Kostaryka, mimo niewielkich rozmiarów i silnie rozwiniętego sektora usług, pozostaje krajem o wyjątkowo żywych tradycjach rolniczych. To właśnie uprawy eksportowe ukształtowały jej pejzaż, strukturę społeczną oraz historię gospodarczą. Równocześnie w ostatnich dekadach rolnictwo przechodzi głęboką transformację: od modelu wielkich plantacji nastawionych na eksport do bardziej zróżnicowanego, zrównoważonego systemu produkcji. Zrozumienie roli rolnictwa w Kostaryce pozwala lepiej dostrzec, jak ten niewielki kraj stał się jednym z symboli zielonej gospodarki i nowoczesnego podejścia do użytkowania ziemi.
Historyczne tło rozwoju rolnictwa w Kostaryce
Początki zorganizowanego rolnictwa na terenach dzisiejszej Kostaryki sięgają czasów prekolumbijskich, kiedy różne grupy tubylcze uprawiały kukurydzę, fasolę, dynie oraz inne rośliny jadalne w niewielkich systemach ogrodowych. Były to jednak stosunkowo słabo zaludnione obszary, a brak wielkich imperiów, takich jak Aztekowie czy Majowie, sprawił, że rolnictwo nie przybrało tak rozbudowanych form jak w północnej części Mezoameryki.
Zmiana nastąpiła wraz z podbojem hiszpańskim. Koloniści stopniowo wprowadzali plantacje trzciny cukrowej, kakao oraz bydło, kształtując nową strukturę własności ziemi. Kostaryka, położona na peryferiach wicekrólestwa, przez długi czas pozostawała jednak mniej znaczącą prowincją, w której rolnictwo rozwijało się wolniej niż w sąsiednich regionach. Ten względny brak gigantycznych latyfundiów miał w przyszłości sprzyjać tworzeniu się stosunkowo licznej klasy średnich rolników oraz ogólnie bardziej egalitarnej struktury społecznej niż w innych krajach Ameryki Łacińskiej.
Prawdziwy przełom nastąpił w XIX wieku, gdy do Kostaryki trafiła kawa. Jej uprawa znalazła doskonałe warunki w chłodniejszych wyżynnych rejonach Centralnej Doliny. Państwo aktywnie zachęcało do zakładania plantacji kawowych, oferując ziemię i ulgi podatkowe. Wiele rodzin wywodzących się z klasy średnich gospodarzy szybko przekształciło się w elitę właścicielską, a kawa stała się głównym motorem wzrostu gospodarczego oraz podstawą budżetu państwa. Dzięki wpływom z eksportu możliwe było finansowanie edukacji, infrastruktury i administracji, co z kolei wzmacniało pozycję Kostaryki jako stosunkowo stabilnego i pokojowego kraju.
Pod koniec XIX i na początku XX wieku do kawy dołączył nowy produkt – banany. Rozwój upraw bananów był silnie związany z działalnością zagranicznych korporacji kolejowych i handlowych, które budowały linie kolejowe z wnętrza kraju do portów karaibskich, a następnie zakładały rozległe plantacje w gorących, wilgotnych nizinach. Ten etap historii przyniósł ze sobą zarówno szybki rozwój gospodarczy, jak i nowe formy zależności ekonomicznej oraz konflikty społeczne. Model monokulturowych plantacji bananowych przyczynił się do przekształcenia krajobrazu, wylesień i używania intensywnej chemizacji, co miało długotrwałe konsekwencje środowiskowe.
Po II wojnie światowej Kostaryka przeszła istotne zmiany polityczne i społeczne, w tym zniesienie armii oraz reformy społeczne i agrarne. Rolnictwo wciąż pozostawało filarem gospodarki, ale stopniowo zaczęto zwracać uwagę na potrzebę dywersyfikacji produkcji oraz zwiększenie roli małych i średnich gospodarstw. W latach 60. i 70. XX wieku rozwój rolnictwa szedł w parze z coraz większą presją na środowisko: wycinano lasy pod pastwiska oraz nowe pola uprawne, co spowodowało szybki spadek powierzchni lasów w kraju.
