Autokonsumpcja w gospodarstwie rolnym to zjawisko tak stare jak rolnictwo, a jednocześnie wciąż aktualne i ważne z punktu widzenia ekonomiki gospodarstwa, podatków oraz rozliczania dopłat. Dla wielu rolników jest to codzienność: zużywanie własnego zboża na paszę, jedzenie ziemniaków z własnego pola czy korzystanie z drewna z własnego lasu na opał. Zrozumienie, czym dokładnie jest autokonsumpcja, jak ją liczyć i jak wpływa na finanse oraz dokumentację gospodarstwa, pozwala lepiej planować produkcję oraz unikać błędów w rozliczeniach.
Definicja autokonsumpcji w gospodarstwie rolnym
Autokonsumpcja w rolnictwie to zużycie wewnątrz gospodarstwa towarów, płodów rolnych, produktów zwierzęcych lub materiałów wyprodukowanych przez rolnika – bez ich sprzedaży na rynek. Innymi słowy, to konsumpcja na potrzeby własne: rodziny rolnika, jego domowników, a także zwierząt gospodarskich czy działalności pomocniczej na terenie gospodarstwa.
Do autokonsumpcji zalicza się między innymi:
- zużycie ziarna na własną paszę dla zwierząt gospodarskich,
- przeznaczenie warzyw, owoców, mięsa i mleka na potrzeby domowe,
- zużycie drewna z własnego lasu na opał w domu rolnika,
- wykorzystanie słomy na ściółkę lub jako materiał w gospodarstwie,
- wykorzystanie części plonu jako materiału siewnego (wewnętrzny materiał siewny).
W ujęciu słownikowym autokonsumpcję można zdefiniować jako: zużycie własnych produktów rolnych i leśnych na potrzeby osobiste, gospodarskie i produkcyjno-techniczne bez wprowadzania ich do obrotu towarowego. Z ekonomicznego punktu widzenia oznacza to, że część wytworzonej wartości nie pojawia się jako przychód ze sprzedaży, ale pozostaje w gospodarstwie w formie zaoszczędionych zakupów lub wewnętrznego transferu dóbr.
Autokonsumpcja jest szczególnie istotna w małych i średnich gospodarstwach rodzinnych, gdzie znaczna część produkcji służy zabezpieczeniu potrzeb bytowych domowników. W większych gospodarstwach towarowych udział autokonsumpcji w całości produkcji bywa mniejszy, ale wciąż trzeba ją uwzględniać choćby przy planowaniu zapotrzebowania na pasze czy opał.
Rodzaje autokonsumpcji i przykłady praktyczne
Autokonsumpcja nie jest zjawiskiem jednorodnym. W gospodarstwie rolnym można wyróżnić kilka głównych rodzajów autokonsumpcji, zależnie od tego, na jakie potrzeby jest zużywany produkt. Pozwala to lepiej analizować strukturę produkcji i zrozumieć, jak duża część plonów nie trafia na rynek.
Autokonsumpcja na potrzeby żywnościowe gospodarstwa domowego
To najbardziej intuicyjna forma autokonsumpcji. Dotyczy ona wszystkich produktów rolnych i przetworzonych, które trafiają bezpośrednio na stół rolnika i jego rodziny lub domowników. Mogą to być:
- ziemniaki, zboża, mąka z własnego ziarna,
- warzywa z przydomowego ogrodu, tunelu, pola,
- owoce z sadu lub plantacji,
- mięso pochodzące z uboju na użytek własny (świnie, drób, bydło),
- mleko, sery, masło, jogurty wytwarzane we własnym gospodarstwie,
- jaja z chowu przyzagrodowego.
Ta forma autokonsumpcji ma bezpośredni wpływ na jakość i koszt wyżywienia rodziny. Im większy udział własnych produktów w diecie domowników, tym mniejsze wydatki na zakupy w sklepie. Z punktu widzenia rachunku ekonomicznego warto oszacować wartość tych produktów według cen rynkowych – dzięki temu można lepiej ocenić realny efekt pracy gospodarstwa dla budżetu domowego.
