Historia szklarni i upraw pod osłonami to opowieść o ludzkiej pomysłowości, pragnieniu panowania nad klimatem oraz ambicji, by rośliny rosły szybciej, obficiej i w miejscach do tej pory dla nich niedostępnych. Od pierwszych prób stworzenia sztucznego mikroklimatu w starożytnych imperiach, przez szklane pałace w epoce rewolucji przemysłowej, aż po futurystyczne farmy wertykalne – rozwój upraw pod osłonami jest jednym z kluczowych wątków historii rolnictwa i cywilizacji.
Pierwsze kroki ku kontrolowanemu mikroklimatowi: od starożytności do renesansu
Uprawy pod osłonami nie narodziły się nagle jako zaawansowane konstrukcje z hartowanego szkła i aluminium. Zaczęły się od prostego, lecz przełomowego spostrzeżenia: rośliny chronione przed zimnem, wiatrem i nadmiernym deszczem rosną lepiej i dłużej zachowują zdolność do plonowania. Ta intuicja pojawiła się w różnych kulturach, w różnym czasie, lecz zawsze w podobnym kontekście – tam, gdzie rolnictwo stawało się fundamentem gospodarki i władzy politycznej.
Starożytne eksperymenty z „przenośnym klimatem”
Jedne z najwcześniejszych wzmianek o uprawach chronionych pochodzą ze starożytnego Rzymu. W źródłach pisanych odnajdujemy wzmianki o tym, że ogrodnicy cesarscy uprawiali delikatne warzywa i owoce – m.in. ogórki – w warunkach sztucznie modyfikowanych. Używano ruchomych konstrukcji z ram drewnianych, przykrywanych olejowanym płótnem lub cienkimi płytkami z minerałów przepuszczających światło. Nie było to jeszcze szkło, lecz idea stworzenia stabilnego mikroklimatu była już jasno sformułowana.
Podobne praktyki znane były także w Azji. W Chinach stosowano osłony z papieru ryżowego i tkanin, które rozpinano nad zagonami, aby ograniczyć straty ciepła oraz ochronić rośliny przed przymrozkami. Te proste struktury można uznać za praprzodków współczesnych tuneli foliowych. Mimo iż materiały były prymitywne, zrozumienie potrzeby stabilnej temperatury, odpowiedniego nasłonecznienia i ochrony przed wiatrem było zaskakująco dojrzałe.
W tamtym okresie szczególnie ceniono rośliny egzotyczne, sprowadzane z odległych krain. Przykładowo Rzymianie próbowali aklimatyzować gatunki subtropikalne, aby wzbogacić dietę oraz podkreślić splendor elit. Dla patrycjuszy świeże warzywa zimą stanowiły dowód bogactwa i dostępu do zaawansowanej wiedzy ogrodniczej. Rozwój prostych osłon był więc związany nie tylko z bezpieczeństwem żywnościowym, lecz również z prestiżem.
Średniowieczne ogrody zamknięte i pierwsze oranżerie
Po upadku Cesarstwa Rzymskiego wiele osiągnięć technicznych uległo zapomnieniu, lecz idea chronionej przestrzeni dla roślin nie zniknęła. W średniowieczu w Europie rozwijały się tzw. ogrody klasztorne, często otoczone murami. Mury te spełniały funkcję nie tylko obronną – tworzyły także specyficzny mikroklimat: zatrzymywały wiatr, akumulowały ciepło słoneczne i oddawały je nocą. Dzięki temu w ogrodach przyklasztornych można było uprawiać rośliny bardziej wrażliwe na chłód, wykorzystywane w kuchni oraz ziołolecznictwie.
W późnym średniowieczu i wczesnym renesansie pojawiły się pierwsze konstrukcje przypominające przyszłe oranżerie. Szklane tafle były jeszcze rzadkie i bardzo kosztowne, dlatego korzystano z niewielkich okienek złożonych z wielu małych szybek osadzonych w ołowianych ramkach. Władcy oraz zamożni mieszczanie inwestowali w specjalne pomieszczenia ogrodowe, w których zimą chroniono rośliny przed mrozem. Były to przede wszystkim drzewa cytrusowe, figi oraz inne egzoty, które trafiły do Europy wraz z wyprawami handlowymi i podbojami.