Od lat 80. XX wieku Kostaryka zaczęła w coraz większym stopniu stawiać na ochronę przyrody i rozwój turystyki ekologicznej. Państwo inwestowało w tworzenie parków narodowych i rezerwatów, jednocześnie zachęcając sektor rolniczy do wdrażania bardziej zrównoważonych praktyk. Z czasem pojawiły się programy płatności za usługi ekosystemowe, które motywowały właścicieli ziemi do pozostawiania fragmentów lasu, sadzenia drzew i przyjaznych środowisku form użytkowania terenu. W ten sposób ewolucja rolnictwa w Kostaryce stała się częścią szerszej transformacji w kierunku modelu gospodarki opartej na ochronie zasobów naturalnych, innowacyjności i jakości produktów.
Główne uprawy i kierunki produkcji rolniczej
Kostaryka, mimo swoich niewielkich rozmiarów geograficznych, wyróżnia się niezwykłą różnorodnością mikroklimatów i stref wysokościowych. Pozwala to na rozwój bardzo zróżnicowanego rolnictwa, obejmującego zarówno tradycyjne uprawy eksportowe, jak i produkcję żywności na rynek krajowy. Od chłodnych wyżyn w Centralnej Dolinie, poprzez mgliste zbocza gór, aż po wilgotne niziny karaibskie i pacyficzne, każda strefa klimatyczna stwarza inne możliwości dla rolników.
Kawa – narodowy symbol i produkt premium
Kawa od dawna stanowi jedno z najważniejszych dóbr eksportowych Kostaryki oraz symbol kultury rolniczej tego kraju. Uprawia się ją głównie na wyżynach, na wysokości od około 800 do 1800 metrów nad poziomem morza, gdzie chłodniejsze temperatury i żyzne wulkaniczne gleby sprzyjają powolnemu dojrzewaniu owoców kawowca. Takie warunki pozwalają uzyskać ziarna o wysokiej jakości, cechujące się złożonym profilem smakowym, często poszukiwane przez miłośników kawy speciality.
Kostarykańska kawa tradycyjnie pochodzi głównie z odmian arabiki, a władze kraju przez wiele lat wprowadzały regulacje zakazujące uprawy odmian robusta, aby utrzymać reputację jakościową. Choć eksport kawy nie jest już jedynym motorem gospodarki, pozostaje ważnym elementem wizerunku kraju oraz istotnym źródłem dochodu dla tysięcy rodzin. Coraz większą rolę odgrywają małe i średnie plantacje, zrzeszone w spółdzielniach, które przetwarzają ziarno w lokalnych palarniach i sprzedają je jako produkt o wysokiej wartości dodanej.
W ostatnich latach widoczny jest rozwój kaw uprawianych w systemie cienioodpornym, z drzewami cieniującymi, które jednocześnie zwiększają bioróżnorodność, poprawiają żyzność gleby oraz magazynują węgiel. Taki model wpisuje się w szerszy trend zrównoważonego rolnictwa i zdobywa uznanie na rynkach międzynarodowych, gdzie konsumenci są gotowi płacić więcej za kawę o udokumentowanym pochodzeniu i niskim śladzie ekologicznym.
Banany i ananasy – filary eksportu, wyzwania dla środowiska
Drugą wielką grupą upraw eksportowych w Kostaryce są owoce tropikalne, przede wszystkim banany i ananasy. W przypadku bananów kraj jest jednym z ważniejszych dostawców na rynek północnoamerykański i europejski, a plantacje zlokalizowane są głównie na wilgotnym karaibskim wybrzeżu oraz w niektórych częściach nizin Pacyfiku. Banany rosną w monokulturowych systemach o wysokiej intensywności, wymagających znacznego nakładu pracy oraz środków ochrony roślin.
Ananasy, uprawiane głównie na nizinach pacyficznych, stały się w ostatnich dekadach jednym z kluczowych towarów eksportowych i przyczyniły się do wzrostu znaczenia Kostaryki na światowym rynku owoców świeżych. Jednocześnie intensywna produkcja ananasów wywołała kontrowersje związane z wykorzystaniem pestycydów, erozją gleb oraz konfliktami społecznymi wokół dostępu do wody. Te wyzwania doprowadziły do wzrostu zainteresowania certyfikacjami środowiskowymi oraz programami mającymi na celu ograniczenie negatywnego wpływu upraw na przyrodę.
W sektorze owoców tropikalnych wyraźnie zarysowuje się podział między dużymi przedsiębiorstwami produkującymi na eksport a mniejszymi gospodarstwami, które coraz częściej poszukują niszowych rynków, stawiając na produkcję ekologiczną, sprzedaż bezpośrednią lub przetwórstwo owoców na soki, dżemy, susze czy inne produkty specjalistyczne.