Autokonsumpcja paszowa – na potrzeby zwierząt
Druga, bardzo istotna kategoria to autokonsumpcja paszowa, czyli przeznaczenie własnych roślin lub produktów ubocznych na karmienie zwierząt w gospodarstwie. Typowe przykłady to:
- zboża (pszenica, jęczmień, kukurydza) przeznaczone na paszę dla trzody chlewnej, drobiu lub bydła,
- sianokiszonka, kiszonka z kukurydzy, siano dla bydła i owiec,
- wysłodki, młóto, otręby – wykorzystywane w żywieniu,
- resztki roślinne (np. liście buraka) zadawane zwierzętom.
W wielu gospodarstwach produkcja paszowa jest celowo dostosowana do potrzeb stada. Wtedy autokonsumpcja paszowa jest traktowana jako element wewnętrznego obiegu: rolnik zamiast kupować pasze na rynku, wytwarza je sam. Z ekonomicznego punktu widzenia zmniejsza to koszty gotówkowe, ale wymaga odpowiedniego planowania struktury zasiewów i zarządzania zapasami.
Istotne jest także księgowe i statystyczne ujęcie tej autokonsumpcji – w analizach opłacalności produkcji zwierzęcej często przelicza się pasze własne po cenach rynkowych, aby porównać wynik finansowy z gospodarstwami, które pasze kupują.
Autokonsumpcja techniczna i materiałowa
W tej kategorii znajdują się produkty gospodarstwa wykorzystywane jako surowiec, materiał lub energia techniczna, a nie bezpośrednio jako żywność czy pasza. W praktyce rolniczej oznacza to między innymi:
- wykorzystanie własnego drewna na opał w budynkach mieszkalnych i gospodarczych,
- użycie słomy jako ściółki w oborach, chlewniach i kurnikach,
- przeznaczenie części plonu na nasiona i sadzeniaki (ziemniaki, zboża, rośliny strączkowe),
- wykorzystanie roślin energetycznych (np. wierzba energetyczna) na własne potrzeby grzewcze.
Ta forma autokonsumpcji zmniejsza wydatki na zakup materiałów z zewnątrz (opał, ściółka, materiał siewny). Ma też wpływ na planowanie produkcji: rolnik powinien od początku sezonu uwzględnić, jaka część zbiorów będzie przeznaczona na te cele, aby nie zabrakło surowca.
Autokonsumpcja inwestycyjna i odtworzeniowa
Można też mówić o autokonsumpcji inwestycyjnej lub odtworzeniowej, gdy produkty gospodarstwa są wykorzystywane do utrzymania lub powiększania potencjału produkcyjnego. Przykładami są:
- pozostawienie jagniąt, cieląt lub prosiąt na remont stada podstawowego, zamiast ich sprzedaży,
- wykorzystanie drewna z własnego lasu do naprawy płotów, wiat, budynków inwentarskich,
- przeznaczenie części produkcji roślinnej na rekultywację gleby (np. przyoranie międzyplonów, zielony nawóz).
W tym przypadku autokonsumpcja jest ściśle powiązana z rozwojem gospodarstwa. Rezygnacja ze sprzedaży części produkcji w krótkim okresie może przynieść większe korzyści w dłuższej perspektywie, np. lepsze stado mateczne czy poprawę żyzności gleby.
Autokonsumpcja a ekonomika, podatki i dopłaty
Autokonsumpcja, choć na co dzień postrzegana jako coś oczywistego, ma ważne konsekwencje finansowe, podatkowe i statystyczne. Właściwe uwzględnienie jej w analizie gospodarstwa pomaga lepiej ocenić opłacalność produkcji i uniknąć nieporozumień podczas kontroli czy rozliczeń.
Znaczenie autokonsumpcji dla dochodu z gospodarstwa
W rachunku ekonomicznym gospodarstwa rolniczego wartość autokonsumpcji jest de facto częścią dochodu, choć nie występuje jako gotówka na koncie. Produkty, które rolnik zużywa na własne potrzeby, mógłby sprzedać, a następnie za gotówkę kupić żywność lub surowce. Decydując się na autokonsumpcję, oszczędza te wydatki.
Dlatego przy ocenie dochodu z gospodarstwa często uwzględnia się tzw. dochód z autokonsumpcji, obliczany na podstawie:
- ilości zużytych towarów (np. kg ziemniaków, litrów mleka, m³ drewna),
- średnich cen rynkowych w danym okresie,
- przeliczenia wartości na jednego mieszkańca gospodarstwa domowego lub na całe gospodarstwo.