Nowe odmiany roślin łączono ściśle z prestiżem politycznym i kulturalnym. Możliwość pokazania w zimie kwitnących lub owocujących drzew władcy czy dyplomatom miała ogromne znaczenie symboliczne – świadczyła o kontroli nad naturą i o potędze ekonomicznej. Z tego powodu wczesne oranżerie były raczej elementem architektury reprezentacyjnej niż praktycznym narzędziem zapewniającym powszechny dostęp do świeżej żywności.
Renesansowe przełomy: szkło, nauka i rośliny egzotyczne
Renesans przyniósł gwałtowny rozwój nauki, w tym botaniki. Nowe wyprawy geograficzne odkrywały coraz więcej gatunków roślin jadalnych i ozdobnych. Ich aklimatyzacja w Europie wymagała jednak zastosowania różnorodnych technik ochrony przed chłodem i niestabilnym klimatem. Rozwój technologii wytopu szkła umożliwił budowę większych konstrukcji z większymi przeszkleniami, co było kamieniem milowym na drodze do powstania szklarni w dzisiejszym znaczeniu.
W tym okresie botanicy i ogrodnicy zaczęli systematycznie badać wpływ temperatury, wilgotności i natężenia światła na wzrost roślin. Po raz pierwszy uprawa pod osłonami stała się przedmiotem świadomego eksperymentu, a nie wyłącznie rzemieślniczej praktyki. Wiedza o wzroście roślin przenikała do środowisk akademickich, a ogrody botaniczne zakładane przy uniwersytetach stały się miejscami, w których łączono badania naukowe z pokazem bogactwa flory całego świata.
Od szklanych pałaców do przemysłowych szklarni: rewolucja nowożytna i XIX wiek
Przełom nowożytny przekształcił uprawy pod osłonami z kosztownego hobby elit w rosnące zaplecze produkcji żywności. Wraz z rozwojem techniki budowlanej, tańszym szkłem i wynalazkami w dziedzinie ogrzewania, szklarnie zaczęły się zmieniać z luksusowych oranżerii w coraz bardziej zaawansowane systemy produkcyjne.
Barok i oświecenie: oranżerie jako wizytówka władzy
W XVII i XVIII wieku oranżerie rozkwitły jako osobny typ budowli. Monumentalne obiekty, jak oranżeria w Wersalu czy w Wilanowie, były nie tylko miejscem zimowania cytrusów, ale też reprezentacyjną przestrzenią do organizowania przyjęć i spacerów. Architektura tych budowli łączyła funkcję praktyczną z artystyczną – wielkie, przeszklone fasady musiały jednocześnie zapewnić światło roślinom i zrobić wrażenie na gościach.
W tym czasie opracowano też wiele technik ogrzewania oranżerii. Stosowano piece, kanały z ciepłym powietrzem, a nawet systemy wody krążącej w rurach. Utrzymanie odpowiedniej temperatury w środku wymagało dużych ilości paliwa oraz stałej obsługi, przez co oranżerie pozostawały przywilejem bogaczy. Jednocześnie jednak tworzyły one swoiste laboratoria, w których ogrodnicy doskonalili sztukę przycinania, nawadniania oraz nawożenia roślin w warunkach ograniczonej przestrzeni.
Pod koniec epoki oświecenia coraz wyraźniej dostrzegano również potencjał praktyczny oranżerii w zapewnianiu świeżych owoców i warzyw przez dłuższy okres roku. Zaczęto eksperymentować z uprawą w pojemnikach i donicach, co umożliwiało przesuwanie roślin w obrębie budowli w zależności od potrzeb świetlnych i termicznych. Ten sposób myślenia – roślina nie jest już nierozerwalnie związana z gruntem – stanie się później podstawą rozwoju hydroponiki i innych bezglebowych metod uprawy.
Rewolucja przemysłowa i narodziny nowoczesnej szklarni
XIX wiek był epoką gwałtownej transformacji technicznej. Powstanie wielkich hut szkła, rozwój metalurgii oraz zastosowanie żeliwa i stali w budownictwie umożliwiły tworzenie lżejszych, wyższych i bardziej wytrzymałych konstrukcji. Szklarnie przestały być niskimi, masywnymi budynkami z grubymi murami – zaczęły przypominać ogromne, przeszklone hale, w których rośliny miały dostęp do obfitego światła rozproszonego.
