Pietruszka zwyczajna, czyli Petroselinum crispum, to jedno z najważniejszych warzyw przyprawowych i korzeniowych w polskim rolnictwie oraz kuchni. Ceniona za aromatyczny liść, bogaty w olejki eteryczne, oraz za biały, jędrny korzeń, stanowi podstawę wielu zup, sosów i potraw mięsnych. Uprawiana jest zarówno w małych ogrodach przydomowych, jak i na dużych plantacjach towarowych, a jej uniwersalne zastosowanie kulinarne i wysoka wartość odżywcza sprawiają, że pozostaje niezmiennie popularna na całym świecie.
Charakterystyka botaniczna i wymagania uprawowe pietruszki zwyczajnej
Pietruszka zwyczajna (Petroselinum crispum) należy do rodziny selerowatych (Apiaceae). Jest to roślina dwuletnia w uprawie tradycyjnej, choć najczęściej prowadzona jest jako jednoroczna – zwłaszcza w towarowej produkcji korzeni. W pierwszym roku wytwarza rozetę liści oraz korzeń spichrzowy, w drugim – pęd kwiatostanowy i nasiona. Wyróżnia się przede wszystkim formy **korzeniowe** i **naciowe**, różniące się budową części podziemnej i nadziemnej.
Korzeń pietruszki jest biały lub kremowy, wrzecionowaty, z gładką, stosunkowo cienką skórką. Miąższ powinien być zwarty, aromatyczny, bez przebarwień i pustych przestrzeni. Liście są trój- lub wielokrotnie pierzaste, u odmian naciowych bardzo silnie kędzierzawe. Kwiaty drobne, zebrane w baldachy, barwy zielonkawo-żółtawej. Nasiona mają charakterystyczny zapach i zawierają skoncentrowane olejki eteryczne.
Pietruszka ma dość wysokie wymagania glebowe. Najlepiej rośnie na glebach:
- próchnicznych, dobrze napowietrzonych, o drobnej lub średniej strukturze
- o uregulowanych stosunkach wodnych, bez zastoisk wody
- o odczynie zbliżonym do obojętnego (pH 6,5–7,0)
Unika się stanowisk zbyt ciężkich, podmokłych lub bardzo lekkich i piaszczystych. Pietruszka dobrze znosi chłodniejszy klimat, lecz słabo toleruje długotrwałe susze oraz wysokie temperatury połączone z niedoborem wody. W Polsce uprawiana jest z siewu wprost do gruntu, na wiosnę, gdy gleba przeschnie i ogrzeje się do około 5–7°C.
Wymagania pokarmowe pietruszki są dość wysokie, zwłaszcza w odniesieniu do potasu i wapnia, które wpływają na jędrność i trwałość przechowalniczą korzeni. Nie zaleca się świeżego nawożenia obornikiem bezpośrednio przed siewem, aby uniknąć rozwidlania i deformacji korzeni. Najlepiej uprawiać ją w drugim lub trzecim roku po nawożeniu organicznym.
Wygląd roślin, cechy użytkowe oraz odmiany korzeniowe i naciowe
Do cech użytkowych pietruszki należą: aromat, smak, plenność, kształt i gładkość korzenia, odporność na choroby oraz zdolność przechowalnicza. Dla odmian korzeniowych kluczowe są: długość korzenia, równomierny biały kolor, brak rozwidleń, skłonność do kumulacji azotanów oraz odporność na zielonienie i drewnienie podczas przechowywania. Odmiany naciowe oceniane są pod kątem barwy liści, siły ich wzrostu, podatności na żółknięcie oraz zawartości olejków eterycznych.
Odmiany korzeniowe pietruszki
Pietruszka korzeniowa jest szeroko rozpowszechniona w Polsce. Najczęściej uprawia się odmiany o długim, równomiernym korzeniu, przeznaczone do świeżego rynku, przetwórstwa oraz przechowania zimowego. Do znanych typów zalicza się m.in. formy klasyczne, o stożkowatym kształcie i dość silnie rosnącej naci. Wymagane jest, by korzenie były gładkie, gdyż ułatwia to mycie, sortowanie i pakowanie.