W gospodarstwach, gdzie duża część produkcji trafia na własne potrzeby, dochód monetarny (ze sprzedaży) może być stosunkowo niski, ale łączny efekt ekonomiczny – po uwzględnieniu autokonsumpcji – już dużo wyższy. Jest to typowa sytuacja w tradycyjnych gospodarstwach rodzinnych.
Autokonsumpcja a podatki i rozliczenia księgowe
Kwestia podatkowa autokonsumpcji zależy od formy opodatkowania i prowadzenia ewidencji. W Polsce wielu rolników jest objętych ryczałtowym podatkiem rolnym, bez klasycznej księgowości. W takim wypadku autokonsumpcja nie jest zwykle bezpośrednio opodatkowana, ale może mieć pośredni wpływ na niektóre rozliczenia, np. w gospodarstwach o mieszanej działalności (rolnictwo + działalność gospodarcza).
W przypadku rolników prowadzących dział specjalny produkcji rolnej lub posiadających obowiązek prowadzenia ksiąg rachunkowych, zużycie własnych produktów może być ujmowane jako:
- przychód z tytułu przekazania towaru na cele osobiste właściciela (według cen rynkowych),
- koszt własny w innym dziale produkcji (np. przekazanie zboża z działu roślinnego do działu trzody).
Dlatego warto skonsultować zasady dokumentowania autokonsumpcji ze swoim doradcą podatkowym lub biurem rachunkowym, szczególnie gdy gospodarstwo łączy różne formy działalności lub prowadzi uproszczoną księgowość rolniczą.
Autokonsumpcja w statystykach rolnych i analizach rynku
Z punktu widzenia statystyki rolniczej i badań rynku żywności autokonsumpcja jest elementem, który komplikuje analizę. Oficjalne dane o produkcji rolniczej uwzględniają zarówno część sprzedaną, jak i tę zużytą w gospodarstwach. Jednak dla analizy podaży rynkowej istotne jest, jaka część produkcji trafia do handlu, a jaka jest konsumowana na miejscu.
W badaniach struktury gospodarstw i dochodów rolników często szacuje się:
- procent produkcji przeznaczony na sprzedaż,
- procent produkcji przeznaczony na autokonsumpcję żywnościową,
- procent produkcji zużyty jako pasze, nawozy zielone, ściółka.
Informacje te są ważne także dla polityki rolnej, gdyż pomagają ocenić poziom samowystarczalności żywnościowej gospodarstw, ich odporność na wahania cen oraz skalę wymiany rynkowej. Gospodarstwa o wysokiej autokonsumpcji są mniej zależne od rynku detalicznego, ale częściej mają ograniczony dostęp do kapitału pieniężnego.
Autokonsumpcja a dopłaty i programy wsparcia
Autokonsumpcja sama w sobie nie zwiększa ani nie zmniejsza bezpośrednio dopłat obszarowych czy płatności do zwierząt, ponieważ te uzależnione są od powierzchni upraw, liczby zwierząt czy spełnienia określonych wymogów. Jednak pośredni wpływ jest znaczący:
- gdy znaczna część produkcji idzie na pasze własne, rolnik może utrzymać większe stado bez konieczności zakupu pasz, co wpływa na liczbę zwierząt zgłaszanych do dopłat,
- produkcja na własne potrzeby (np. warzywa, owoce w małej skali) może być realizowana na powierzchniach kwalifikujących się do dopłat, o ile spełniają one wymogi zazielenienia i dobrej kultury rolnej.
W niektórych działaniach PROW (Program Rozwoju Obszarów Wiejskich) przy analizie ekonomicznej projektu inwestycyjnego uwzględnia się wartość autokonsumpcji. Przykładem mogą być projekty związane z przetwórstwem na małą skalę lub sprzedażą bezpośrednią, gdzie część produkcji nadal pozostanie przeznaczona na potrzeby własne.
Planowanie i optymalizacja autokonsumpcji w gospodarstwie
Choć autokonsumpcja często wydaje się naturalna i spontaniczna, warto nią świadomie zarządzać. Pozwala to lepiej wykorzystać potencjał gospodarstwa, ograniczyć marnotrawstwo i zoptymalizować strukturę produkcji pod kątem zarówno własnych potrzeb, jak i sprzedaży.
