Wpływ zagęszczenia gleby na rozwój systemu korzeniowego

Odpowiednie ukształtowanie i stan gleby decydują o tym, jak głęboko i szeroko może rozwinąć się system korzeniowy zbóż. To właśnie korzenie odpowiadają za pobieranie wody i składników pokarmowych, stabilność roślin oraz ich odporność na suszę i choroby podstawy źdźbła. Zrozumienie, w jaki sposób zagęszczenie gleby wpływa na korzenie, pozwala rolnikom lepiej planować uprawę, dobór maszyn, terminów zabiegów oraz dawkowanie nawozów, a w konsekwencji uzyskać wyższy i bardziej stabilny plon.

Jak zagęszczenie gleby wpływa na rozwój systemu korzeniowego zbóż

Gleba jest ośrodkiem porowatym, w którym przestrzenie pomiędzy cząstkami mineralnymi i organicznymi wypełnia powietrze oraz woda. W prawidłowo ustrukturyzowanej glebie występuje równowaga: część porów jest nasycona wodą, a część wypełnia powietrze. Gdy dochodzi do nadmiernego zagęszczenia, struktura porów ulega zniszczeniu: maleje liczba porów większych, odpowiedzialnych za dobre napowietrzenie i szybkie odprowadzenie nadmiaru wody, a rośnie odsetek porów bardzo drobnych, które długo utrzymują wodę, ale ograniczają dostęp tlenu. To właśnie brak tlenu i mechaniczna bariera stanowią główne ograniczenie dla rozwoju korzeni.

System korzeniowy zbóż – szczególnie pszenicy, jęczmienia, żyta i owsa – składa się z korzeni zarodkowych (pierwotnych) oraz korzeni przybyszowych wyrastających z węzła krzewienia. W warunkach optymalnej struktury gleby korzenie mogą sięgać na głębokość ponad 1 m, a ich gęsta sieć w warstwie ornej zapewnia efektywne wykorzystanie składników pokarmowych. Kiedy jednak gleba jest nadmiernie zwięzła, korzenie napotykają na mechaniczną przeszkodę, która zmusza je do zmiany kierunku wzrostu – często poruszają się wtedy niemal poziomo, tuż pod powierzchnią lub nad warstwą podeszwy płużnej.

Negatywny wpływ zagęszczenia można podzielić na kilka mechanizmów:

• Ograniczenie penetracji – rośliny nie są w stanie wniknąć w głębsze warstwy, gdzie znajduje się zapas wody glebowej; korzenie skupiają się w wąskiej warstwie ornej.
• Spadek napowietrzenia – w porach glebowych zaczyna dominować woda, a ilość obecnego powietrza spada do poziomu, przy którym dochodzi do niedotlenienia tkanek korzeniowych, zahamowania wzrostu i rozwoju chorób.
• Zmiana stosunków wodnych – w czasie nadmiernych opadów woda nie wsiąka w głąb, co prowadzi do zalegania i podtopień, natomiast w okresach suszy wierzchnia warstwa przesycha bardzo szybko, a roślina nie ma jak korzystać z wody obecnej niżej.
• Utrudnione pobieranie składników – przede wszystkim fosforu i potasu, które są mniej ruchliwe w glebie; mała objętość zrootowanej warstwy oznacza słabsze wykorzystanie nawożenia.
• Większa podatność na wyleganie – płytki i słabo rozbudowany system korzeniowy nie utrzymuje rośliny przy intensywnych opadach i silnych wiatrach, zwłaszcza przy wysokim nawożeniu azotem.

W efekcie zboża rosnące na zbyt zbitej glebie są słabiej wykształcone, mniej krzewią się w sposób produktywny, wcześniej wchodzą w fazę stresu przy niedoborach wody, a ich reakcja na nawożenie pozostaje poniżej potencjału odmianowego. Szczególnie widoczne jest to w latach o nieregularnym rozkładzie opadów – gdy okresy krótkiej suszy przeplatają się z intensywnymi deszczami.

Ważnym aspektem jest także wpływ zagęszczenia na mikrobiologię gleby. W zbyt ubogim w powietrze środowisku dominują mikroorganizmy beztlenowe, co sprzyja procesom niekorzystnym z punktu widzenia żyzności, jak denitryfikacja (straty azotu). Jednocześnie ograniczona jest aktywność pożytecznych bakterii i grzybów odpowiedzialnych za mineralizację resztek pożniwnych oraz udostępnianie fosforu. Z czasem prowadzi to do spadku poziomu próchnicy i pogłębienia problemów z urodzajnością.