Kakao, trzcina cukrowa i inne tradycyjne uprawy
Kakao, choć obecnie nie tak dominujące jak kawa czy banany, ma w Kostaryce bogatą historię. W przeszłości było ważnym towarem handlowym, a w niektórych regionach karaibskich stanowiło nawet podstawę lokalnej gospodarki. Współcześnie powraca zainteresowanie jakościowym kakao rzemieślniczym, przeznaczonym dla wytwórców czekolad premium. Plantacje kakao często łączy się z innymi gatunkami drzew w systemach agroforestry, co poprawia odporność upraw na choroby i zwiększa różnorodność biologiczną.
Trzcina cukrowa od czasów kolonialnych stanowi ważny składnik krajobrazu rolniczego kraju. Uprawia się ją głównie w cieplejszych rejonach o dobrej dostępności wody. Produkcja cukru zaspokaja potrzeby wewnętrzne, ale część trafia również na eksport. W ostatnich latach coraz większą wagę przywiązuje się do efektywności wodnej i energetycznej zakładów przetwórczych, a także do wykorzystania produktów ubocznych, takich jak bagassa, w wytwarzaniu energii.
Poza tym w Kostaryce uprawia się ryż, kukurydzę, warzywa, owoce tropikalne mniej znane na rynkach zagranicznych, jak rambutan, marakuja czy guanabana, oraz liczne rośliny strączkowe. W wielu regionach dużą rolę odgrywają także plantacje palm olejowych, które jednak budzą kontrowersje związane z zastępowaniem nimi dawnych lasów oraz tradycyjnych upraw.
Hodowla zwierząt i rolnictwo na potrzeby rynku krajowego
Choć w dyskusjach o rolnictwie Kostaryki najczęściej wspomina się o kulturach eksportowych, nie można pominąć sektora produkcji żywności dla krajowych konsumentów. Istotna jest zwłaszcza hodowla bydła, rozwijana na pastwiskach powstałych w wyniku dawnych wylesień. Wołowina i produkty mleczne stanowią ważne elementy diety, a w niektórych regionach wypas tradycyjny jest częścią lokalnej tożsamości kulturowej.
Równocześnie rośnie znaczenie mniejszych gospodarstw, które koncentrują się na uprawie warzyw, owoców i roślin podstawowych, dostarczanych na rynki miejskie, do sklepów i restauracji. Coraz większą rolę odgrywają bezpośrednie kanały sprzedaży, takie jak targi rolnicze, które umożliwiają rolnikom omijanie części pośredników i uzyskanie lepszych cen. W ten sposób rolnictwo nie tylko zapewnia żywność, ale i wzmacnia więzi między obszarami wiejskimi a miastami.
Struktura własności, przedsiębiorstwa i organizacja sektora
Rolnictwo w Kostaryce opiera się na złożonej strukturze własności ziemi oraz zróżnicowaniu form organizacji produkcji. Obok dużych plantacji należących do międzynarodowych firm funkcjonuje szeroki sektor rodzinnych gospodarstw oraz spółdzielni rolniczych, które odgrywają kluczową rolę w lokalnych społecznościach.
Duże korporacje i plantacje eksportowe
W sektorach bananów, ananasów i palm olejowych znaczną część produkcji kontrolują duże przedsiębiorstwa międzynarodowe i krajowe. Posiadają one rozległe areały upraw, własne zakłady pakowania oraz rozbudowane systemy logistyki, umożliwiające transport świeżych produktów do portów i dalej na rynki Ameryki Północnej, Europy i Azji. Duża skala działalności pozwala osiągać efektywność kosztową, lecz jednocześnie generuje ryzyko nadmiernej koncentracji wpływów gospodarczych w rękach kilku podmiotów.
Plantacje te często wdrażają zaawansowane technologie rolnicze, takie jak precyzyjne systemy nawadniania, monitorowanie stanu roślin za pomocą dronów czy zmechanizowane procesy zbioru i pakowania. Jednocześnie są one pod rosnącą presją społeczną i regulacyjną, aby ograniczać negatywny wpływ na środowisko, poprawiać warunki pracy oraz przestrzegać standardów praw człowieka. W odpowiedzi wiele firm podejmuje współpracę z organizacjami certyfikującymi, wprowadzając programy audytów i raportowania.