Określenie zapotrzebowania na produkty dla gospodarstwa domowego
Pierwszym krokiem do racjonalnego podejścia jest oszacowanie rocznego zapotrzebowania na główne produkty żywnościowe dla rodziny i domowników. Można to zrobić, korzystając z prostych tabel lub notując przez rok ilości spożywanych produktów. Dla przykładu:
- ile kg ziemniaków rocznie zużywa rodzina,
- ile litrów mleka i przetworów mlecznych jest spożywanych w ciągu miesiąca,
- ile jaj, mięsa drobiowego, wieprzowego i wołowego jest konsumowane,
- jakie ilości warzyw i owoców są potrzebne w sezonie i poza nim.
Na tej podstawie można zaplanować powierzchnię upraw i wielkość produkcji zwierzęcej, tak aby utrzymać wysoki poziom samowystarczalności żywnościowej, ale jednocześnie nie generować nadwyżek, które trudno będzie zagospodarować.
Planowanie produkcji paszowej na potrzeby stada
W przypadku autokonsumpcji paszowej konieczna jest dokładna kalkulacja potrzeb pokarmowych zwierząt. Należy uwzględnić:
- liczbę i kategorię zwierząt (krowy mleczne, opasy, tuczniki, lochy, drób),
- system utrzymania (pastwiskowy, alkierzowy, ściółkowy, bezściółkowy),
- normy żywieniowe i wydajność (np. wydajność mleczna krów),
- jakość i strukturę dawki pokarmowej.
Na tej podstawie można wyliczyć zapotrzebowanie na:
- pasze objętościowe: siano, sianokiszonka, kiszonka z kukurydzy, zielonka,
- pasze treściwe: zboża, śruty, mieszanki paszowe,
- dodatki i premiksy, które zwykle trzeba dokupić.
Znając te wartości, rolnik może zaplanować odpowiedni areał upraw paszowych, tak aby większość potrzeb pokryć z własnej produkcji. Pozwala to ograniczyć zakupy i zmniejszyć ryzyko wzrostu cen na rynku pasz.
Bilansowanie autokonsumpcji i sprzedaży
Kluczowym elementem nowoczesnego zarządzania gospodarstwem jest świadome zbalansowanie części produkcji przeznaczonej na autokonsumpcję i tej przeznaczonej na sprzedaż. Zbyt wysoki udział autokonsumpcji może ograniczyć wpływy gotówkowe, a zbyt niski – zmniejszyć bezpieczeństwo żywnościowe i zwiększyć zależność od rynku.
Przy podejmowaniu decyzji warto odpowiedzieć sobie na kilka pytań:
- które produkty opłaca się bardziej zużywać we własnym gospodarstwie, a które lepiej sprzedać,
- jak zmieniają się ceny rynkowe i czy w danym roku nie korzystniej jest część produkcji sprzedać, a żywność kupić,
- jak autokonsumpcja wpływa na płynność finansową – czy gospodarstwo nie cierpi na brak gotówki mimo wysokiej produkcji,
- jakie są możliwości przechowywania – czy gospodarstwo dysponuje wystarczającą infrastrukturą do przechowalnictwa zboża, ziemniaków, warzyw, pasz objętościowych.
Dobrym narzędziem może być prosty bilans roczny, w którym rolnik zapisuje, ile z danej produkcji zostało sprzedane, ile zużyte na paszę, ile na potrzeby domowe, a ile na materiał siewny czy ściółkę. Dzięki temu w kolejnych latach łatwiej skorygować strukturę zasiewów lub zwiększyć/zmniejszyć stan stada.
Autokonsumpcja a bezpieczeństwo żywnościowe i niezależność
Autokonsumpcja odgrywa ważną rolę w zapewnieniu bezpieczeństwa żywnościowego rodziny rolnika i częściowo całego obszaru wiejskiego. Gospodarstwo produkujące znaczną część żywności na własne potrzeby jest mniej wrażliwe na:
- wahania cen detalicznych żywności w sklepach,
- zakłócenia w łańcuchach dostaw (np. braki towarów),
- kryzysy gospodarcze i inflację.
Jednocześnie autokonsumpcja wiąże się z odpowiedzialnością za jakość produkowanej żywności. Rolnik, który sam spożywa własne plony, zwykle większą wagę przywiązuje do ograniczenia pozostałości środków ochrony roślin, odpowiedniego nawożenia oraz dbałości o glebę i środowisko. W ten sposób autokonsumpcja sprzyja rozwojowi rolnictwa zrównoważonego i prozdrowotnego.