Przyczyny nadmiernego zagęszczenia i rozpoznawanie problemu w łanie

Zagęszczenie gleby rzadko jest wynikiem pojedynczego zdarzenia. Najczęściej to efekt wieloletniego stylu gospodarowania i kumulacji kilku niekorzystnych czynników. W praktyce rolniczej najważniejsze przyczyny to:

• Nadmierne ugniatanie przez maszyny – ciężki sprzęt, duże ładunki, wjazd na pole przy zbyt wysokiej wilgotności gleby, użytkowanie opon o niedostosowanym ciśnieniu, brak wyznaczonych ścieżek przejazdu.
• Zbyt częste i głębokie orki – prowadzące do powstania podeszwy płużnej, czyli zbitego, mało przepuszczalnego poziomu tuż pod warstwą orną.
• Brak roślin strukturotwórczych – ubogie płodozmiany oparte niemal wyłącznie na zbożach, bez udziału głęboko korzeniących się roślin, takich jak lucerna czy koniczyny.
• Niewłaściwe gospodarowanie resztkami – spalanie słomy, brak dopływu materii organicznej, co w dłuższym okresie osłabia strukturę gruzełkowatą i zwiększa podatność na zaskorupienie.
• Intensywne użytkowanie w warunkach mokrej gleby – zbyt wczesne wjazdy na pole na wiosnę lub w czasie jesiennej wilgoci przy wykonywaniu siewu ozimin.

Rolnik może dość szybko wychwycić sygnały świadczące o nadmiernym zagęszczeniu już podczas obserwacji łanu. Do typowych objawów należą:

• Nierównomierne wschody – na przejazdach maszyn rośliny wschodzą słabiej, tworzą się pasy o obniżonej obsadzie i mniejszej wysokości roślin.
• Mozaikowość łanu – miejsca o większej zwięzłości odznaczają się jaśniejszą barwą liści, słabszym krzewieniem i mniejszą liczbą kłosów na metrze kwadratowym.
• Zastoje wody – po intensywnym deszczu woda długo zalega w koleinach oraz w wyraźnie zaznaczonych „plackach”, podczas gdy otoczenie szybciej obsycha.
• Wyleganie punktowe – przy burzach z ulewnym deszczem rośliny przewracają się głównie w strefach dawnych przejazdów, ścieżek technologicznych czy na skraju pól.

Oprócz obserwacji łanu warto przeprowadzić prostą lustrację glebową. Najłatwiejszą metodą jest wykopanie dołka na głębokość około 40–50 cm (np. szpadlem) i sprawdzenie, jak wyglądają profile korzeniowe. W glebie prawidłowo spulchnionej korzenie wnikają stopniowo w głąb, rozgałęziają się; w glebie zbitej widoczna jest wyraźna granica: poniżej określonej głębokości system korzeniowy jest bardzo ubogi, korzenie są krótkie, często zagięte, a struktura gleby przybiera wygląd „betonowy”, o jednolitej bryle.

Można także skorzystać z prostych narzędzi diagnostycznych: laski glebowej, penetrometru czy nawet zwykłego metalowego pręta. Rośnie opór przy wbijaniu ich w glebę – jeśli na głębokości ok. 20–30 cm odczuwa się wyraźną barierę, świadczy to często o obecności podeszwy płużnej lub warstwy nadmiernie zagęszczonej. W mokrych glebach takie badanie trzeba wykonywać z rozwagą, ponieważ nadmierna wilgotność sztucznie zaniża odczuwalny opór.

Ważna jest także obserwacja okresu po żniwach. Tam, gdzie gleba jest bardzo zwięzła, po zbiorze pozostają głębokie koleiny i ślady po oponach, a spulchnienie powierzchni przy pomocy talerzówek czy kultywatorów okazuje się trudne. W suchych latach na takich stanowiskach częściej powstają spękania i szczeliny, które w dodatku nie poprawiają warunków dla korzeni, a jedynie pokazują, że gleba „pracuje” w sposób niekorzystny.