Symbolem tej epoki jest słynny Crystal Palace w Londynie, zbudowany w 1851 roku na potrzeby Wystawy Światowej. Choć nie była to klasyczna szklarnia produkcyjna, budowla ta udowodniła, że możliwe jest wznoszenie gigantycznych struktur z żelaza i szkła w stosunkowo krótkim czasie i przy umiarkowanych kosztach. Inspiracja dla ogrodnictwa była oczywista: podobne technologie można było zastosować w budowie obiektów przeznaczonych specjalnie do uprawy roślin.
Równocześnie rozwój kolei i handlu wymusił większą niezawodność dostaw żywności do miast. Szklarnie zaczęto wykorzystywać w sposób bardziej intensywny: uprawiano w nich nie tylko rośliny ozdobne i egzotyczne, ale także pomidory, ogórki, sałaty i inne warzywa, które mogły przynosić zysk przez cały rok. W niektórych regionach Europy Zachodniej powstały całe kompleksy szklarniowe, produkujące plony na potrzeby szybko rosnącej populacji miejskiej.
W tym okresie pojawiły się też pierwsze próby naukowego podejścia do nawożenia i nawadniania roślin pod szkłem. Badano wpływ różnych substratów, rotacji upraw oraz sposobów regulacji wilgotności. Szklarnia stała się nie tylko miejscem produkcji, lecz również narzędziem badawczym, w którym testowano hipotezy dotyczące żywienia roślin i ochrony przed chorobami. Silniejsze połączenie praktyki z nauką przyniosło ogromny wzrost wydajności i jakości plonów.
Gaz, węgiel i pierwsze systemy automatyzacji
Kluczową barierą rozwoju szklarni w XIX wieku pozostawało ogrzewanie. Wraz z rozwojem sieci gazowej w dużych miastach coraz częściej stosowano piece gazowe, a tam, gdzie dostępny był tani węgiel, montowano rozbudowane systemy pieców i rur grzewczych. W efekcie możliwe stało się utrzymanie stabilnej temperatury nawet w największych obiektach, a sezon wegetacyjny dla wielu gatunków roślin stał się praktycznie nieprzerwany.
Pojawiły się prymitywne systemy automatycznej regulacji temperatury – czujniki działające na zasadzie rozszerzalności cieplnej metali czy termostatów połączonych z zaworami. Choć były to rozwiązania dalekie od dzisiejszej elektroniki, stanowiły początek automatyzacji upraw pod osłonami. Ogrodnik stopniowo przestawał być zmuszony do ciągłego doglądania pieców i ręcznego otwierania okien – część tych czynności mogły przejąć mechanizmy.
W tym samym czasie w wielu miastach powstawały miejskie ogrody botaniczne z rozległymi szklarniani kolekcjami. Zgromadzone tam rośliny z całego świata wymagały specjalistycznej opieki i badań. Właśnie w takich placówkach rozwijała się nowoczesna botanika i fizjologia roślin, które później umożliwiły intensyfikację i specjalizację produkcji w uprawach towarowych pod osłonami.
XX i XXI wiek: intensyfikacja, globalizacja i era zaawansowanych technologii
Wiek XX i początek XXI przyniosły niespotykaną dotąd przemianę upraw pod osłonami. To, co w poprzednich stuleciach było domeną elit, stało się masowym narzędziem produkcji żywności. Jednocześnie w wielu regionach świata szklarnie i tunele foliowe zyskały znaczenie strategiczne – pozwoliły uniezależnić się od zmienności klimatu i stale rosnącej presji demograficznej.
Plastikowa rewolucja: tunele foliowe i demokratyzacja osłon
Po II wojnie światowej pojawienie się tanich tworzyw sztucznych zrewolucjonizowało uprawy pod osłonami. Folia polietylenowa, choć mniej trwała niż szkło, okazała się niezwykle dostępna i łatwa w użyciu. Rolnicy mogli budować lekkie tunele z metalowych lub drewnianych łuków, przykryte jedną lub kilkoma warstwami folii. Koszt przedsięwzięcia był wielokrotnie niższy niż wzniesienie szklarni szklanej.
To właśnie w drugiej połowie XX wieku tunele foliowe wkroczyły na stałe do krajobrazu wsi w wielu krajach Europy, Azji i Ameryki Łacińskiej. Umożliwiły przyspieszenie zbiorów wiosennych, ochronę przed gradobiciami i ulewami, a także wydłużenie sezonu dla warzyw ciepłolubnych. Dla małych gospodarstw rodzinnych była to szansa na zwiększenie dochodów i dywersyfikację produkcji, szczególnie w rejonach o krótkim okresie wegetacyjnym.