Spółdzielnie rolnicze i rola małych producentów
Jedną z charakterystycznych cech rolnictwa Kostaryki jest silna pozycja spółdzielni rolniczych, zwłaszcza w sektorze kawy i mleczarstwa. Spółdzielnie umożliwiają małym i średnim rolnikom wspólne inwestowanie w infrastrukturę przetwórczą, magazyny, transport oraz marketing. Dzięki temu producenci z niewielkimi areałami ziemi zyskują dostęp do rynków, na które indywidualnie byłoby im bardzo trudno wejść.
Wielu rolników przekazuje zebrany surowiec do lokalnej spółdzielni, która odpowiada za suszenie, przetwarzanie, pakowanie i sprzedaż końcowego produktu. Zyski są następnie dzielone między członków zgodnie z ustalonymi zasadami. Taki model przyczynia się do bardziej równomiernego rozkładu korzyści z handlu międzynarodowego i działa stabilizująco na społeczności wiejskie. Spółdzielnie odgrywają też nierzadko rolę instytucji edukacyjnych, oferując szkolenia z zakresu agrotechniki, zarządzania gospodarstwem czy wymogów jakościowych eksportu.
Małe gospodarstwa, często rodzinne, stanowią podstawę produkcji wielu upraw na rynek krajowy. Ich działalność bywa bardziej zróżnicowana niż w przypadku plantacji – na tym samym areale uprawia się kilka gatunków roślin, łączy produkcję roślinną z hodowlą zwierząt i przetwórstwem rzemieślniczym. Wielofunkcyjność takiego modelu rolnictwa zwiększa odporność gospodarstw na wahania cen i warunków pogodowych, a także sprzyja ochronie krajobrazu i bioróżnorodności.
Agroturystyka i powiązania z sektorem usług
Wraz z rozwojem turystyki ekologicznej i zainteresowania autentycznymi doświadczeniami wiejskimi coraz więcej gospodarstw rolnych w Kostaryce decyduje się na włączenie elementów agroturystyki do swojej działalności. Odwiedzający mogą uczestniczyć w zbiorach kawy, poznawać proces przetwarzania kakao na czekoladę, pomagać w pracach polowych czy degustować lokalne potrawy przygotowane z produktów z własnego gospodarstwa.
Agroturystyka umożliwia rolnikom dywersyfikację źródeł dochodu, uniezależniając ich częściowo od zmiennych cen na rynkach światowych. Dodatkowo buduje most między mieszkańcami miast i turystami a społecznościami wiejskimi, zwiększając zrozumienie dla wyzwań stojących przed rolnictwem i wzmacniając docenienie pracy na roli. W niektórych regionach, zwłaszcza w pobliżu parków narodowych i rezerwatów, agroturystyka staje się jednym z głównych motorów lokalnego rozwoju.
Zrównoważone rolnictwo, certyfikacje i innowacje
Kostaryka jest często przedstawiana jako przykład kraju, który w stosunkowo krótkim czasie dokonał zwrotu w kierunku ochrony środowiska, przy jednoczesnym utrzymaniu konkurencyjności gospodarki. Rolnictwo odgrywa w tym procesie kluczową rolę, zarówno jako źródło presji na ekosystemy, jak i jako obszar o ogromnym potencjale dla wdrażania rozwiązań z zakresu zrównoważonego rozwoju.
Certyfikacje środowiskowe i społeczne
Wiele kostarykańskich gospodarstw, zwłaszcza nastawionych na eksport, korzysta z różnych systemów certyfikacji, które potwierdzają zgodność z normami środowiskowymi i społecznymi. Wśród najbardziej znanych znajdują się Rainforest Alliance, Fairtrade, organiczne certyfikaty rolnictwa ekologicznego oraz krajowe programy promujące dobre praktyki rolnicze. Uzyskanie certyfikatu zazwyczaj wiąże się z koniecznością wprowadzenia konkretnych zmian w sposobie zarządzania gospodarstwem: redukcji użycia pestycydów, ochrony obszarów przyrodniczo cennych, wprowadzenia lepszych warunków pracy czy transparentności finansowej.
Choć proces certyfikacji bywa kosztowny i skomplikowany, umożliwia rolnikom dostęp do segmentu rynku o wyższych marżach, na którym konsumenci poszukują produktów oznaczonych jako zrównoważone lub etyczne. W przypadku kawy czy kakao certyfikaty mogą stać się ważnym elementem budowania marki konkretnej plantacji lub regionu, a także narzędziem negocjowania lepszych warunków handlowych.