Skutki dla zbóż: od siewu po zbiory

Kiedy gleba jest nadmiernie zagęszczona, zboża od początku swojego rozwoju znajdują się w gorszych warunkach. Już w fazie kiełkowania nasiona mają utrudniony dostęp do odpowiedniej ilości tlenu, a w warunkach zastoju wody dochodzi nawet do ich gnicia. Późniejszy rozwój korzeni zarodkowych zostaje zaburzony: rośliny wschodzą później i nierówno, tworząc łan o obniżonej obsadzie.

W fazie krzewienia największe znaczenie ma możliwość dobrego rozwinięcia się korzeni przybyszowych, które powstają z węzła krzewienia położonego zwykle kilka centymetrów pod powierzchnią gleby. To one decydują o liczbie produktywnych pędów, które ostatecznie zakończą się kłosami. W glebie zbyt zbitej korzenie te rozwijają się słabiej, są płytsze i mniej rozgałęzione. W efekcie rośliny wytwarzają mniej pędów bocznych lub część z nich zasycha w czasie niedoborów wody.

W okresie intensywnego wzrostu źdźbła oraz liści rośnie zapotrzebowanie roślin na wodę i składniki pokarmowe. Plonotwórczy wpływ nawożenia azotem, fosforem i potasem jest w tym czasie szczególnie istotny, lecz pod warunkiem, że korzenie są w stanie te składniki efektywnie pobierać. W warunkach zagęszczenia, gdy system korzeniowy jest ograniczony do płytkiej warstwy, rośliny szybko zaczynają cierpieć na okresowe niedobory, mimo że w profilu glebowym znajduje się jeszcze sporo wody i pierwiastków. Zboża reagują wtedy skracaniem liści, żółknięciem starszych partii, przedwczesnym starzeniem się dolnych liści, a później – ograniczoną liczbą ziarniaków w kłosie i mniejszą masą tysiąca nasion.

Bardzo ważnym, choć często pomijanym skutkiem, jest wpływ zagęszczenia na presję chorób podstawy źdźbła. W warunkach zalegania wody i niedotlenienia dochodzi do osłabienia tkanek korzeniowych, co otwiera drogę dla patogenów takich jak łamliwość źdźbła czy fuzariozy. Zboża rosnące na takich stanowiskach częściej wylegają, a po wylegnięciu trudniej je zebrać i częściej porastają w kłosie. Skutki ekonomiczne obejmują nie tylko spadek plonu, lecz także pogorszenie jakości ziarna.

W czasie dojrzewania zbóż głębokość systemu korzeniowego ma kluczowe znaczenie dla utrzymania roślin w dobrej kondycji w okresach przejściowej suszy. Tam, gdzie korzenie penetrują głębsze partie profilu, zboża potrafią utrzymać zielone liście o kilka–kilkanaście dni dłużej niż na stanowiskach nadmiernie zasklepionych. Ta przedłużona faza nalewania ziarna decyduje o wysokiej masie tysiąca nasion, wyrównaniu ziarna oraz jego lepszej jakości technologicznej, zwłaszcza w przypadku pszenicy chlebowej.

W praktyce można zaobserwować, że na polach o dobrze spulchnionych glebach i prawidłowej strukturze rośliny pszenicy ozimej czy jęczmienia jarego wydają stabilne plony nawet w latach z niekorzystnym rozkładem opadów, natomiast na polach “zbitych” widać wyraźnie większą zmienność plonowania, a każda susza czy zalanie przekładają się na dotkliwe straty.

Praktyczne metody ograniczania zagęszczenia gleby

Ograniczanie zagęszczenia gleby i poprawa warunków dla rozwoju systemu korzeniowego zbóż wymaga zintegrowanego podejścia: połączenia rozwiązań agrotechnicznych, zmian organizacyjnych w gospodarstwie oraz świadomego korzystania z maszyn. Nie jest to zadanie jednorazowe, lecz proces rozłożony na kilka sezonów.

Odpowiedni dobór i użytkowanie maszyn

Najważniejszą zasadą jest unikanie wjazdu ciężkimi maszynami na zbyt mokrą glebę. Nawet jednorazowy przejazd ciągnika z przyczepą pełną ziarna lub nawozów po ulewnych deszczach może spowodować trwałe zagęszczenie pod warstwą orną. W praktyce rolnik powinien:

• Dostosować ciśnienie w oponach do warunków glebowych – niższe ciśnienie zwiększa powierzchnię styku, zmniejszając nacisk jednostkowy.
• Stosować opony szerokie lub bliźniacze, szczególnie podczas ciężkich prac polowych i transportu po polu.
• Planować logistykę zbioru i nawożenia tak, by ograniczyć liczbę przejazdów – np. wykorzystanie przyczep przeładunkowych przy zbiorze kombajnem.
• Wyznaczyć stałe ścieżki technologiczne (system Controlled Traffic Farming w uproszczonej formie) i konsekwentnie z nich korzystać, aby ograniczyć ugniatanie do wąskich pasów.

