Bydło rasy Parthenais należy do jednych z najciekawszych i wciąż stosunkowo mało znanych ras mięsnych w Europie. Wywodząca się z zachodniej Francji, dawniej użytkowana jako rasa trójstronna, obecnie ceniona jest przede wszystkim za wyjątkową jakość mięsa, dobre wykorzystanie paszy oraz znakomite cechy mateczne krów. Pomimo że w Polsce wciąż stanowi rasę niszową, zainteresowanie nią rośnie wraz z modą na wysokiej klasy mięso wołowe pochodzące z systemów mniej intensywnych, bardziej zbliżonych do naturalnych warunków bytowania bydła. Parthenais to także interesujący przykład tego, jak dzięki przemyślanej hodowli można przekształcić rasę roboczo–mleczno–mięsną w nowoczesną, specjalistyczną rasę mięsną, nie tracąc przy tym jej odporności ani zdolności adaptacyjnych.

Pochodzenie, historia i kierunek użytkowania bydła Parthenais

Rasa Parthenais wywodzi się z regionu Poitou w zachodniej Francji, w pobliżu miejscowości Parthenay, od której wzięła nazwę. To obszar o urozmaiconym krajobrazie – z mozaiką łąk, pastwisk, niewielkich pól ornych i terenów podmokłych – co od wieków sprzyjało utrzymaniu bydła w systemach ekstensywnych lub półintensywnych. Przez większą część swojej historii bydło tej rasy odgrywało rolę typowo użytkową: wykorzystywano je jako siłę pociągową w gospodarstwie, jako źródło mleka dla rodziny oraz jako dostawcę mięsa, pozyskiwanego dopiero po zakończeniu użytkowania roboczego.

W XIX wieku Parthenais należało do ważnych ras regionu zachodniej Francji. Księgi hodowlane zaczęto zakładać stosunkowo wcześnie, co pozwoliło zachować wiele cennych cech. Ówczesne zwierzęta odznaczały się silną budową, dużą wytrzymałością oraz znaczną masą ciała, co sprzyjało ich wykorzystaniu jako zwierząt pociągowych. Jednocześnie krowy dawały wystarczającą ilość mleka, by wyżywić cielę i zapewnić pewną nadwyżkę na potrzeby domowe. Mięso nie było wówczas głównym celem hodowli, choć już wtedy zwracano uwagę na dobrą jakość tuszy i cenioną przez rzeźników wydajność rzeźną.

Przełom w hodowli Parthenais nastąpił w drugiej połowie XX wieku, gdy w rolnictwie europejskim szybko traciła znaczenie praca zwierząt pociągowych. Mechanizacja sprawiła, że cechy siły i wytrzymałości roboczej przestały być priorytetem, a na pierwszy plan wysunęła się produkcja mięsa oraz wydajność mleczna. We Francji, podobnie jak w wielu innych krajach, rozpoczął się proces specjalizacji: część populacji Parthenais została skierowana w stronę typowo mięsnego użytkowania, a część skrzyżowano lub zastąpiono bardziej wydajnymi rasami mlecznymi.

W latach 70. i 80. XX wieku hodowcy, wspierani przez państwowe struktury doradcze, podjęli decyzję o wyraźnym ukierunkowaniu Parthenais na typ mięsny. Selekcję prowadzono intensywnie, korzystając z metod oceny potomstwa, analizy przyrostów masy ciała, jakości tuszy oraz parametrów rozrodu. Udało się w ten sposób wyhodować nowoczesne bydło mięsne o dobrym umięśnieniu, przy zachowaniu płodności oraz stosunkowo łatwych wycieleń. Z dawną rasą trójstronną Parthenais łączy je dziś głównie pochodzenie, odporność oraz predyspozycje do wykorzystania w warunkach pastwiskowych.

W kolejnych dekadach rasa, wcześniej lokalna, stała się rozpoznawalna także poza Francją. Sukcesy w krajowym programie hodowlanym, wysoka jakość mięsa oraz umiejętność dopasowania się do różnych warunków środowiskowych sprawiły, że Parthenais zaczęto eksportować do innych państw europejskich i spoza Europy. W wielu z nich przyjęto ją początkowo jako rasę terminalną do krzyżowania towarowego, choć z czasem pojawiły się też stada czystorasowe.

