głównych problemów intensywnego rolnictwa mechanizowanego. Lepsza struktura gleby oznacza poprawę retencji wody, ograniczenie spływu powierzchniowego i zwiększenie aktywności biologicznej. Z tego powodu autonomiczne systemy do likwidacji międzyplonów są często postrzegane jako element przejścia z tradycyjnych praktyk do pełnoprawnego rolnictwa regeneratywnego, w którym dąży się do odbudowy funkcji ekosystemowych gleby.
Wyzwania wdrożeniowe: od kompetencji cyfrowych po bezpieczeństwo pracy
Mimo licznych korzyści, robotyzacja rolnictwa wiąże się z istotnymi wyzwaniami. Pierwszym z nich jest konieczność rozwinięcia w gospodarstwie kompetencji cyfrowych, zarówno u właściciela, jak i pracowników. Obsługa robota wymaga umiejętności konfiguracji oprogramowania, analizy danych i reagowania na komunikaty diagnostyczne. Konieczne jest również zrozumienie koncepcji takich jak planowanie ścieżek przejazdu, tworzenie map zadań czy współpraca maszyn z systemem gospodarczym.
Drugim ważnym obszarem jest bezpieczeństwo pracy. Autonomiczne roboty poruszają się samodzielnie, dlatego muszą być wyposażone w systemy wykrywania przeszkód, funkcje awaryjnego zatrzymania oraz procedury zapobiegające kolizjom z ludźmi i zwierzętami. W przypadku robotów przeznaczonych do likwidacji międzyplonów, które mogą być wyposażone w ostre narzędzia tnące, standardy bezpieczeństwa są szczególnie istotne. Producenci zobowiązani są do spełniania wymogów norm europejskich i krajowych, a rolnicy – do przestrzegania instrukcji użytkowania.
Kolejnym wyzwaniem jest interoperacyjność różnych systemów. Gospodarstwa często korzystają z maszyn i oprogramowania pochodzących od różnych producentów. Aby robot mógł efektywnie realizować zadania związane z międzyplonami, potrzebny jest dostęp do danych o polach, mapach plonu, mapach glebowych oraz historię zabiegów. Niezbędne staje się stosowanie otwartych standardów wymiany danych i dążenie do tego, aby poszczególne elementy cyfrowego ekosystemu rolniczego mogły ze sobą współpracować.
Znaczenie danych i sztucznej inteligencji w planowaniu likwidacji międzyplonów
Roboty do likwidacji międzyplonów są w praktyce mobilnymi platformami zbierania danych. Kamery, czujniki optyczne, sensory glebowe czy moduły łączności bezprzewodowej pozwalają na gromadzenie informacji o stanie upraw, warunkach glebowych i mikroklimacie. Dane te, odpowiednio przetworzone, mogą stać się ogromną wartością dodaną dla gospodarstwa. Analiza obrazów satelitarnych, dronowych i z kamer robota, połączona z algorytmami sztucznej inteligencji, umożliwia obiektywne ocenianie kondycji międzyplonów i przewidywanie ich wpływu na następną uprawę.
W praktyce rozwijane są modele, które na podstawie:
- składu gatunkowego mieszanki międzyplonowej,
- historii opadów i temperatur,
- rodzaju gleby i jej zasobności,
- terminu siewu i planowanej uprawy następczej,
- danych z czujników robota
proponują rolnikowi najbardziej korzystne okno likwidacji oraz sugerowaną metodę działania. Robot otrzymuje następnie plan pracy w formie mapy zadań, może na bieżąco korygować parametry na podstawie lokalnie zmierzonych warunków, a po zakończeniu opracowuje raport dla rolnika. Takie rozwiązanie nie tylko zwiększa skuteczność samego zabiegu, ale buduje unikalną bazę wiedzy o polach, którą można wykorzystywać w kolejnych sezonach.
Perspektywy rozwoju: współpraca robotów i nowe modele biznesowe
W kolejnych latach można spodziewać się upowszechnienia koncepcji współpracujących flot robotów – tzw. swarm robotics. Zamiast pojedynczego dużego robota, na polu pracować będzie kilka lub kilkanaście mniejszych jednostek. Część z nich odpowiedzialna będzie za likwidację międzyplonów, inne za siew roślin następczych, a jeszcze inne za monitoring i lokalne zabiegi ochronne. Taka architektura zwiększa odporność systemu na awarie: jeśli jeden robot ulegnie uszkodzeniu, prace będą kontynuowane przez pozostałe.