Odmiany korzeniowe różnią się:
- terminem dojrzewania – wczesne, średnio wczesne, późne
- odpornością na wybijanie w pędy kwiatostanowe
- podatnością na choroby, zwłaszcza zgorzele i alternariozę
- przydatnością do przechowania w przechowalniach i chłodniach
W uprawie towarowej coraz częściej korzysta się z odmian o wyrównanym plonie, przydatnych do mechanicznego zbioru. Zwraca się uwagę na równomierne wschody, co ułatwia pielęgnację międzyrzędową. Dla producentów ważna jest też zdolność do utrzymania jędrności i bieli korzeni aż do wiosny.
Odmiany naciowe pietruszki
Pietruszka naciowa uprawiana jest przede wszystkim dla intensywnie zielonych, aromatycznych liści, często o kędzierzawej blaszce. Wyróżnia się typy:
- gładkolistne – o klasycznym, płaskim liściu, silniejszym aromacie
- kędzierzawe – o dekoracyjnym, silnie karbowanym liściu
Odmiany naciowe wybiera się zazwyczaj pod kątem:
- odporności na choroby liści, szczególnie plamistości
- przydatności do uprawy całorocznej, także pod osłonami
- intensywności barwy i tempa odrastania po cięciu
Dla produkcji na świeży rynek i do supermarketów istotna jest zarówno świeża zieleń, jak i trwałość liści po zbiorze. Odmiany o sztywnych ogonkach liściowych lepiej znoszą pakowanie i transport. Pietruszka naciowa bywa też uprawiana na tzw. natkę z korzeni – korzenie wysadza się zimą w tunelach lub inspektach, uzyskując świeżą zieleninę w okresie niedoboru krajowych warzyw liściowych.
Wygląd roślin w poszczególnych fazach rozwojowych
Po siewie nasion, których kiełkowanie może trwać 2–3 tygodnie, pojawiają się pierwsze liścienie, a następnie liście właściwe, coraz bardziej uwidaczniające typową dla selerowatych pierzastą budowę. W początkowej fazie wzrostu pietruszka rośnie wolno, co sprzyja zachwaszczeniu plantacji i wymaga starannej pielęgnacji. W miarę rozwoju roślin tworzy się zwarta rozeta liści, a jednocześnie kształtuje się korzeń spichrzowy, który z czasem przybiera charakterystyczny, wydłużony kształt.
W drugim roku wegetacji, jeśli roślina nie została zebrana, pietruszka wytwarza gruby pęd kwiatostanowy wysokości 60–100 cm, zakończony licznymi baldachami kwiatów. Po zapyleniu i wykształceniu nasion części nadziemne zasychają, a roślina kończy cykl życiowy. Na plantacjach nasiennych duże znaczenie ma izolacja przestrzenna od innych odmian, aby utrzymać czystość odmianową oraz odpowiednią jakość materiału siewnego.
Technologia uprawy, zbiory i przechowywanie pietruszki w Polsce i na świecie
Pietruszka jest rośliną o dużym znaczeniu w zmianowaniu, dobrze wpasowującą się w płodozmian z udziałem innych warzyw korzeniowych, zbóż i roślin okopowych. Nie powinna wracać na to samo pole częściej niż co 3–4 lata, aby zredukować presję chorób i szkodników specyficznych dla selerowatych. Dobrym przedplonem są zboża, rośliny strączkowe i wczesne warzywa, które pozostawiają stanowisko czyste od chwastów.
Przygotowanie gleby i siew
Przed siewem konieczne jest bardzo staranne przygotowanie łoża siewnego – równomiernie spulchnionego, bez grud i zaskorupień, gdyż delikatne siewki źle znoszą mechaniczną przeszkodę. Nasiona pietruszki wysiewa się najczęściej od marca do kwietnia, w zależności od warunków pogodowych. Głębokość siewu wynosi zazwyczaj 1–2 cm, a rozstawa rzędów 20–45 cm, przy czym w uprawach towarowych na zbiór mechaniczny preferuje się szerszą rozstawę międzyrzędzi.
Nasiona pietruszki mają stosunkowo długi okres wschodów, dlatego często stosuje się:
- zaprawianie nasion (ochrona przed patogenami glebowymi)
- mieszanie z szybko wschodzącymi roślinami znacznikowymi
- nawadnianie siewek w okresach suszy
W uprawach ekologicznych ważne jest stosowanie kwalifikowanego materiału nasiennego oraz dokładne odchwaszczanie przed siewem. Możliwe jest również wykorzystanie siewu pasowego czy siewu w podwójne rzędy, co ułatwia mechaniczne zwalczanie chwastów.