Współcześnie Parthenais jest już rasą jednoznacznie ukierunkowaną na użytkowanie mięsne. Krowy wykazują dobrą użytkowość mateczną, korzystny stosunek masy ciała do ilości spożywanej paszy, a buhaje cenione są zarówno w krzyżowaniu towarowym, jak i w stadach hodowlanych. Dzięki temu rasa znajduje swoje miejsce w gospodarstwach szukających alternatywy dla powszechnie znanych ras mięsnych, takich jak Charolaise czy Limousine, szczególnie tam, gdzie ważne są łatwość wycieleń, spokojny temperament oraz możliwość utrzymania na użytkach zielonych o średniej jakości.

Charakterystyka, cechy użytkowe i warunki utrzymania

Bydło rasy Parthenais zaliczane jest do ras mięsnych o średniej lub nieco większej ramie ciała. Dorosłe krowy osiągają masę w granicach 650–850 kg, natomiast buhaje ważą od 1000 do 1300 kg, a w sprzyjających warunkach żywieniowych jeszcze więcej. Zwierzęta odznaczają się stosunkowo lekką, ale wydłużoną głową, dobrze zaznaczoną partią zadu oraz silnie umięśnionym grzbietem i udami. Sylwetka jest harmonijna i proporcjonalna, a kończyny poprawnie ustawione, co sprzyja długowieczności i dobrej lokomocji na pastwisku.

Umaszczenie Parthenais najczęściej przybiera odcień jasnobrązowy lub pszeniczny, z jaśniejszym podbrzuszem i obwódkami wokół oczu oraz pyska. Rogi, jeżeli nie zostały usunięte, są jasne, często z ciemniejszymi końcówkami. Cechą typową jest gładka, stosunkowo krótka sierść, która dobrze przylega do ciała, ułatwiając adaptację zarówno do ciepłego, jak i chłodniejszego klimatu. Skóra jest elastyczna i umiarkowanie gruba, co sprzyja ochronie przed urazami mechanicznymi oraz owadami.

Wydajność mięsną rasy Parthenais ocenia się bardzo wysoko. Zwierzęta charakteryzują się dobrymi przyrostami dobowymi – w dobrze prowadzonym odchowie młodzież może osiągać ponad 1300 g przyrostu masy ciała dziennie. Istotnym atutem jest korzystny współczynnik wykorzystania paszy, szczególnie w systemach bazujących na paszach objętościowych z użytków zielonych. Tusze Parthenais wyróżniają się dużym udziałem mięsa w stosunku do kości, równomiernym umięśnieniem i zadowalającym otłuszczeniem, co przekłada się na wysoką wydajność rzeźną i dobre parametry jakościowe mięsa.

Mięso tej rasy cenione jest przez kucharzy i konsumentów za delikatną strukturę włókien, szlachetny smak oraz właściwy stopień marmurkowatości. Nie jest ono tak mocno otłuszczone, jak w przypadku niektórych ras typowo marmurkowych, lecz zapewnia bardzo dobrą soczystość i kruchość po obróbce cieplnej. W wielu regionach Francji mięso Parthenais trafia do lokalnych rzeźni i restauracji, gdzie promowane jest jako produkt wysokiej jakości, często powiązany z określonym systemem chowu, np. wypasem na tradycyjnych pastwiskach.

W zakresie rozrodu Parthenais uchodzi za rasę o dobrych parametrach płodności i płodności użytkowej. Krowy charakteryzują się stosunkowo wczesnym wiekiem pierwszego wycielenia, jeżeli odchów jałówek jest prawidłowo prowadzony, oraz regularnością cykli rujowych. Wycielenia zazwyczaj określane są jako łatwe lub umiarkowanie łatwe, co wynika z dobrego kształtu miednicy, stosunkowo niewielkiej masy urodzeniowej cieląt oraz odpowiedniego przebiegu ciąży. Cielęta rodzą się żywotne, szybko wstają i podejmują ssanie, co ma duże znaczenie w systemach utrzymania bardziej zbliżonych do naturalnych.

Krowy Parthenais wykazują bardzo dobre cechy mateczne. Produkują odpowiednią ilość mleka na potrzeby odchowu cieląt, cechują się opiekuńczym, ale zazwyczaj zrównoważonym zachowaniem wobec potomstwa, co ogranicza straty w pierwszych tygodniach życia. To połączenie dobrych cech macierzyńskich z wydajnością mięsną sprawia, że rasa jest chętnie wybierana jako baza mateczna w krzyżowaniach towarowych, szczególnie w gospodarstwach stawiających na produkcję cieląt lub młodego bydła opasowego.

Kolejnym istotnym atutem rasy jest stosunkowo spokojny temperament. Zwierzęta są na ogół łatwe w obsłudze, dobrze reagują na kontakt z człowiekiem, a przy odpowiedniej organizacji pracy nie sprawiają większych problemów podczas przeganiania, ważenia czy podstawowych zabiegów zootechnicznych. Ma to znaczenie zarówno dla bezpieczeństwa obsługi, jak i dla dobrostanu samych zwierząt – mniejszy poziom stresu sprzyja zdrowiu oraz korzystnym parametrom produkcyjnym.

