Ćma groszkówka, znana także jako groszkówka grochówka, to jeden z najgroźniejszych szkodników upraw grochu i fasoli w Polsce i w całej Europie. Atakuje przede wszystkim nasiona ukryte w strąkach, przez co bywa długo niezauważona, a straty ujawniają się dopiero podczas zbioru lub przechowywania. Zrozumienie cyklu rozwojowego tego motyla, jego wymagań środowiskowych oraz skutecznych metod zwalczania – zarówno chemicznych, jak i **ekologicznych** – jest kluczowe dla każdego, kto uprawia rośliny strączkowe w ogrodzie, na działce lub w większym gospodarstwie rolnym.

Wygląd, biologia i cykl rozwojowy ćmy groszkówki

Ćma groszkówka (najczęściej odnosi się do gatunku Cydia nigricana) należy do niewielkich motyli z rodziny zwójkowatych. Dorosłe osobniki nie są szczególnie efektowne, ale ich obecność ma ogromne znaczenie gospodarcze. Zanim zaczniemy ją zwalczać, warto dobrze poznać jej wygląd i etapy rozwoju.

Dorosły motyl – jak wygląda groszkówka?

Dorosła ćma jest stosunkowo mała – rozpiętość skrzydeł wynosi około 12–16 mm. Skrzydła przednie mają barwę szarobrązową do brunatnej, często z delikatnym marmurkowaniem i ciemniejszymi, poprzecznymi, falistymi liniami. Na końcu skrzydeł można dostrzec jaśniejszą plamkę, która ułatwia rozpoznanie. Skrzydła tylne są jaśniejsze, szarobrązowe, z wyraźnymi frędzelkami.

Ciało motyla jest wąskie, lekko wydłużone, o długości kilku milimetrów. Głowa i tułów mają kolor zbliżony do skrzydeł, co pomaga w kamuflażu na tle roślin. Czułki są nitkowate, stosunkowo długie jak na rozmiar owada. Samce i samice są do siebie podobne, choć samice bywają nieco masywniejsze – szczególnie w okresie składania jaj.

Jaja, larwy i poczwarki – etapy rozwoju

Cykl rozwojowy ćmy groszkówki obejmuje cztery podstawowe stadia: jajo, gąsienica (larwa), poczwarka i dorosły motyl. Największe szkody powoduje właśnie stadium larwalne.

• Jaja – są bardzo małe, owalne, zwykle o średnicy około 0,5 mm. Mają barwę białawą lub kremową. Samica składa je pojedynczo lub w małych grupach głównie na strąkach grochu, rzadziej fasoli, zwykle tuż po zawiązaniu się strąka, gdy tkanka jest jeszcze miękka.
• Larwy – młode gąsienice po wylęgu są białawe i bardzo drobne. W miarę wzrostu stają się kremowe lub lekko różowawe, z brązową głową. Osiągają długość około 8–10 mm. Larwy żywią się nasionami wewnątrz strąków, drążąc w nich chodniki. Przez część życia są całkowicie ukryte i niewidoczne z zewnątrz.
• Poczwarka – stadium poczwarki występuje w oprzędach zbudowanych z jedwabistej nici i resztek gleby, w wierzchniej warstwie ziemi lub w resztkach roślinnych. Poczwarka ma barwę żółtobrązową do ciemnobrązowej. W takiej postaci owad zimuje lub przeobraża się w dorosłego motyla w tym samym sezonie, w zależności od klimatu i liczby pokoleń.

Cykl rozwojowy w sezonie i liczba pokoleń

W warunkach klimatycznych Europy Środkowej ćma groszkówka rozwija zwykle jedno pokolenie w roku, choć przy cieplejszych sezonach i specyficznej mikroklimatycznej sytuacji może pojawiać się częściowe drugie pokolenie.