Warto też dopasować głębokość uprawy do rzeczywistych potrzeb. Zbyt głęboka orka wykonywana co roku na tę samą głębokość sprzyja tworzeniu się podeszwy płużnej. Zmiana głębokości orki co kilka lat, stosowanie uprawek kultywatorami lub dłutowcami pozwala ograniczyć tworzenie tej warstwy. W gospodarstwach przechodzących na system uprawy bezorkowej kluczowa jest obserwacja, czy nie tworzy się warstwa zasklepiona na granicy głębokości pracy narzędzi.

Spulchnianie głębokie i likwidacja podeszwy płużnej

Jeżeli już stwierdzono obecność silnego zagęszczenia w konkretnym poziomie gleby, często konieczny jest zabieg głębokiego spulchniania, wykonywany zwykle co kilka lat. Można do tego użyć:

• Dłutowców (głęboszy) – pracują one na głębokości 30–40 cm, rozrywając warstwę zagęszczoną bez całkowitego odwracania profilu.
• Specjalnych pługów z pogłębiaczem – talerz czy ząb penetrujący poniżej warstwy ornej, który powoduje spękanie podeszwy płużnej.

Najlepszym momentem na takie zabiegi jest okres, gdy gleba jest umiarkowanie wilgotna – zbyt sucha stawia bardzo duży opór i może powodować niekontrolowane pęknięcia, a zbyt mokra ulega mazistości i po przejeździe szybko zasklepia się ponownie. W połączeniu z odpowiednim płodozmianem i ograniczeniem ugniatania, głęboszowanie może poprawić warunki wodno-powietrzne na kilka sezonów.

Rola płodozmianu i roślin strukturotwórczych

Obecność roślin głęboko korzeniących się w zmianowaniu to jeden z najbardziej naturalnych i trwałych sposobów poprawy struktury gleby. Rośliny motylkowe wieloletnie, takie jak lucerna, koniczyna czerwona czy mieszanki motylkowo-trawiaste, potrafią sięgać korzeniami na głębokość znacznie większą niż zboża. Po ich przyoraniu powstają w profilu glebowym kanaliki po martwych korzeniach, którymi może później wnikać woda i powietrze oraz rozwijać się system korzeniowy roślin następczych.

W płodozmianach z dużym udziałem zbóż warto wprowadzać także rośliny oleiste, jak rzepak ozimy, którego mocny palowy korzeń dobrze penetruje głębsze warstwy. Coraz większą rolę odgrywają też międzyplony – mieszanki roślin wysiewane po żniwach, przyorane lub pozostawione jako mulcz. Zastosowanie gatunków o różnych typach systemu korzeniowego (palowy, wiązkowy, mocno rozgałęziony) pozwala “przepracować” glebę biologicznie, bez użycia ciężkich maszyn.

Regularne stosowanie roślin strukturotwórczych ma dodatkową zaletę: zwiększa dopływ materii organicznej, co z czasem poprawia zawartość próchnicy. Gleby bogate w próchnicę są bardziej odporne na zaskorupianie, lepiej magazynują wodę i mają stabilniejszą strukturę agregatów, co zmniejsza ryzyko dalszego zagęszczania.

Zarządzanie wodą i resztkami pożniwnymi

Utrzymanie odpowiedniego bilansu wodnego w profilu glebowym jest ściśle powiązane z zagęszczeniem. Gleby o dobrej strukturze szybciej przyjmują wodę opadową i są mniej podatne na tworzenie się zastoisk. Jednym z narzędzi jest odpowiednie zarządzanie resztkami pożniwnymi: rozdrobniona i równomiernie rozrzucona słoma poprawia infiltrację wody, chroni powierzchnię przed zaskorupianiem, a po przyoraniu staje się źródłem materii organicznej. Wymaga to jednak dostarczenia wystarczającej ilości azotu, aby słoma mogła zostać szybko przetworzona przez mikroorganizmy.