Parthenais dobrze adaptuje się do zróżnicowanych warunków utrzymania. Wywodząc się z regionu o umiarkowanym klimacie i bogatej tradycji wypasu, rasa ta szczególnie dobrze sprawdza się w systemach pastwiskowych lub mieszanych, w których sezon letni bazuje na wypasie, a zimą stosuje się żywienie uwięziowe lub oborowe. Zwierzęta są odporne na zmiany temperatury, potrafią efektywnie wykorzystywać pasze objętościowe o średniej jakości, a dzięki mocnym racicom i kończynom dobrze przemieszczają się po zróżnicowanym terenie.

Nie bez znaczenia jest także odporność zdrowotna. Choć, jak w przypadku każdej rasy, konieczne jest prowadzenie profilaktyki i kontroli stanu zdrowia, Parthenais bywa opisywane jako bydło stosunkowo odporne na choroby metaboliczne, typowe dla intensywnych systemów żywienia. Dobrze znosi warunki mniej intensywne, w których dostęp do pastwisk, ruch oraz urozmaicone żywienie ograniczają ryzyko zaburzeń w obrębie układu trawiennego czy rozrodczego.

Warunki utrzymania powinny być dostosowane do wymogów dobrostanu: zapewnienie czystego legowiska, odpowiedniej powierzchni na zwierzę, sprawnej wentylacji budynków i dostępu do czystej wody. Rasa nie wymaga nadmiernie wyspecjalizowanej infrastruktury, ale – jak każda rasa mięsna o wyższej masie ciała – potrzebuje solidnych wygrodzeń i trwałych ogrodzeń pastwiskowych. W praktyce wielu hodowców docenia fakt, że przy umiarkowanie intensywnym żywieniu i dobrych warunkach utrzymania możliwe jest osiągnięcie satysfakcjonujących wyników produkcyjnych przy stosunkowo ograniczonych nakładach.

Rozprzestrzenienie, zastosowanie w hodowli i ciekawostki o rasie

Choć Parthenais jest rasą wywodzącą się z Francji i tam pozostaje najliczniej reprezentowana, w ostatnich dekadach nastąpiło jej wyraźne rozprzestrzenienie na inne kraje. Populacje hodowlane i użytkowe można obecnie spotkać m.in. w Wielkiej Brytanii, Irlandii, Belgii, Holandii, Hiszpanii i Portugalii, a także w niektórych krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Poza Europą bydło tej rasy trafiło między innymi do Kanady i niektórych regionów Ameryki Łacińskiej, gdzie zainteresowanie wzbudziły zarówno cechy użytkowe, jak i zdolności adaptacyjne do różniących się warunków klimatycznych.

W wielu krajach Parthenais wykorzystywane jest przede wszystkim jako rasa do krzyżowania towarowego. Krowy ras lokalnych lub mlecznych (np. rasy o mniejszej wartości rzeźnej) kryte są buhajami Parthenais w celu poprawy umięśnienia potomstwa, przy jednoczesnym zachowaniu dobrej płodności i łatwości wycieleń. Ten typ krzyżowania terminalnego pozwala uzyskać cielęta o znacznie wyższej wartości rzeźnej, co przekłada się na lepszą opłacalność produkcji mięsa. Jednocześnie nie wymaga całkowitej wymiany stada matecznego, co bywa korzystne w mniejszych i średnich gospodarstwach.

W samej Francji rasa ta doczekała się dobrze zorganizowanego systemu hodowlanego. Prowadzone są księgi hodowlane, testowanie buhajów w stacjach próbnych, a także ocena potomstwa w oparciu o parametry przyrostu, wykorzystania paszy oraz jakości tuszy. Dzięki temu hodowcy mają dostęp do dokładnych danych o wartościach hodowlanych poszczególnych osobników, co umożliwia świadome podejmowanie decyzji przy doborze par rodzicielskich. Tego typu systemy hodowlane stanowią ważny element podnoszenia wartości genetycznej populacji i utrzymania rasy na wysokim poziomie produkcyjnym.