Autokonsumpcja a nowe trendy w rolnictwie i na wsi
W ostatnich latach autokonsumpcja nabiera nowego znaczenia w kontekście rosnącego zainteresowania żywnością lokalną, ekologiczną oraz skróceniem łańcuchów dostaw. Choć sama idea jest stara, zmienia się otoczenie rynkowe i oczekiwania konsumentów, co wpływa również na strategie gospodarstw.
Autokonsumpcja a sprzedaż bezpośrednia i krótkie łańcuchy dostaw
Wiele gospodarstw, które dotąd produkowały głównie na własne potrzeby, zaczyna rozwijać sprzedaż bezpośrednią nadwyżek: warzyw, owoców, jaj, mleka, mięsa czy przetworów (dżemy, sery, wędliny). Autokonsumpcja pozostaje podstawą, ale część produkcji jest kierowana do:
- sprzedaży przy gospodarstwie,
- dostaw do lokalnych sklepów i restauracji,
- sprzedaży internetowej i dostaw do domu klienta,
- udziału w inicjatywach typu RWS (Rolnictwo Wspierane przez Społeczność).
W takim modelu gospodarstwo łączy funkcję samowystarczalną z funkcją rynkową. Pozwala to wykorzystać zasoby i umiejętności rolnika, a jednocześnie zwiększyć dochody gotówkowe. Autokonsumpcja stanowi stabilny fundament, a sprzedaż bezpośrednia jest szansą na rozwój i dywersyfikację przychodów.
Rolnictwo ekologiczne i permakultura a autokonsumpcja
Gospodarstwa ekologiczne i prowadzone zgodnie z zasadami permakultury bardzo często opierają się na wysokim poziomie autokonsumpcji. Produkcja żywności dla własnej rodziny bywa tam priorytetem, a nadwyżki sprzedaje się jako produkty wysokiej jakości, często z silnym podkreśleniem lokalnego pochodzenia i zrównoważonych metod produkcji.
W takich systemach autokonsumpcja obejmuje szeroki wachlarz produktów:
- warzywa, owoce, zioła,
- produkty zwierzęce: jajka, mleko, mięso,
- przetwory domowe: kiszonki, konfitury, wędliny,
- produkty nieżywnościowe: zioła lecznicze, drewno opałowe, surowce do rękodzieła.
Silny nacisk kładzie się tu na zamknięte obiegi: odpady organiczne wracają na pole jako kompost, resztki plonów stają się paszą, a ściółka i odchody zwierzęce trafiają do gleby jako nawóz. Autokonsumpcja jest więc elementem szerszego systemu gospodarowania zasobami.
Autokonsumpcja w małych gospodarstwach hobbystycznych i agroturystycznych
Coraz więcej osób prowadzi małe gospodarstwa hobbystyczne, gospodarstwa edukacyjne lub agroturystyczne. W takich miejscach autokonsumpcja często ma również wymiar edukacyjny i wizerunkowy. Goście agroturystyki cenią możliwość spróbowania produktów „prosto z pola”, a właściciele gospodarstw pokazują, jak wygląda cykl produkcji i przetwarzania żywności.
Autokonsumpcja w takich warunkach:
- dostarcza świeżej, wysokiej jakości żywności dla rodziny gospodarzy,
- tworzy ofertę dla gości (posiłki, degustacje),
- jest elementem historii opowiadanej turystom, budując wartość dodaną oferty.
Z ekonomicznego punktu widzenia, nawet w małym gospodarstwie, warto szacować wartość autokonsumpcji, aby mieć pełniejszy obraz opłacalności przedsięwzięcia. Nierzadko „niewidoczna” wartość własnych warzyw, jaj czy mleka istotnie poprawia całkowity bilans finansowy gospodarstwa.
Nowe narzędzia do ewidencji autokonsumpcji
Rozwój aplikacji mobilnych i programów do zarządzania gospodarstwem sprawia, że coraz łatwiej jest prowadzić prostą ewidencję autokonsumpcji. Rolnicy mogą wprowadzać dane o:
- ilościach zużytych produktów (np. zboża na paszę, warzyw na użytek domowy),
- wartości szacunkowej według aktualnych cen rynkowych,
- strukturze przeznaczenia plonu (sprzedaż, pasza, materiał siewny, domowe zużycie).
Dzięki temu można w czasie rzeczywistym obserwować, jaka część wartości produkcji jest konsumowana wewnętrznie, a jaka zamieniana na gotówkę. Ułatwia to podejmowanie decyzji o rozwoju konkretnych kierunków produkcji, inwestycjach czy zmianach w strukturze zasiewów.