Dorosłe motyle pojawiają się zazwyczaj od maja do lipca, w zależności od pogody oraz terminu siewu grochu. Największą aktywność wykazują o zmierzchu i nocą. W dzień ukrywają się wśród roślin lub w niższych partiach łanu. Samice po kopulacji rozpoczynają składanie jaj na młodych strąkach. Po kilku dniach (zwykle 5–10, zależnie od temperatury) wylęgają się larwy, które natychmiast wgryzają się do wnętrza strąka.

Larwy żerują przez około 3–4 tygodnie, intensywnie niszcząc nasiona. Po zakończeniu żerowania opuszczają strąki, spadają na glebę i tam tworzą kokony, w których się przepoczwarzają. Część poczwarek może zimować w glebie, a część wydać dorosłe motyle jeszcze w tym samym sezonie, jeżeli warunki są sprzyjające.

Szkody i występowanie ćmy groszkówki w uprawach grochu i fasoli

Najpoważniejsze szkody powodowane przez ćmę groszkówkę dotyczą nasion roślin strączkowych, szczególnie w uprawach grochu siewnego, cukrowego oraz niektórych odmian fasoli. Straty mogą być bardzo duże, zwłaszcza w przypadku zaniedbania monitoringu i ochrony.

Jakie szkody wyrządzają larwy groszkówki?

Larwy żerują wewnątrz strąków, co wystawia na ryzyko praktycznie każde nasiono znajdujące się w środku. Szkody obejmują kilka aspektów:

• uszkodzenia mechaniczne – gąsienica wygryza w nasionach charakterystyczne, nieregularne korytarze, zjadając tkanki wewnętrzne nasion, pozostawiając resztki okrywy nasiennej i odchody;
• spadek plonu – uszkodzone nasiona są najczęściej bezużyteczne handlowo i konsumpcyjnie; część z nich całkowicie gnije lub wysycha na drobne, zniekształcone ziarna;
• pogorszenie jakości materiału siewnego – nasiona nadgryzione lub wydrążone przez larwy tracą zdolność kiełkowania, co ma znaczenie szczególnie u producentów materiału siewnego i hobbystów samodzielnie pozyskujących nasiona;
• zwiększone ryzyko porażeń chorobami – uszkodzone nasiona i strąki stają się łatwiejszym celem dla grzybów chorobotwórczych i bakterii, co może prowadzić do wtórnych infekcji, pleśni i gnicia podczas przechowywania.

Na zewnątrz strąków widoczne bywają małe otworki w miejscu wejścia lub wyjścia larwy, a wokół nich zaschnięte resztki tkanek oraz odchody. Jednak często takie objawy są mało widoczne, dlatego zniszczenia odkrywa się dopiero przy łuskaniu lub po otwarciu strąków.

Znaczenie gospodarcze ćmy groszkówki

W rejonach intensywnej uprawy grochu, szczególnie w monokulturze lub w krótkich zmianowaniach, ćma groszkówka może być kluczowym szkodnikiem ograniczającym opłacalność produkcji. W latach masowego pojawu straty w plonie handlowym grochu sięgają nawet kilkudziesięciu procent, zwłaszcza gdy brak jest skutecznej ochrony.

Szkodnik ten ma znaczenie zarówno w dużych gospodarstwach, jak i w małych ogrodach działkowych. W uprawach amatorskich problem bywa szczególnie dokuczliwy, bo często unika się stosowania chemii, a brak monitoringu i świadomości cyklu rozwojowego sprzyja rozprzestrzenianiu się populacji.

Gdzie najczęściej spotyka się ćmę groszkówkę?

Ćma groszkówka występuje powszechnie w strefie klimatu umiarkowanego. Spotkać ją można na terenie niemal całej Europy, w tym w Polsce, a także w zachodniej części Azji. Najchętniej zasiedla:

• pola uprawne z grochem siewnym i grochem pastewnym,
• plantacje grochu cukrowego,
• uprawy fasoli, szczególnie w pobliżu pól grochu,
• przydomowe ogródki warzywne i działki, gdzie rosną rośliny strączkowe,
• miejsca, gdzie groch lub inne strączkowe wysiewane są regularnie, bez odpowiedniego płodozmianu.