Pielęgnacja plantacji
Najważniejsze zabiegi pielęgnacyjne to odchwaszczanie, nawożenie i nawadnianie. W początkowej fazie wzrostu pietruszka jest bardzo wrażliwa na konkurencję chwastów, które mogą całkowicie zagłuszyć siewki. W zależności od systemu produkcji stosuje się:
- pielenie ręczne – głównie w mniejszych gospodarstwach
- mechaniczne spulchnianie międzyrzędzi
- dobrane herbicydy selektywne w uprawie konwencjonalnej
Nawadnianie ma kluczowe znaczenie w okresach suszy, zwłaszcza na glebach lżejszych. Równomierne zaopatrzenie w wodę sprzyja prawidłowemu wykształceniu korzeni, ogranicza pękanie i powstawanie zniekształceń. Nawożenie mineralne powinno być oparte o analizę glebową; zbyt wysokie dawki azotu prowadzą do kumulacji azotanów w korzeniach i liściach, co jest niekorzystne z punktu widzenia bezpieczeństwa żywności.
Zbiór korzeni i naci pietruszki
Zbiór pietruszki korzeniowej w Polsce przypada najczęściej na okres od września do listopada, tuż przed nadejściem silniejszych mrozów. Korzenie mogą być zbierane:
- ręcznie – na małych plantacjach, z wykorzystaniem wideł lub szpadla
- mechanicznie – przy użyciu kopaczek i kombajnów warzywniczych
Po wydobyciu z gleby korzenie oczyszcza się z ziemi, sortuje i przycina nać, pozostawiając krótki ogonek. Pietruszkę przeznaczoną do długotrwałego przechowywania starannie się segreguje, odrzucając egzemplarze uszkodzone, chore lub popękane. Liście pietruszki naciowej ścina się kilkakrotnie w sezonie, zwykle od późnej wiosny do jesieni, zachowując część rozet dla odrostu. Zbiory mogą być prowadzone ręcznie lub mechanicznie, w zależności od skali produkcji.
Przechowywanie i przygotowanie do sprzedaży
Pietruszka korzeniowa ma bardzo dobrą zdolność przechowalniczą, pod warunkiem zapewnienia odpowiednich warunków. Najczęściej przechowuje się ją:
- w kopcach ziemnych lub pryzmach okrytych słomą i ziemią
- w przechowalniach wentylowanych, w skrzynkach lub na pryzmach
- w chłodniach, w temperaturze około 0–1°C i wysokiej wilgotności powietrza
W prawidłowych warunkach korzenie mogą zachować dobrą jakość do wiosny następnego roku. Należy unikać przesuszenia i nadmiernej wilgotności, które sprzyjają rozwojowi chorób przechowalniczych. Pietruszka naciowa jest bardziej wrażliwa – po zbiorze liście szybko więdną, dlatego pakowane są zwykle w pęczki lub pojemniki, a następnie schładzane. Coraz powszechniejsze jest stosowanie opakowań modyfikowanej atmosfery, co wydłuża świeżość zielonej naci.
Uprawa pietruszki w Polsce i na świecie
W Polsce pietruszka stanowi ważny element struktury zasiewów warzyw polowych. Główne rejony uprawy to obszary o dobrych glebach warzywniczych, m.in. okolice dużych aglomeracji, regiony o rozwiniętym przetwórstwie warzyw oraz tradycyjne zagłębia warzywne. Uprawiana jest w różnych systemach – od gospodarstw rodzinnych produkujących na lokalne rynki, po duże plantacje zaopatrujące zakłady przetwórcze i eksport.
Na świecie pietruszka jest szczególnie popularna w Europie, na Bliskim Wschodzie, w Ameryce Północnej oraz w krajach śródziemnomorskich. W niektórych regionach silniej rozpowszechniona jest forma naciowa, wykorzystywana do przyrządzania sałatek, świeżych sosów i dań regionalnych. W krajach o łagodniejszym klimacie pietruszkę uprawia się prawie przez cały rok, często pod osłonami lub w tunelach foliowych, co umożliwia ciągłe zaopatrzenie rynku w świeżą zieleninę.