W Polsce Parthenais wciąż jest rasą mało rozpowszechnioną, jednak z roku na rok pojawiają się nowe stada. Gospodarstwa decydujące się na tę rasę zazwyczaj poszukują wyróżniającej się jakości mięsa oraz bydła zdolnego do dobrego wykorzystania pastwisk. Z uwagi na niewielką liczebność, duża część materiału hodowlanego sprowadzana jest z Francji lub innych krajów, w których rasa jest mocniej rozwinięta. Pojawiają się także inicjatywy mające na celu popularyzację Parthenais wśród polskich hodowców, w tym prezentacje na wystawach, szkolenia i wymiana doświadczeń z hodowcami zagranicznymi.

Ciekawym elementem wizerunku rasy jest jej związek z tradycyjnym krajobrazem regionu Poitou i zachodniej Francji. W wielu miejscach Parthenais wypasane jest na dawnych terenach bagiennych, łąkach zalewowych i mozaice pastwisk o różnej jakości. Taki sposób użytkowania wpisuje się w koncepcję rolnictwa przyjaznego środowisku, w którym bydło odgrywa rolę naturalnego „konserwatora” krajobrazu. Dzięki wypasowi utrzymuje się otwarte przestrzenie, ogranicza zarastanie łąk krzewami i drzewami, a bioróżnorodność flory i fauny jest wyższa niż na intensywnie użytkowanych gruntach ornych.

Niektóre regiony Francji wiążą z rasą Parthenais lokalne produkty kulinarne oraz wydarzenia promujące tradycyjną kuchnię. Mięso tej rasy trafia do restauracji serwujących dania kuchni regionalnej, gdzie akcentuje się jego jakość, pochodzenie i sposób chowu. Bywa także elementem lokalnych festynów i świąt, podczas których prezentuje się zwierzęta, organizuje degustacje potraw i promuje walory mięsa pochodzącego z ras tradycyjnych i regionalnych. Tego typu inicjatywy pomagają budować rozpoznawalność rasy wśród konsumentów, co pośrednio wspiera także hodowców.

Warto zwrócić uwagę na rolę Parthenais w zachowaniu zasobów genetycznych bydła. Jako rasa o długiej historii i stosunkowo niewielkiej liczebności w skali globalnej, stanowi cenne źródło genów odporności, przystosowania do warunków umiarkowanego klimatu oraz efektywnego wykorzystania pasz objętościowych. W dobie postępującej globalizacji i dominacji kilku najpopularniejszych ras mięsnych i mlecznych, utrzymanie takich populacji jak Parthenais ma znaczenie strategiczne dla przyszłości hodowli bydła, zwłaszcza w kontekście zmieniających się warunków klimatycznych i rosnących oczekiwań wobec zrównoważonej produkcji.

Interesującą kwestią jest także genetyczny potencjał rasy do poprawy jakości mięsa w krzyżowaniach z rasami mlecznymi. Buhaje Parthenais używane są niekiedy do krycia krów ras wysokowydajnych mlecznie, ale o słabszych cechach rzeźnych, co pozwala na poprawę umięśnienia potomstwa i zwiększenie wartości tusz przy zachowaniu umiarkowanej masy urodzeniowej cieląt. Takie podejście może być szczególnie interesujące dla gospodarstw, które chcą zwiększyć dochody z produkcji mięsa, nie rezygnując całkowicie z produkcji mleka.

Do ciekawostek należy również fakt, że wraz z rozwojem nowoczesnych technik hodowlanych (inseminacja, embriotransfer) Parthenais coraz częściej pojawia się w ofertach międzynarodowych firm nasiennych i ośrodków hodowlanych. Umożliwia to wprowadzenie tej rasy także do krajów, w których wcześniej nie była znana, a zainteresowanie konsumentów wołowiną wysokiej jakości i pochodzącą z bardziej ekstensywnych systemów chowu stale rośnie. Hodowcy, sięgając po nasienie buhajów Parthenais, zyskują możliwość wykorzystania cech tej rasy bez konieczności sprowadzania żywych zwierząt, co obniża koszty i ułatwia pierwsze doświadczenia z rasą.

W perspektywie najbliższych lat można spodziewać się dalszego rozwoju hodowli Parthenais w kierunku poprawy wydajności mięsnej, ale z równoczesnym zachowaniem cech, które wyróżniają tę rasę: dobrego wykorzystania pastwiska, odporności na warunki środowiskowe i dobrych cech matecznych. W coraz większym stopniu uwzględnia się też aspekty związane z dobrostanem, zdrowotnością oraz wpływem hodowli na środowisko, co sprzyja preferowaniu ras dobrze radzących sobie w systemach mniej intensywnych. W tym kontekście Parthenais jawi się jako rasa, która może odegrać coraz większą rolę w zrównoważonej produkcji wołowiny zarówno w swoim kraju pochodzenia, jak i poza jego granicami.