Agroleśnictwo i ochrona bioróżnorodności
Jednym z kluczowych kierunków rozwoju zrównoważonego rolnictwa w Kostaryce jest agroleśnictwo, czyli systemy upraw łączące drzewa z roślinami uprawnymi i często także z hodowlą zwierząt. Takie systemy mogą przyjmować różne formy – od kawy uprawianej w cieniu drzew bananowych i rodzimych gatunków leśnych, po pastwiska z rozproszonymi drzewami, które zapewniają cień dla zwierząt oraz siedlisko dla ptaków i owadów zapylających.
Agroleśnictwo przynosi liczne korzyści: zwiększa odporność upraw na suszę i ekstremalne zjawiska pogodowe, poprawia strukturę i zawartość próchnicy w glebie, ogranicza erozję oraz umożliwia rolnikom pozyskiwanie dodatkowych produktów, takich jak drewno, owoce czy pasza. Dla kraju, który uczynił z ochrony przyrody element swojej tożsamości, rozwój agroleśnictwa jest naturalnym kierunkiem, pozwalającym połączyć wydajną produkcję z troską o bioróżnorodność.
W wielu regionach zachęca się rolników do pozostawiania korytarzy leśnych łączących fragmenty lasu z obszarami chronionymi. Dzięki temu dzikie gatunki zwierząt mogą migrować między siedliskami, co jest kluczowe dla długoterminowego przetrwania wielu z nich. Programy państwowe i organizacje pozarządowe wspierają właścicieli ziemi w planowaniu takich korytarzy i oferują zachęty finansowe lub techniczne.
Innowacje technologiczne i badania naukowe
Kostaryka inwestuje również w rozwój nauk rolniczych oraz transfer wiedzy do praktyki. Krajowe instytuty badawcze, uniwersytety i ośrodki doświadczalne pracują nad nowymi odmianami roślin odpornymi na choroby i zmiany klimatu, nad efektywniejszymi metodami nawożenia oraz nad systemami upraw minimalizującymi degradację gleb. Szczególną uwagę poświęca się ograniczaniu zużycia pestycydów, które w przeszłości w niektórych sektorach, zwłaszcza w uprawach ananasów i bananów, było bardzo wysokie.
Coraz częściej rolnicy korzystają z narzędzi rolnictwa precyzyjnego: systemów monitorowania wilgotności gleby, prognoz pogody w oparciu o modele lokalne, aplikacji mobilnych pomagających w podejmowaniu decyzji o nawadnianiu czy nawożeniu. W przypadku większych plantacji sięga się po analizę zdjęć satelitarnych i lotniczych, co pozwala na wczesne wykrywanie problemów zdrowotnych roślin i bardziej precyzyjne zastosowanie środków ochrony.
Innowacje obejmują również obszar organizacji łańcuchów dostaw, logistyki i przetwórstwa. Przykładowo rozwija się technologie przedłużania trwałości owoców i warzyw bez nadmiernego użycia chemicznych konserwantów, co jest kluczowe dla utrzymania jakości produktów eksportowanych na odległe rynki.
Wyzwania współczesnego rolnictwa w Kostaryce
Mimo wielu sukcesów i pozytywnego wizerunku, sektor rolny Kostaryki stoi przed poważnymi wyzwaniami. Dotyczą one zarówno kwestii środowiskowych, jak i społecznych oraz ekonomicznych, a ich rozwiązanie wymaga zintegrowanego podejścia i długoterminowego planowania.
Zmiany klimatu i ryzyko pogodowe
Zmiany klimatu wpływają na rolnictwo Kostaryki na kilka sposobów. Zwiększa się częstotliwość ekstremalnych zjawisk pogodowych, takich jak intensywne opady, powodzie i okresy suszy. W niektórych regionach przesuwają się strefy klimatyczne, co zmusza rolników do modyfikacji struktur upraw, przesadzania plantacji na inne wysokości lub zmiany gatunków. Szczególnie wrażliwa jest produkcja kawy, której jakość i wydajność silnie zależą od warunków termicznych i opadów.
W odpowiedzi na te wyzwania rozwijane są strategie adaptacji: wprowadzanie bardziej odpornych odmian, ulepszanie systemów retencji wody, stosowanie technik upraw ograniczających utratę wilgoci z gleby, a także ubezpieczenia upraw od zdarzeń losowych. Jednakże dla wielu małych gospodarstw koszty dostosowań są wysokie, a dostęp do kredytu czy ubezpieczeń bywa ograniczony.