Owady dorosłe nie migrują na bardzo duże odległości, ale w obrębie jednego rejonu mogą stosunkowo szybko zasiedlać kolejne pola, szczególnie jeśli nie są prowadzone skoordynowane działania ochronne. Obecność dziko rosnących roślin motylkowych w pobliżu upraw może dodatkowo sprzyjać utrzymaniu się szkodnika.

Objawy obecności szkodnika w uprawie

Rozpoznanie ćmy groszkówki wymaga regularnej lustracji roślin. Najważniejsze sygnały to:

• obecność dorosłych motyli o zmierzchu – przelatują nad łanem grochu, siadają na liściach i strąkach;
• pojawienie się małych, białawych jaj na młodych strąkach (w praktyce trudne do systematycznego obserwowania na dużej powierzchni);
• niewielkie otwory w strąkach – ślady wgryzienia lub wyjścia larw;
• przy łuskaniu: zniszczone, wydrążone nasiona, obecność drobnych, ciemnych grudek odchodów larw wewnątrz strąka.

W początkowych fazach żerowania strąki z zewnątrz mogą wyglądać niemal normalnie, co utrudnia ocenę nasilenia uszkodzeń w terenie. Dlatego tak istotne jest łączenie obserwacji polowych z wiedzą o okresach lotu motyli.

Metody zwalczania ćmy groszkówki – chemiczne, ekologiczne i profilaktyczne

Skuteczna ochrona przed ćmą groszkówką wymaga zintegrowanego podejścia: monitoringu, profilaktyki, metod biologicznych i, tam gdzie to konieczne, środków chemicznych. Ponieważ larwy przebywają ukryte wewnątrz strąków, najważniejsze jest trafienie z zabiegami w moment największej wrażliwości – przed wgryzieniem się larw do wnętrza rośliny.

Monitoring – podstawa skutecznej ochrony

Pierwszym krokiem jest obserwacja występowania motyli i określenie terminu ich lotu. W praktyce wykorzystuje się:

• pułapki feromonowe – zawierające specyficzne feromony płciowe wabiące samce ćmy groszkówki; licząc odłowione osobniki, można ocenić nasilenie nalotu;
• lustracje w polu o zmierzchu – obserwowanie aktywności motyli na plantacji, szczególnie na początku kwitnienia grochu i w czasie zawiązywania strąków;
• prognozowanie na podstawie temperatur i fazy rozwojowej roślin – wiele zaleceń ochrony podaje orientacyjne terminy zabiegów dla danego regionu, uwzględniając sumę temperatur i termin siewu.

Bez monitoringu zabiegi ochronne często wykonywane są zbyt późno lub zbyt wcześnie, co znacząco obniża ich skuteczność i niepotrzebnie obciąża środowisko.

Zwalczanie chemiczne – kiedy ma sens i jak je prowadzić

W dużych gospodarstwach, nastawionych na towarową produkcję grochu, nadal stosuje się chemiczne insektycydy. Ich skuteczność jest relatywnie wysoka, o ile są zastosowane w odpowiednim momencie. Podstawowe zasady:

• termin zabiegu należy dostosować do szczytu lotu motyli oraz okresu masowego składania jaj, czyli zwykle na przełomie kwitnienia i pełni zawiązywania strąków;
• środki powinny działać powierzchniowo i żołądkowo, tworząc barierę na powierzchni strąków, którą larwy muszą pokonać, zanim wgryzą się do środka;
• należy ściśle przestrzegać okresu karencji, szczególnie w grochu cukrowym i warzywnym przeznaczonym do bezpośredniego spożycia;
• konieczne jest rotowanie substancji czynnych, aby ograniczyć ryzyko uodpornienia się populacji szkodnika.