Globalne znaczenie pietruszki wynika z jej uniwersalności kulinarnej, łatwości dopasowania do różnych kuchni narodowych oraz stosunkowo prostych wymagań klimatycznych. Jest istotnym składnikiem diet opartych na warzywach, cenionym nie tylko za smak, ale również za szereg prozdrowotnych właściwości.
Znaczenie gospodarcze, wartości odżywcze, zalety, wady i ciekawostki
Pietruszka zwyczajna odgrywa ważną rolę w rolnictwie, przemyśle spożywczym i dietetyce. Jej korzenie i liście stosowane są zarówno w kuchni domowej, jak i w gastronomii na dużą skalę. W przetwórstwie wykorzystuje się je do produkcji suszu warzywnego, mrożonek, koncentratów zup, mieszanek przyprawowych oraz żywności wygodnej typu ready-to-eat. Dzięki dużej trwałości i dobremu znoszeniu transportu pietruszka jest istotnym towarem handlowym w obrocie hurtowym.
Wartość odżywcza i skład chemiczny
Zarówno liście, jak i korzenie pietruszki są cennym źródłem witamin, składników mineralnych i związków bioaktywnych. Liść pietruszki zawiera duże ilości witaminy C, witaminy K, kwasu foliowego oraz karotenoidów. Obecne są także związki polifenolowe o działaniu przeciwutleniającym. Korzeń, choć nieco uboższy w niektóre witaminy niż nać, dostarcza błonnika, potasu, wapnia, żelaza i innych mikroelementów.
Charakterystyczny aromat pietruszki związany jest z obecnością olejków eterycznych, zawierających m.in. apiol i mirystycynę. Od wieków przypisywano jej działanie moczopędne, wspomagające trawienie i łagodnie odkażające. W fitoterapii wyciągi z pietruszki wykorzystywane były w dolegliwościach układu moczowego oraz jako środek pobudzający apetyt.
Zalety uprawy i spożycia pietruszki
Do głównych zalet pietruszki zalicza się:
- wysoką wartość odżywczą i zawartość antyoksydantów
- szerokie zastosowanie kulinarne – od zup po sałatki i sosy
- dobrą trwałość korzeni i możliwość przechowywania do wiosny
- relatywnie dobre dostosowanie do klimatu umiarkowanego
- możliwość uprawy na różnych skalach – od balkonowych skrzynek po plantacje
Dla rolników pietruszka stanowi cenne warzywo w strukturze produkcji, umożliwiające dywersyfikację dochodów. Z uwagi na trwałość w przechowaniu może być sprzedawana przez wiele miesięcy, co stabilizuje podaż. W dietetyce często poleca się pietruszkę jako składnik diet wspomagających pracę nerek i wątroby, choć ze względu na olejki eteryczne jej spożycie powinno być rozsądnie kontrolowane u niektórych grup osób.
Wady i ograniczenia uprawy pietruszki
Mimo wielu zalet, pietruszka ma także pewne wady i ograniczenia, szczególnie z punktu widzenia technologii produkcji.
- długi okres wschodów – zwiększone ryzyko zachwaszczenia
- stosunkowo duża wrażliwość siewek na przesuszenie i zaskorupienie gleby
- podatność na niektóre choroby, np. plamistości liści i zgorzele
- konieczność starannego zmianowania, by ograniczyć choroby i szkodniki
W uprawach przemysłowych istotnym wyzwaniem jest dostosowanie odmian i technologii do zbioru mechanicznego, tak aby zminimalizować straty i uszkodzenia korzeni. Dodatkowo, ze względu na możliwość kumulacji azotanów, wymaga się racjonalnego nawożenia i ścisłej kontroli dawek azotu.
Zastosowanie w kuchni i przemyśle spożywczym
Pietruszka jest jednym z podstawowych składników tzw. włoszczyzny, używanej do przygotowywania wywarów warzywnych, zup i sosów. Korzenie gotowane są razem z marchewką, selerem i porami jako baza smakowa wielu potraw. Starty lub drobno pokrojony korzeń dodawany bywa również do sałatek, past kanapkowych czy farszów. Z kolei nać pietruszki podawana jest głównie na świeżo – posiekana, jako posypka do zup, ziemniaków i dań mięsnych, lub jako składnik sosów ziołowych i sałatek.