Na glebach ciężkich przydatne bywa również stosowanie uprawek zachowujących część resztek na powierzchni, co ogranicza intensywne rozmywanie struktury podczas opadów. Na glebach lekkich z kolei warto dbać, aby nadmierne przesuszenie nie prowadziło do silnego kurczenia się i spękań, które w połączeniu z późniejszym ugniataniem łatwo przekształcają się w warstwę zbitego podglebia.

Dostosowanie nawożenia do warunków glebowych

W warunkach zagęszczonej gleby zboża gorzej wykorzystują nawożenie mineralne. Zwiększanie dawek nie jest rozwiązaniem, bo rośnie ryzyko strat składników oraz niepożądanego wylegania. Zamiast tego warto:

• Wykonywać regularne analizy gleby, aby znać zasobność i pH, i precyzyjnie dobierać dawki.
• Rozdzielać nawożenie azotowe na kilka dawek, zwłaszcza na glebach ciężkich i zwięzłych.
• Wspierać nawożenie mineralne nawozami organicznymi (obornik, gnojowica, kompost), które wzbogacają glebę w próchnicę.
• Stosować wapnowanie tam, gdzie jest to potrzebne, ponieważ właściwe pH wpływa korzystnie na strukturę agregatów glebowych.

Dobre odżywienie roślin, nawet przy częściowo ograniczonym systemie korzeniowym, pozwala zmniejszyć straty plonu do momentu, gdy uda się poprawić warunki glebowe działaniami długofalowymi.

Praktyczne wskazówki dla rolników: jak kształtować system korzeniowy zbóż

Wiedząc, jak silnie zagęszczenie gleby wpływa na korzenie, warto wprowadzić do praktyki gospodarstwa kilka prostych zasad, które poprawią kondycję łanu w kolejnych latach.

Optymalny termin i technika siewu

Siew w zbyt mokrą glebę, nawet jeśli kalendarz wskazuje na optymalny termin, niemal zawsze kończy się problemami. Gleba lepi się do elementów roboczych, powstają bryły, a w śladach kół robią się koleiny. Nasiona trafiają do nierównego, często nadmiernie zagęszczonego środowiska. W efekcie system korzeniowy od początku rozwija się w warunkach stresowych.

Warto więc:

• Czekać, aż gleba na głębokości siewu osiągnie strukturę umożliwiającą dobre kruszenie i formowanie drobnych, stabilnych agregatów.
• Dostosować głębokość siewu do warunków – w glebach zwięzłych nie siać zbyt głęboko, aby kiełkujące nasiona miały lepszy dostęp do powietrza.
• Dbać o równomierne zagęszczenie gleby nad nasionami – nie za mocno, aby nie ograniczać ich wzrostu, ale na tyle, by zapewnić kapilarny dopływ wody.

W praktyce dobre ustawienie redlic i wałów kopiujących w siewniku ma ogromne znaczenie. Niewielka korekta tych parametrów może poprawić wschody i równomierność łanu, co w połączeniu z prawidłową strukturą gleby pozwala rozwinąć silny system korzeniowy.

Monitorowanie stanu gleby w trakcie sezonu

Rolnik powinien traktować obserwację profilu glebowego jako rutynową czynność, podobnie jak ocenę faz rozwojowych roślin czy stopnia zachwaszczenia. Minimum raz w roku warto wykopać kilka dołków w różnych częściach pola i przyjrzeć się zarówno korzeniom, jak i strukturze gleby. W ten sposób można wcześnie wykryć miejsca szczególnie narażone na zagęszczenie: uwrocia, strefy załadunku, przejazdów kombajnu, a także ścieżki technologiczne.

W przypadku stwierdzenia miejscowego, bardzo silnego zagęszczenia można rozważyć wykonanie lokalnych zabiegów spulchniających, zamiast pracy na całym polu. Pozwala to ograniczyć koszty paliwa i czasu, jednocześnie poprawiając warunki wzrostu tam, gdzie jest to najbardziej potrzebne.