Dobór konkretnych preparatów i dawek powinien zawsze opierać się na aktualnym rejestrze środków ochrony roślin dopuszczonych do stosowania w danym kraju oraz na zaleceniach doradców rolniczych. W uprawach ekologicznych stosowanie syntetycznych insektycydów jest bardzo ograniczone lub niedozwolone, zatem konieczne są inne rozwiązania.

Zwalczanie ekologiczne i biologiczne

W ogrodach przydomowych, na działkach oraz w gospodarstwach ekologicznych coraz większy nacisk kładzie się na metody przyjazne środowisku. W przypadku ćmy groszkówki mają one duże znaczenie, zwłaszcza że w małych uprawach trudno uzasadnić stosowanie intensywnej chemii.

Naturalni wrogowie i ich ochrona

W środowisku istnieje wiele gatunków drapieżców i parazytoidów atakujących jaja i larwy groszkówki. Są to między innymi:

• drobne błonkówki pasożytujące na jajach i larwach (np. z rodzaju Trichogramma),
• drapieżne pluskwiaki, biedronki oraz larwy bzygowatych, które żywią się m.in. jajami i młodymi larwami owadów,
• pająki oraz inne drapieżne stawonogi zasiedlające łan grochu.

Ochrona i wspieranie tych organizmów polega na ograniczaniu chemizacji, utrzymaniu pasów kwietnych, zadrzewień i miedz, które stanowią dla nich schronienie oraz bazę pokarmową. Niekiedy stosuje się także introdukcję określonych gatunków błonkówek w formie komercyjnych preparatów biologicznych, choć w przypadku ćmy groszkówki nie jest to jeszcze tak powszechne jak np. przy zwalczaniu omacnicy w kukurydzy.

Preparaty mikrobiologiczne i biopestycydy

W ramach ochrony ekologicznej możliwe jest wykorzystanie biopreparatów opartych na żywych mikroorganizmach lub ich metabolitach. Szczególne znaczenie mają:

• preparaty zawierające Bacillus thuringiensis (Bt) – bakteria ta wytwarza toksyny działające wybiórczo na larwy niektórych motyli; po spożyciu przez gąsienicę prowadzi do jej szybkiego obumarcia; stosuje się je zwykle w okresie wylęgania się larw i tuż po nim, tak aby zjadły one oprysk podczas wgryzania się do strąków;
• inne biopestycydy roślinne – ekstrakty czy maceraty roślinne o działaniu odstraszającym lub ograniczającym żerowanie (np. wyciągi z wrotyczu, czosnku, piołunu); ich skuteczność bywa zmienna, ale mogą stanowić element wspierający.

Wszystkie biopreparaty należy stosować zgodnie z zaleceniami producenta, zwracając uwagę na temperaturę, porę dnia i wielkość roślin, gdyż ich skuteczność zależy od wielu czynników środowiskowych.

Metody mechaniczne i agrotechniczne

W małych uprawach oraz w ogrodach warto korzystać z metod prostych, lecz skutecznych, które dodatkowo wzmacniają efekty innych działań:

• usuwanie i niszczenie porażonych strąków – w miarę możliwości ręczne zbieranie i spalanie (lub głębokie zakopywanie) strąków, w których obecne są larwy; ogranicza to liczebność kolejnego pokolenia;
• głębokie przyoranie resztek pożniwnych – po zbiorze grochu warto dokładnie przyorać resztki roślinne, by zniszczyć kokony i poczwarki w wierzchniej warstwie gleby;
• staranne odchwaszczanie – usuwanie dziko rosnących motylkowych roślin w pobliżu plantacji redukuje liczbę roślin żywicielskich dla szkodnika;
• stosowanie osłon – w bardzo małych uprawach (np. rzędy grochu w warzywniku) można stosować lekkie osłony z włókniny, które ograniczają dostęp motyli do roślin w okresie składania jaj; trzeba jednak pamiętać o ich założeniu we właściwym czasie.