W przemyśle spożywczym pietruszkę suszy się, mrozi lub przetwarza na koncentraty. Suszona natka jest popularnym dodatkiem do mieszanek przyprawowych, bulionów w kostkach i dań gotowych. Mrożone korzenie i liście zachowują sporą część wartości odżywczych, pozwalając na wykorzystanie ich poza sezonem. W niektórych krajach produkuje się także soki warzywne i koktajle funkcjonalne z dodatkiem pietruszki, wykorzystywane w dietetyce i medycynie naturalnej.
Ciekawostki, tradycje i aspekty kulturowe
Pietruszka ma bogatą historię sięgającą czasów starożytnych. W kulturze śródziemnomorskiej uważana była za roślinę o specjalnych właściwościach magicznych i leczniczych. W średniowieczu, a także w czasach późniejszych, stosowano ją jako remedium na wiele dolegliwości, od problemów trawiennych po choroby skóry. W tradycyjnej kuchni polskiej pietruszka stanowi nieodłączny element rosołów, krupników i wielu potraw jednogarnkowych, a jej brak w wywarze jest często odczuwalny w smaku.
Ciekawostką jest fakt, że pietruszka bywa mylona z pasternakiem, szczególnie na rynkach, gdzie oba warzywa nie są dobrze rozróżniane. Pasternak ma jednak korzeń grubszy, o bardziej kremowej barwie i słodszym smaku. W Polsce pasternak wyszedł na dłuższy czas z szerokiego użycia, a jego rolę w kuchni przejęła w dużej mierze pietruszka korzeniowa.
W uprawach ekologicznych pietruszka naciowa często służy również jako roślina towarzysząca innym gatunkom warzyw. Jej intensywny zapach może pomagać w ograniczaniu niektórych szkodników, a jednocześnie przyciąga owady zapylające i naturalnych wrogów patogenów. W ogrodach przydomowych pietruszka naciowa odgrywa także funkcję dekoracyjną – kędzierzawe liście są estetyczne i mogą być stosowane do ozdabiania potraw.
W medycynie ludowej pietruszka bywała wykorzystywana jako środek na obrzęki, niestrawność czy nieświeży oddech. Żucie świeżej natki traktowano jako naturalny odświeżacz jamy ustnej po spożyciu czosnku lub cebuli. Współczesne badania nad związkami aktywnymi pietruszki potwierdzają część tradycyjnych zastosowań, choć podkreśla się też konieczność umiaru, zwłaszcza przy stosowaniu skoncentrowanych wyciągów i olejków eterycznych.
Wraz z rosnącym zainteresowaniem dietą roślinną pietruszka zyskuje nowe zastosowania. Dodawana jest do zielonych koktajli, past warzywnych, wegetariańskich burgerów i kotletów. W kuchni wegańskiej wykorzystuje się ją zarówno jako przyprawę, jak i ważny składnik odżywczy, dostarczający witamin, żelaza i antyoksydantów. Dzięki łatwości uprawy w pojemnikach i skrzynkach balkonowych, świeża natka jest przez cały sezon dostępna nawet dla osób niemających własnego ogrodu, co zwiększa jej popularność w miastach.
Znaczenie pietruszki w rolnictwie przyszłości i kierunki rozwoju
W kontekście zmian klimatycznych i rosnących wymagań konsumentów pietruszka zwyczajna staje się ważnym elementem nowoczesnych systemów rolniczych. Prace hodowlane koncentrują się na uzyskaniu odmian o większej odporności na suszę, choroby oraz wybijanie w pędy kwiatostanowe. Dąży się również do podniesienia zawartości składników prozdrowotnych, takich jak witamina C czy związki fenolowe, jednocześnie ograniczając kumulację azotanów.
W rolnictwie zrównoważonym pietruszka może odgrywać istotną rolę dzięki stosunkowo elastycznym wymaganiom siedliskowym i możliwości wkomponowania jej w różnorodne płodozmiany. W systemach agroekologicznych wykorzystuje się ją jako element poprawiający bioróżnorodność upraw, przyciągający pożyteczne owady i ograniczający monokulturowy charakter krajobrazu rolnego.