Równolegle rozwijały się różne typy okryć czasowych: niskie tunele, włókniny, małe inspekty ogrodnicze. Pozwalały one na elastyczne dostosowanie ochrony do aktualnych potrzeb roślin. Choć nie dawały tak precyzyjnej kontroli warunków, jak nowoczesne szklarnie, ich powszechna dostępność sprawiła, że idea uprawy pod osłonami stała się integralną częścią praktyki ogrodniczej na całym świecie.
Hydroponika, fertygacja i narodziny szklarni wysokointensywnych
Od lat 60. XX wieku coraz większe znaczenie zaczęły mieć nowoczesne metody uprawy bezglebowej. Hydroponika, polegająca na dostarczaniu roślinom roztworu składników mineralnych bezpośrednio do systemu korzeniowego, okazała się idealnym rozwiązaniem dla szklarni. Zamiast tradycyjnego podłoża stosowano wełnę mineralną, perlit, kokos lub inne substraty o kontrolowanych właściwościach.
Hydroponiczne szklarnie umożliwiły radykalne zwiększenie plonów z jednostki powierzchni. Dzięki precyzyjnemu dawkowaniu wody i nawozów – tzw. fertygacji – możliwe stało się dokładne dopasowanie składu pożywki do potrzeb poszczególnych gatunków i faz wzrostu. Ograniczono też problemy związane z chorobami odglebowymi, co przełożyło się na mniejsze zużycie pestycydów.
W krajach o rozwiniętym rolnictwie intensywnym powstały ogromne kompleksy szklarniowe, w których pomidory, papryka, ogórki czy kwiaty cięte uprawiane są w systemie całorocznym. Konstrukcje te wyposażono w systemy ogrzewania, chłodzenia, cieniowania, a także automatycznego sterowania wilgotnością i wymianą powietrza. Sterowniki elektroniczne, a później komputery, pozwoliły prowadzić uprawę zgodnie z precyzyjnie zaprogramowanymi parametrami.
Jednocześnie rosła świadomość konieczności oszczędzania zasobów. Nowoczesne szklarnie zaczęły wykorzystywać systemy recyrkulacji pożywki, zbierania wody deszczowej i odzysku ciepła. Z biegiem czasu uprawy pod osłonami stały się jednym z najbardziej zaawansowanych technologicznie segmentów całego sektora żywnościowego, gdzie wiedza inżynieryjna, biologiczna i informatyczna łączy się w spójny system produkcji.
Globalne centra produkcji i wyzwania środowiskowe
Na przełomie XX i XXI wieku niektóre regiony stały się globalnymi „fabrykami warzyw”. Przykładem może być holenderski Westland, hiszpańska Almería czy niektóre strefy w Izraelu. W regionach tych ogromne powierzchnie pokryły się szklarniami i tunelami, tworząc charakterystyczne białe lub szklane krajobrazy widoczne z kosmosu. Z tych centrów warzywa trafiają do supermarketów w całej Europie i poza nią.
Tak intensywna produkcja niesie jednak ze sobą wyzwania. Zużycie wody, energii oraz problem odpadów z folii i innych tworzyw sztucznych stały się istotnymi kwestiami środowiskowymi. W odpowiedzi rozwinięto technologie energooszczędnego ogrzewania, stosowanie odnawialnych źródeł energii, podwójnych osłon czy szyb o specjalnych powłokach zatrzymujących ciepło. Coraz większy nacisk kładzie się także na integrowaną ochronę roślin, opartą na metodach biologicznych i ograniczającą stosowanie chemicznych środków ochrony.
Wraz z globalizacją handlu warzywa z upraw pod osłonami stały się dostępne przez cały rok nawet w regionach o niesprzyjającym klimacie. Konsument przyzwyczaił się do całorocznej obecności pomidorów, ogórków czy ziół na półkach sklepowych. Taka zmiana nawyków żywieniowych była możliwa właśnie dzięki skokowemu rozwojowi szklarni i tuneli foliowych w ostatnich dekadach.