Profilaktyka i planowanie upraw

W zapobieganiu masowym pojawom ćmy groszkówki kluczowe jest odpowiednie planowanie uprawy:

• płodozmian – unikanie uprawy grochu po grochu lub innych motylkowych w zbyt krótkich odstępach czasu; przerwa kilkuletnia na danym polu znacząco zmniejsza liczebność zimujących form szkodnika;
• oddalenie upraw – niezakładanie plantacji grochu bezpośrednio obok pola, na którym w poprzednim sezonie wystąpiło silne porażenie;
• dobór terminu siewu – wcześniejszy lub późniejszy siew może sprawić, że najważniejsze fazy rozwojowe roślin (zawiązywanie strąków) nie zbiegną się z okresem maksimum aktywności motyli, co zmniejsza liczbę składanych jaj;
• dobór odmian – w niektórych rejonach preferuje się odmiany o krótszym okresie wegetacji, które dojrzewają przed szczytowym pojawem szkodnika; nie ma wprawdzie całkowicie odpornych odmian grochu na groszkówkę, ale różnice w podatności są zauważalne.

Ćma groszkówka w przechowalniach – czy stanowi zagrożenie?

Większość uszkodzeń wyrządzana jest w polu. Jednak konsekwencje działalności larw widoczne są często dopiero po zbiorze i w czasie przechowywania. Zniszczone nasiona szybciej się psują, mogą być zaatakowane przez grzyby magazynowe i szkodniki wtórne. Dlatego przed złożeniem nasion do magazynu lub przeznaczeniem ich na materiał siewny warto:

• dokładnie przejrzeć partie nasion pod kątem obecności zanieczyszczeń, resztek strąków, odchodów oraz zniszczonych nasion,
• przeprowadzić czyszczenie mechaniczne i usunąć widocznie uszkodzone ziarno,
• przechowywać nasiona w suchych, chłodnych warunkach, w szczelnych opakowaniach, co ograniczy rozwój ewentualnych organizmów wtórnych.

Inne ciekawe informacje i zależności ekologiczne

Ćma groszkówka stanowi ciekawy przykład wyspecjalizowania do wąskiej grupy roślin żywicielskich. Jej sukces zależy od zbieżności w czasie między okresem rozwoju roślin strączkowych a jej własnym cyklem życiowym. Zmiany klimatu, takie jak łagodniejsze zimy czy dłuższe i cieplejsze lata, mogą wpływać na:

• termin wylotu motyli – wcześniejsze pojawianie się dorosłych osobników na plantacjach,
• wydłużenie okresu aktywności szkodnika – potencjalnie większe zagrożenie dla późniejszych odmian grochu,
• możliwość pojawiania się częściowego drugiego pokolenia w niektórych latach, co komplikuje ochronę.

Interesujące są też powiązania z innymi szkodnikami roślin strączkowych. Łączne występowanie mszyc, wciornastków, strąkowców i groszkówki może prowadzić do bardzo poważnych strat, szczególnie gdy szkodniki te wzajemnie ułatwiają sobie dostęp do tkanek roślin i przenoszą choroby wirusowe lub grzybowe.

Ćma groszkówka bywa również wskaźnikiem nadmiernej intensyfikacji upraw jednego gatunku roślin. Tam, gdzie płodozmian jest zróżnicowany, a krajobraz rolniczy bogaty w zadrzewienia, łąki i nieużytki, populacje szkodnika często utrzymują się na niższym poziomie, między innymi dzięki obecności naturalnych wrogów. Natomiast w rozległych monokulturach grochu, szczególnie przy intensywnym stosowaniu chemii, równowaga biologiczna łatwo zostaje zaburzona i konieczne są coraz częstsze interwencje.

Świadome podejście do ochrony roślin polega więc na łączeniu wiedzy o biologii szkodnika, dostępnych metodach zwalczania oraz uwarunkowaniach środowiskowych. W przypadku ćmy groszkówki pozwala to znacząco zmniejszyć szkody w plonie grochu i fasoli, a jednocześnie ograniczyć negatywny wpływ zabiegów ochronnych na otaczający ekosystem.