Wzrost znaczenia żywności funkcjonalnej i dietetycznej otwiera nowe perspektywy dla pietruszki. Rozwijane są produkty oparte na koncentratach z liści i korzeni, proszki do koktajli, mieszanki przyprawowe o podwyższonej zawartości antyoksydantów. Pietruszka może stać się jednym z filarów „superfoods” pochodzenia lokalnego, stanowiących alternatywę dla egzotycznych produktów sprowadzanych z odległych regionów świata.
Istotnym kierunkiem rozwoju jest także cyfryzacja i automatyzacja produkcji. Monitoring wilgotności gleby, precyzyjne nawadnianie kroplowe, analizy zasobności gleb i nawożenie dostosowane do potrzeb roślin pozwalają zwiększyć plony i jakość pietruszki, przy jednoczesnym ograniczeniu zużycia wody i nawozów mineralnych. Integracja tych rozwiązań z praktykami rolnictwa regeneratywnego może uczynić uprawę pietruszki jeszcze bardziej przyjazną środowisku.
Dla konsumentów coraz istotniejsze stają się także certyfikaty jakości, pochodzenie surowca i sposób jego produkcji. Pietruszka z upraw ekologicznych, integrowanych czy regionalnych oznaczeń jakości znajduje rosnące uznanie na rynku. Świadomy wybór produktów z pietruszką wspiera nie tylko zdrowie, ale również zrównoważony rozwój rolnictwa oraz lokalne społeczności wiejskie, które specjalizują się w produkcji warzyw wysokiej jakości.
FAQ – najczęściej zadawane pytania o pietruszkę zwyczajną
Jakie są główne różnice między pietruszką korzeniową a naciową?
Pietruszka korzeniowa uprawiana jest przede wszystkim dla długiego, białego korzenia, wykorzystywanego jako warzywo do zup, wywarów i sałatek. Pietruszka naciowa ceniona jest głównie za liście – gładkie lub kędzierzawe – które stanowią aromatyczną przyprawę i dekorację potraw. Odmiany naciowe tworzą słabiej rozwinięty korzeń, za to dają obfitszą, intensywnie zieloną nać, często kilkukrotnie ścinaną w sezonie.
Na jakiej glebie najlepiej uprawiać pietruszkę?
Pietruszka najlepiej rośnie na glebach żyznych, próchnicznych, o dobrej strukturze i uregulowanych stosunkach wodnych. Optymalne są gleby o pH 6,5–7,0, bez zastoisk wody i kamieni. Unika się gleb bardzo ciężkich, zwięzłych, które sprzyjają deformacjom korzeni, oraz bardzo lekkich, piaszczystych, szybko przesychających. Zaleca się uprawę w drugim lub trzecim roku po oborniku, z racjonalnym nawożeniem mineralnym.
Jak przechowywać korzeń pietruszki, aby zachował świeżość do wiosny?
Korzenie pietruszki przechowuje się w chłodnych, wilgotnych warunkach, najlepiej w temperaturze około 0–1°C i przy wysokiej wilgotności względnej powietrza. Można je składować w kopcach ziemnych, pryzmach okrytych słomą i ziemią lub w przechowalniach i chłodniach, w skrzynkach z piaskiem czy luzem na pryzmach. Należy usunąć uszkodzone i chore egzemplarze oraz chronić korzenie przed przesuszeniem i wahaniami temperatury.
Czy pietruszkę można uprawiać w doniczkach na balkonie?
Tak, pietruszka bardzo dobrze nadaje się do uprawy w doniczkach i skrzynkach balkonowych. Wymaga żyznego, przepuszczalnego podłoża, regularnego podlewania i dostępu do światła. W uprawie pojemnikowej częściej wybiera się odmiany naciowe, które umożliwiają wielokrotne ścinanie natki. Wysiew prowadzi się wprost do doniczki, a po wschodach siewki można delikatnie przerywać, aby zapewnić roślinom odpowiednią przestrzeń do wzrostu.
Jakie są najważniejsze właściwości zdrowotne pietruszki?
Pietruszka jest bogata w witaminę C, witaminę K, kwas foliowy oraz liczne składniki mineralne, m.in. żelazo i potas. Zawiera także związki o działaniu przeciwutleniającym, wspomagające ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym. Tradycyjnie przypisywano jej właściwości moczopędne i wspierające trawienie. Ze względu na obecność olejków eterycznych zaleca się jednak umiarkowane spożycie skoncentrowanych preparatów i wyciągów z pietruszki.