Długofalowe budowanie żyzności i struktury

Walka z nadmiernym zagęszczeniem gleby jest ściśle związana z ogólną dbałością o żyzność. Celem powinno być stworzenie środowiska, w którym korzenie zbóż mogą swobodnie rozwijać się w głąb, a mikroorganizmy glebowe utrzymują stabilną, gruzełkowatą strukturę. Najważniejsze działania to:

• Wprowadzanie międzyplonów i poplonów o zróżnicowanym systemie korzeniowym, które poprawiają strukturę fizyczną i biologię gleby.
• Regularne stosowanie nawozów naturalnych i organicznych, przy jednoczesnej kontroli ich dawek i terminów aplikacji.
• Ograniczanie intensywnego przemieszczania gleby – tam, gdzie to możliwe, przechodzenie na systemy uproszczone lub bezorkowe, ale tylko przy zachowaniu kontroli struktury.
• Rozsądne gospodarowanie przejazdami maszyn – trzymanie się wyznaczonych ścieżek, redukowanie liczby niepotrzebnych wjazdów.

Takie podejście, choć wymaga zmiany przyzwyczajeń i pewnego wysiłku organizacyjnego, przynosi długotrwałe korzyści: zwiększa stabilność plonowania, poprawia odporność roślin na zmienne warunki pogodowe (susze, ulewy), a często również pozwala lepiej wykorzystać potencjał odmian i nawożenia.

FAQ – najczęstsze pytania rolników

Jak szybko można poprawić strukturę gleby nadmiernie zagęszczonej?

Poprawa struktury zależy od stopnia zagęszczenia i typu gleby. Na glebach lekkich pierwsze efekty widać po 1–2 sezonach przy zastosowaniu głęboszowania, roślin strukturotwórczych i ograniczeniu wjazdów maszyn. Na glebach ciężkich proces trwa dłużej – 3–5 lat systematycznego działania. Kluczowe jest połączenie zabiegów mechanicznych z dopływem materii organicznej oraz dobrym płodozmianem. Jednorazowe spulchnienie bez zmiany praktyk szybko traci efekt.

Skąd mam wiedzieć, czy na moim polu jest podeszwa płużna?

Najprostszą metodą jest wykopanie dołka na głębokość około 40–50 cm i obserwacja profilu. Podeszwa płużna zwykle znajduje się tuż pod warstwą orną, ma jednolitą, zbitą strukturę, często o wyraźnie innym zabarwieniu. Korzenie roślin są nad nią skumulowane i rzadko ją przekraczają. Dodatkowo podczas wbijania szpadla czy pręta wyczuwalny jest wyraźny opór na konkretnej głębokości. Jeśli po ulewach woda długo stoi w takich miejscach, jest to dodatkowy sygnał.

Czy na glebach lekkich również występuje problem nadmiernego zagęszczenia?

Tak, choć objawia się on inaczej niż na glebach ciężkich. W glebach piaszczystych zbyt intensywne ugniatanie może prowadzić do tworzenia się zwięzłej warstwy pod powierzchnią, ograniczającej wnikanie korzeni. Widać to jako płytki system korzeniowy, słabą odporność na suszę i szybkie więdnięcie roślin. Dodatkowo ciężki sprzęt na mokrej, lekkiej glebie powoduje koleiny, które później utrudniają uprawę. Mimo że piasek łatwiej się kruszy, to struktura biologiczna takiej gleby też wymaga ochrony.

Czy rezygnacja z orki zawsze poprawi warunki dla korzeni zbóż?

Uprawa bezorkowa może zmniejszyć ryzyko powstania podeszwy płużnej i ograniczyć degradację struktury, ale sama w sobie nie jest gwarancją sukcesu. Jeśli zbyt płytko działające narzędzia pozostawiają zbitą warstwę poniżej, problem zagęszczenia pozostaje. Konieczna jest regularna kontrola profilu glebowego, dopływ materii organicznej oraz odpowiedni dobór maszyn. W pierwszych latach przejścia na system bezorkowy warto łączyć go z głęboszowaniem oraz bogatym płodozmianem.

Jakie rośliny poplonowe najlepiej rozluźniają glebę dla zbóż?

Dobrym wyborem są mieszanki gatunków o różnych typach korzeni: rośliny o korzeniu palowym (np. rzodkiew oleista, facelia), wiązkowym (trawy) oraz motylkowe (koniczyna, seradela). Rzodkiew oleista i gorczyca penetrują głębiej, tworząc pionowe „kanały”, trawy i motylkowe poprawiają strukturę w warstwie ornej i wzbogacają glebę w próchnicę. Najlepsze efekty daje wysiew mieszanek dostosowanych do warunków gospodarstwa i przyoranie lub mulczowanie ich w odpowiednim terminie.