Inteligentne szklarnie, LED-y i rolnictwo miejskie
Najświeższy rozdział w historii upraw pod osłonami to wejście do nich zaawansowanej elektroniki, czujników i systemów analizy danych. Współczesne „inteligentne” szklarnie są monitorowane w czasie rzeczywistym przez sieć sensorów mierzących temperaturę, wilgotność, stężenie dwutlenku węgla, zasolenie pożywki i wiele innych parametrów. Dane te trafiają do komputerów, które automatycznie dostosowują pracę systemów grzewczych, nawadniających i wentylacyjnych.
Coraz większą rolę odgrywa także sztuczne oświetlenie, szczególnie w postaci energooszczędnych lamp LED. Pozwala ono wydłużyć dzień świetlny, modyfikować widmo światła i stymulować określone procesy fizjologiczne roślin. W połączeniu z precyzyjną kontrolą klimatu umożliwia to prowadzenie uprawy w miejscach, gdzie naturalne światło jest ograniczone – na przykład w północnych szerokościach geograficznych czy we wnętrzu budynków miejskich.
Tak rodzi się nowa gałąź: rolnictwo miejskie pod osłonami, często w formie farm wertykalnych. W opuszczonych magazynach, kontenerach czy na dachach miast powstają instalacje, w których rośliny rosną w warunkach niemal całkowicie kontrolowanych – w systemach hydroponicznych lub aeroponicznych, bez naturalnej gleby i z minimalnym zużyciem wody. Te „fabryki zieleni” są odpowiedzią na rosnące zapotrzebowanie na świeże, lokalne produkty w gęsto zaludnionych aglomeracjach.
Jednocześnie rozwija się trend łączenia technologii z zasadami zrównoważonego rozwoju. Projektuje się obiekty, które wykorzystują ciepło odpadowe z sąsiednich zakładów przemysłowych, wody opadowe oraz energię słoneczną. Celem jest zmniejszenie śladu ekologicznego produkcji szklarniowej i włączenie jej w gospodarkę o obiegu zamkniętym. W ten sposób historia szklarni zatacza koło: od luksusowych oranżerii dla nielicznych do potencjalnego narzędzia zapewniania żywności w sposób odpowiedzialny wobec planety.
Nowe wyzwania: klimat, bezpieczeństwo żywnościowe i przyszłość osłon
Zmiany klimatyczne, coraz częstsze susze, fale upałów i gwałtowne zjawiska pogodowe sprawiają, że uprawy pod osłonami nabierają jeszcze większego znaczenia. Dają możliwość ograniczenia wpływu nieprzewidywalnej pogody na produkcję, co staje się kluczowe dla bezpieczeństwa żywnościowego wielu krajów. Jednocześnie wymagają jednak inwestycji w infrastrukturę, energię i wiedzę techniczną.
Przyszłość szklarni i tuneli foliowych to prawdopodobnie dalsza integracja technologii cyfrowych, automatyzacji i robotyki. Już teraz testuje się roboty do zbioru pomidorów i ogórków, autonomiczne wózki transportujące skrzynki z plonami czy systemy wizyjne oceniające stan zdrowotny roślin. W połączeniu z analizą danych w chmurze i algorytmami predykcyjnymi możliwe będzie coraz precyzyjniejsze sterowanie każdym aspektem uprawy.
Równocześnie rozwijają się badania nad nowymi materiałami osłonowymi: szkłami o regulowanej przepuszczalności, folią samoczyszczącą się, membranami kontrolującymi promieniowanie podczerwone. Celem jest nie tylko poprawa warunków wzrostu roślin, ale także ograniczenie strat energii i wydłużenie żywotności konstrukcji. Naukowcy pracują również nad rozwiązaniami pozwalającymi lepiej integrować szklarnie z otoczeniem – takimi jak zielone dachy, fasady produkcyjne czy modułowe systemy dla małych gospodarstw.
Historia szklarni i upraw pod osłonami pokazuje, że jest to dziedzina, w której granice możliwego nieustannie się przesuwają. Od prostych płócien i papieru ryżowego po skomplikowane instalacje wertykalne – wszystkie te formy mają wspólny cel: stworzyć roślinom warunki lepsze niż te, które oferuje im naturalne środowisko. Każdy kolejny etap rozwoju przynosi zarówno nowe możliwości, jak i nowe pytania o koszty społeczne, środowiskowe i ekonomiczne tej ingerencji człowieka w naturę.