Presja na zasoby wodne i jakość środowiska
Intensywne uprawy, zwłaszcza owoców tropikalnych, wywierają silną presję na zasoby wodne, zarówno pod względem ilości, jak i jakości. Plantacje ananasów czy bananów wymagają dużych ilości wody dla utrzymania optymalnych warunków wzrostu, a niekiedy także dla procesów mycia i pakowania owoców. W regionach, gdzie konkurencja o wodę jest duża, może to prowadzić do konfliktów między rolnikami, społecznościami lokalnymi i innymi użytkownikami zasobów.
Równocześnie stosowanie nawozów i środków ochrony roślin niesie ryzyko zanieczyszczenia wód powierzchniowych i podziemnych. Władze państwowe oraz organizacje społeczne monitorują te zjawiska i wprowadzają regulacje, jednak egzekwowanie przepisów bywa nierównomierne. Część przedsiębiorstw, w obawie o reputację i utratę rynków, inwestuje w nowoczesne systemy oczyszczania ścieków oraz w redukcję ilości chemikaliów, co powoli zmienia obraz sektora.
Struktura społeczna wsi i migracje
Kolejnym wyzwaniem są zmiany demograficzne i społeczne na obszarach wiejskich. Młode pokolenia często migrują do miast w poszukiwaniu lepszych perspektyw zawodowych, co prowadzi do starzenia się populacji rolników i problemów z sukcesją gospodarstw rodzinnych. W niektórych regionach obserwuje się koncentrację ziemi w rękach większych podmiotów oraz odchodzenie od produkcji żywności na rynek krajowy na rzecz bardziej opłacalnych upraw eksportowych.
Jednocześnie rolnictwo Kostaryki zatrudnia znaczną liczbę pracowników migrujących z sąsiednich krajów, zwłaszcza z Nikaragui. Osoby te wykonują często ciężkie prace sezonowe na plantacjach, a ich pozycja społeczna bywa podatna na nadużycia. W ostatnich latach rośnie jednak świadomość konieczności poprawy warunków pracy, a część firm i spółdzielni wprowadza programy socjalne, szkoleniowe i zdrowotne dla pracowników i ich rodzin.
Ciekawostki, lokalne inicjatywy i znaczenie rolnictwa dla tożsamości kraju
Rolnictwo w Kostaryce to nie tylko produkcja żywności i surowców, ale również ważny element kultury oraz codziennego życia mieszkańców. Wiele świąt, potraw i zwyczajów związanych jest z cyklem pór roku, zbiorami kawy, świętowaniem plonów czy hodowlą zwierząt. W kawiarniach i na targach miejskich wciąż można znaleźć produkty pochodzące bezpośrednio z małych gospodarstw, co przypomina o roli wsi w kształtowaniu krajowej tożsamości.
W różnych regionach powstają lokalne inicjatywy promujące specyficzne produkty, takie jak sery z określonych dolin, miód z obszarów górskich, tradycyjne odmiany kukurydzy czy owoce pochodzące z upraw ekologicznych. Część z nich uzyskuje oznaczenia geograficzne i staje się rozpoznawalna poza granicami kraju. Tego rodzaju przedsięwzięcia łączą rolnictwo z gastronomią, turystyką i kulturą, tworząc nowe możliwości rozwoju dla społeczności wiejskich.
Kostaryka jest także jednym z krajów, które wyjątkowo mocno podkreślają znaczenie edukacji ekologicznej. Dzieci i młodzież w szkołach uczą się o roli lasów, gleb, wody oraz o tym, jak rolnictwo wpływa na te zasoby. W wielu programach edukacyjnych przewidziano wizyty na farmach, warsztaty ogrodnicze i udział w projektach związanych z ochroną przyrody. W ten sposób kolejne pokolenia są przygotowywane do świadomego uczestnictwa w procesach produkcji i konsumpcji.
Rolnictwo w Kostaryce, choć stoi przed licznymi wyzwaniami, pozostaje jednym z filarów gospodarki i zarazem przestrzenią, w której testuje się nowe modele łączenia efektywności ekonomicznej z troską o środowisko i sprawiedliwość społeczną. Zestawienie tradycyjnych praktyk, takich jak uprawy kawy w cieniu drzew, z nowoczesnymi technologiami, programami ochrony przyrody i certyfikacjami sprawia, że kraj ten jest często postrzegany jako laboratorium nowoczesnego rolnictwa tropikalnego. W rolniczym krajobrazie Kostaryki odbijają się zarówno dawne wpływy kolonialne, jak i współczesne dążenia do tworzenia bardziej zrównoważonego i inkluzywnego modelu rozwoju.