Równolegle rozwijać się będą nowe modele biznesowe. Zamiast samodzielnego zakupu robota, rolnik może skorzystać z usług firm świadczących kompleksowe usługi polowe – od wysiewu międzyplonów, przez monitoring, po ich likwidację. Robot staje się wówczas narzędziem w rękach wyspecjalizowanego operatora, który obsługuje wiele gospodarstw. Dla rolników oznacza to niższe bariery wejścia, brak konieczności utrzymywania własnego serwisu i dostęp do najnowszej generacji technologii bez wysokiej inwestycji początkowej.
Rozwój regulacji, systemów wsparcia finansowego i programów edukacyjnych będzie odgrywać znaczącą rolę w tempie adopcji robotów. Instytucje publiczne coraz częściej uwzględniają robotyzację rolnictwa w strategiach transformacji cyfrowej wsi, a programy wsparcia inwestycji w zielone i cyfrowe technologie mogą przyspieszyć upowszechnienie autonomicznych maszyn do prac polowych, w tym do likwidacji międzyplonów.
Praktyczne wskazówki dla gospodarstw planujących wdrożenie robotów do likwidacji międzyplonów
Decyzja o inwestycji w autonomiczne roboty wymaga dobrze przemyślanej strategii. Warto rozpocząć od analizy struktury zasiewów, udziału międzyplonów w płodozmianie oraz aktualnie stosowanych metod ich likwidacji. Na tej podstawie można określić potencjalne korzyści z robotyzacji, a następnie dobrać typ i konfigurację robota oraz sposób jego integracji z pozostałymi maszynami i systemami gospodarstwa. Poniżej zebrano kluczowe kroki, które pomagają zminimalizować ryzyko i zwiększyć szanse na udane wdrożenie.
Analiza potrzeb i dobór technologii
Pierwszym etapem jest określenie, jakie funkcje robot ma pełnić. Czy ma zajmować się wyłącznie likwidacją międzyplonów, czy również siewem, monitoringiem i innymi zabiegami? Należy wziąć pod uwagę:
- powierzchnię pól z międzyplonami,
- rodzaje stosowanych mieszanek (rośliny szybko rosnące, głęboko korzeniące się, motylkowe),
- preferowany system uprawy (orka, uproszczenia, strip-till, no-till),
- dostęp do sieci energetycznej i możliwość ładowania akumulatorów,
- lokalne warunki klimatyczne i glebowe.
Na tej podstawie dobiera się typ narzędzi roboczych, jakie ma obsługiwać robot: wały, noże, moduły termiczne czy aplikatory biologiczne. Warto również określić, czy robot ma być zintegrowany z istniejącymi siewnikami i maszynami, czy będzie to raczej niezależna jednostka z dedykowanymi narzędziami.
Infrastruktura cyfrowa i organizacja danych
Skuteczne wykorzystanie autonomicznych robotów wymaga uporządkowanej infrastruktury cyfrowej. Obejmuje to:
- precyzyjne mapy granic pól oraz ścieżek technologicznych,
- system zarządzania gospodarstwem (FMIS) umożliwiający planowanie zadań,
- stabilne połączenie internetowe w gospodarstwie oraz, jeśli to możliwe, na polach,
- backup i archiwizację danych z robotów oraz pozostałych maszyn.
Roboty do likwidacji międzyplonów korzystają z dokładnych map i danych historycznych. Warto przed sezonem zadbać o kalibrację systemów GPS w gospodarstwie, skompletowanie dokumentacji pól i utworzenie bazowych map zadań. Ułatwi to późniejsze planowanie przejazdów i umożliwi pełne wykorzystanie możliwości robota.