FAQ – najczęściej zadawane pytania o historię szklarni i upraw pod osłonami
Skąd wzięła się idea upraw pod osłonami i kto jako pierwszy ją zastosował?
Pierwsze pomysły na ochronę roślin przed niekorzystnymi warunkami pogodowymi pojawiły się już w starożytności. W Rzymie stosowano ruchome zadaszenia z płótna i cienkich płyt mineralnych do uprawy delikatnych warzyw dla dworu cesarskiego. W Chinach z kolei wykorzystywano papier ryżowy i tkaniny, tworząc prymitywne osłony nad zagonami. Te wczesne praktyki nie były jeszcze szklarniami w dzisiejszym sensie, ale wyrażały tę samą ideę: modyfikację mikroklimatu wokół roślin, by poprawić ich wzrost i wydłużyć sezon wegetacyjny.
Jakie były najważniejsze etapy rozwoju szklarni od średniowiecza do XIX wieku?
Po okresie średniowiecznych ogrodów zamkniętych, gdzie mury tworzyły korzystniejszy mikroklimat, renesans przyniósł pierwsze oranżerie z użyciem szkła, w których zimowano egzotyczne drzewa. W baroku i oświeceniu oranżerie stały się okazałymi budowlami reprezentacyjnymi, wyposażonymi w piece i kanały grzewcze. Rewolucja przemysłowa w XIX wieku zmieniła sytuację radykalnie: rozwój przemysłu szklarskiego i metalurgii umożliwił budowę dużych, lekkich szklarni z żelaza i szkła, a zastosowanie gazu i węgla do ogrzewania pozwoliło na dużo stabilniejszą i bardziej intensywną produkcję roślinną pod osłonami.
Dlaczego w XX wieku tunele foliowe i folia polietylenowa były takim przełomem?
Pojawienie się folii polietylenowej po II wojnie światowej znacząco obniżyło koszt tworzenia osłon. Wcześniej szklarnie wymagały drogich szyb i solidnych konstrukcji, więc były dostępne głównie dla zamożnych producentów. Lekkie tunele foliowe można było zbudować szybko i tanio z prostych łuków metalowych lub drewnianych. Pozwoliło to wielu małym gospodarstwom wydłużyć sezon wegetacyjny, przyspieszyć zbiory i chronić rośliny przed ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi. W praktyce była to „demokratyzacja” upraw pod osłonami, dzięki której stały się one powszechnym narzędziem produkcji, a nie luksusem elit ogrodniczych.
Na czym polega różnica między tradycyjną szklarnią a nowoczesną szklarnią wysokointensywną?
Tradycyjna szklarnia opiera się zwykle na uprawie w glebie, prostym ogrzewaniu i ręcznym sterowaniu temperaturą oraz wentylacją. Nowoczesna szklarnia wysokointensywna to złożony system technologiczny: rośliny często rosną w systemach hydroponicznych lub innych podłożach bezglebowych, nawadnianie i nawożenie odbywa się poprzez fertygację, a całość warunków klimatycznych kontrolują komputery. Czujniki mierzą temperaturę, wilgotność, stężenie CO₂ i inne parametry, a systemy automatycznie dostosowują pracę ogrzewania, chłodzenia, wietrzenia czy cieniowania. Dzięki temu uzyskuje się znacznie wyższe plony z tej samej powierzchni, ale kosztem większej złożoności technicznej i wyższych nakładów inwestycyjnych.
Jakie kierunki rozwoju szklarni i upraw pod osłonami są obecnie najważniejsze?
Obecnie kluczowe są trzy kierunki. Po pierwsze, zwiększanie efektywności energetycznej i wodnej: stosowanie lepszych materiałów osłonowych, odzysk ciepła, recyrkulacja pożywek i wykorzystanie odnawialnych źródeł energii. Po drugie, integracja zaawansowanych technologii informatycznych: czujników, analityki danych, sztucznej inteligencji i robotyki, która ma usprawnić zbiory oraz monitoring zdrowia roślin. Po trzecie, rozwój rolnictwa miejskiego i farm wertykalnych, wykorzystujących LED-y i pełną kontrolę klimatu do produkcji blisko konsumenta. Wszystkie te tendencje są odpowiedzią na rosnące zapotrzebowanie na żywność, presję klimatyczną oraz potrzebę ograniczania negatywnego wpływu rolnictwa na środowisko.