FAQ – najczęściej zadawane pytania o autokonsumpcję w gospodarstwie
Co dokładnie zalicza się do autokonsumpcji w gospodarstwie rolnym?
Do autokonsumpcji zalicza się wszystkie produkty pochodzące z gospodarstwa, które nie są sprzedawane, lecz wykorzystywane na miejscu. Obejmuje to żywność zużywaną przez rodzinę rolnika (warzywa, owoce, mięso, mleko, jaja), pasze dla zwierząt wytworzone we własnym zakresie, drewno z własnego lasu przeznaczone na opał, słomę używaną jako ściółka, a także część plonów pozostawioną na materiał siewny lub sadzeniaki. Kluczowe jest to, że produkt nie trafia na rynek, lecz służy zaspokojeniu potrzeb gospodarstwa domowego lub produkcyjnych samego gospodarstwa.
Czy autokonsumpcja musi być ewidencjonowana i zgłaszana do urzędów?
W typowym gospodarstwie rolnym, rozliczającym się podatkiem rolnym, autokonsumpcja nie jest szczegółowo wykazywana w urzędach skarbowych i nie stanowi osobnego tytułu do opodatkowania. Sytuacja może być inna w gospodarstwach prowadzących pełną księgowość lub działy specjalne produkcji rolnej, gdzie przekazanie produktów na cele osobiste lub do innego działu produkcji może wymagać ujęcia w księgach po cenach rynkowych. Niezależnie od wymogów formalnych, warto na własny użytek prowadzić choćby uproszczoną ewidencję autokonsumpcji, aby lepiej oceniać realny dochód z gospodarstwa i planować produkcję.
Jak wycenić wartość autokonsumpcji w analizie ekonomicznej gospodarstwa?
Aby oszacować wartość autokonsumpcji, należy określić ilości zużytych produktów (np. kg zboża na paszę, kg ziemniaków na potrzeby domowe, m³ drewna na opał) i przemnożyć je przez średnie ceny rynkowe z danego okresu w regionie. Można posłużyć się danymi z lokalnych skupów, giełd rolnych lub sklepów detalicznych. Taka wycena nie oznacza realnego przypływu gotówki, ale pokazuje, jaką wartość gospodarstwo „zarabia” w formie zaoszczędzonych wydatków. Dzięki temu porównanie różnych kierunków produkcji staje się bardziej rzetelne, a decyzje o strukturze zasiewów czy wielkości stada – lepiej uzasadnione.
Czy wysoki poziom autokonsumpcji jest korzystny dla gospodarstwa?
Wysoki poziom autokonsumpcji ma zarówno zalety, jak i ograniczenia. Z jednej strony zwiększa samowystarczalność żywnościową gospodarstwa, zmniejsza zależność od cen w sklepach i poprawia poczucie bezpieczeństwa rodziny rolnika. Często oznacza też lepszą jakość spożywanej żywności. Z drugiej strony, nadmierna autokonsumpcja może ograniczać wpływy gotówkowe, utrudniając finansowanie inwestycji czy bieżących wydatków. Optymalne jest takie podejście, w którym autokonsumpcja zabezpiecza kluczowe potrzeby rodziny i stada, ale jednocześnie pozostawia odpowiednią część produkcji na sprzedaż, zapewniając płynność finansową i możliwość rozwoju gospodarstwa.
Jak autokonsumpcja wpływa na opłacalność produkcji zwierzęcej i roślinnej?
Autokonsumpcja może istotnie poprawiać opłacalność, szczególnie w produkcji zwierzęcej opartej na własnych paszach. Wytwarzając zboża, sianokiszonki czy kiszonki na miejscu, rolnik ogranicza zakupy koncentratów i gotowych mieszanek, co zmniejsza koszty gotówkowe. Jednocześnie warto w analizach przyjąć wartości rynkowe pasz własnych, aby porównać realną opłacalność z gospodarstwami, które pasze kupują. W produkcji roślinnej autokonsumpcja (np. warzyw, ziemniaków, owoców) obniża wydatki rodziny na wyżywienie, co także jest formą zysku. Warunkiem jest jednak dobre planowanie, aby uniknąć nadwyżek, strat w przechowalnictwie i marnotrawstwa plonów.