Szkolenie personelu i współpraca z doradcami
Nowoczesne roboty rolnicze są projektowane tak, aby ich obsługa była możliwie intuicyjna, jednak wciąż wymagają pewnego poziomu kompetencji technicznych. Dlatego:
- warto zaplanować szkolenia z obsługi oprogramowania i samej maszyny,
- korzystne jest nawiązanie współpracy z doradcą technologicznym lub serwisem producenta,
- należy przygotować procedury reagowania na typowe awarie i problemy,
- dobrą praktyką jest wyznaczenie w gospodarstwie jednej osoby odpowiedzialnej za koordynację prac robotów.
Dodatkowo, warto zaangażować doradców agronomicznych i specjalistów od rolnictwa regeneracyjnego, którzy pomogą dopasować strategie siewu i likwidacji międzyplonów do możliwości robota. Wspólne planowanie pozwala uniknąć błędów wynikających z niedostosowania technologii do biologii roślin oraz warunków stanowiskowych.
Pilotażowe wdrożenie i stopniowe zwiększanie skali
Zamiast obejmować robotyzacją od razu całą powierzchnię gospodarstwa, rozsądne jest rozpoczęcie od pilotażu na wybranych polach. Pozwala to:
- przetestować robota w różnych warunkach glebowych i pogodowych,
- ocenić realny czas pracy i wydajność w konkretnym gospodarstwie,
- zidentyfikować problemy organizacyjne, takie jak logistyka ładowania czy transportu na pola,
- zebrać pierwsze dane porównawcze dotyczące plonów i kosztów w porównaniu do tradycyjnych metod.
Po udanym okresie testowym można zwiększać powierzchnię obsługiwaną przez roboty oraz rozbudowywać flotę. Wiele gospodarstw zaczyna od jednego robota przeznaczonego do międzyplonów, a następnie rozszerza zakres zastosowań o odchwaszczanie w uprawach głównych, lokalne nawożenie czy monitorowanie plonów. Dzięki temu inwestycja stopniowo przynosi coraz większe korzyści.
Optymalizacja strategii międzyplonów z myślą o robotyzacji
Wprowadzenie robotów skłania do ponownego przeanalizowania strategii doboru mieszanek międzyplonowych. Warto rozważyć:
- gatunki o przewidywalnym terminie kwitnienia i dojrzewania,
- mieszanki o zróżnicowanej głębokości systemu korzeniowego, korzystne dla struktury gleby,
- rośliny, których biomasa łatwo poddaje się wybranej metodzie likwidacji (wałowanie, podcinanie),
- dostosowanie gęstości siewu do możliwości robota i planowanego sposobu wkomponowania resztek w glebę.
Dzięki świadomemu planowaniu międzyplonów pod konkretny typ robota i narzędzi roboczych można zwiększyć skuteczność zabiegów i ograniczyć zużycie energii. W niektórych gospodarstwach tworzy się wręcz dedykowane mieszanki „robotyczne”, zoptymalizowane pod kątem mechanicznej likwidacji z użyciem autonomicznych maszyn.
Znaczenie dokumentacji i monitoringu efektów
Aby w pełni wykorzystać potencjał robotów, niezbędne jest systematyczne dokumentowanie efektów ich pracy. Obejmuje to:
- zapisy terminów i parametrów zabiegów likwidacji międzyplonów,
- ocenę ilości i jakości pozostawionej biomasy na powierzchni pola,
- analizę wpływu na wilgotność gleby i rozwój chwastów,
- monitorowanie plonów roślin następczych oraz ich jakości.
Roboty mogą same zbierać część tych danych poprzez pomiary i rejestrację obrazów. Z czasem gospodarstwo buduje własną bazę doświadczeń, która pozwala dopracować harmonogramy prac i strategie mieszanek międzyplonowych. To właśnie połączenie świadomego zarządzania danymi z możliwościami technicznymi robotów decyduje o pełnym sukcesie wdrożenia.
Roboty do likwidacji międzyplonów, jako element szerszej robotyzacji rolnictwa, otwierają drogę do bardziej efektywnego, zrównoważonego i opartego na danych zarządzania produkcją roślinną. W miarę rozwoju technologii, spadku kosztów oraz wzrostu kompetencji cyfrowych na wsi, można spodziewać się, że staną się one standardowym wyposażeniem nowoczesnych gospodarstw, dla których efektywność, stabilność plonów i zdrowie gleby są strategicznymi priorytetami.
