Robotyzacja rolnictwa przestaje być futurystyczną wizją, a staje się praktycznym narzędziem podnoszącym efektywność, stabilność plonów oraz jakość pracy w gospodarstwach rolnych. Szczególnie dynamicznie rozwija się segment autonomicznych maszyn wspierających produkcję warzyw, gdzie precyzja, delikatność pracy i powtarzalność zabiegów odgrywają kluczową rolę. Jednym z najbardziej obiecujących kierunków jest wykorzystanie robotów do selektywnego usuwania liści w uprawach warzywnych, co pozwala poprawić warunki świetlne, ograniczyć choroby i zoptymalizować proces zbioru. W połączeniu z systemami sztucznej inteligencji, czujnikami i analizą danych, roboty rolnicze zmieniają sposób, w jaki planuje się, monitoruje i prowadzi produkcję roślinną, wprowadzając rolnictwo w erę wysokiej automatyzacji oraz precyzyjnego zarządzania każdym metrem kwadratowym pola.
Robotyzacja rolnictwa jako fundament nowoczesnej produkcji warzyw
Rolnictwo stoi w obliczu jednoczesnego niedoboru siły roboczej, rosnących kosztów pracy, zmian klimatycznych oraz potrzeby zwiększenia plonów przy ograniczeniu zużycia zasobów. W produkcji warzyw presja ta jest szczególnie silna: prace są sezonowe, często wymagają ręcznej precyzji, a okno czasowe na wykonanie zabiegu bywa wyjątkowo krótkie. W tym kontekście robotyzacja staje się logiczną odpowiedzią na wyzwania ekonomiczne, organizacyjne i środowiskowe.
Roboty polowe, autonomiczne platformy mobilne, drony, a także roboty do usuwania liści czy precyzyjnego odchwaszczania, redefiniują pojęcie wydajności gospodarstwa. Dzięki temu producenci warzyw mogą lepiej planować sezon, bardziej precyzyjnie sterować rozwojem roślin oraz ograniczać uzależnienie od dostępu do pracowników sezonowych. Automatyzacja nie tylko zwiększa efektywność, lecz także umożliwia zbieranie ogromnych ilości danych, które są następnie wykorzystywane do optymalizacji strategii agronomicznych z sezonu na sezon.
Podstawą nowoczesnych robotów rolniczych jest połączenie systemów wizyjnych, zaawansowanych algorytmów sztucznej inteligencji, czujników środowiskowych oraz precyzyjnych manipulatorów. Ta kombinacja pozwala maszynom nie tylko odtwarzać powtarzalne zadania, ale również podejmować decyzje w oparciu o aktualny stan roślin. Robot do usuwania liści w uprawach warzyw może ocenić gęstość ulistnienia, stopień zacienienia owoców, symptomy chorób oraz kondycję łanu, a następnie dopasować intensywność i sposób pracy do konkretnych roślin.
Robotyzacja rolnictwa znajduje szczególnie dogodne warunki rozwoju w tunelach foliowych, szklarniach, uprawach rzędowych warzyw polowych oraz w systemach uprawy bezglebowej. W takich środowiskach dostęp do roślin jest przewidywalny, ścieżki przejazdowe są stałe, a parametry otoczenia (temperatura, wilgotność, oświetlenie) można łatwiej kontrolować. Dzięki temu algorytmy sterujące robotami mają mniej zmiennych do uwzględnienia, co przyspiesza ich uczenie, zmniejsza liczbę błędów i ułatwia wdrożenia w praktyce.
Rynek robotów rolniczych rozwija się również dzięki postępowi w dziedzinie elektroniki mocy, akumulatorów, lekkich materiałów konstrukcyjnych i komunikacji bezprzewodowej. Pozwala to budować urządzenia bardziej niezawodne, energooszczędne i przystępne kosztowo. Coraz więcej producentów maszyn rolniczych oraz startupów koncentruje się na specjalistycznych zastosowaniach, takich jak roboty do selektywnego zbioru pomidorów, ogórków czy sałat, a także do czynności pielęgnacyjnych, których przykład stanowią roboty usuwające liście w określonych fazach rozwoju roślin.
Znaczenie selektywnego usuwania liści w uprawach warzywnych
Usuwanie liści w uprawach warzyw, takich jak pomidor, papryka, ogórek, bakłażan czy niektóre uprawy kapustne, jest zabiegiem o strategicznym znaczeniu dla zdrowotności roślin, jakości plonu i efektywności zbioru. Odpowiednio przeprowadzona defoliacja (częściowe pozbawienie rośliny liści) poprawia dostęp światła do owoców, przyspiesza ich dojrzewanie, ogranicza wilgotność w strefie przyglebowej oraz ułatwia pracę zbieraczy lub robotów zbierających.
W tradycyjnym modelu produkcji warzyw zabieg ten wykonywany jest ręcznie, co pochłania ogromną ilość czasu i wymaga doświadczonych pracowników. Ręczne usuwanie liści w dużych gospodarstwach szklarniowych może stanowić istotny procent całkowitych kosztów pracy. Jednocześnie istnieje ryzyko popełniania błędów – zbyt agresywne przycinanie osłabia roślinę i zwiększa jej podatność na stres, zbyt zachowawcze utrudnia przewietrzanie łanu i sprzyja rozwojowi chorób grzybowych.
Roboty do usuwania liści w uprawach warzyw adresują te problemy, wprowadzając standaryzację zabiegu oraz możliwość precyzyjnego dostosowania strategii defoliacji do danego gospodarstwa, odmiany roślin, typu szklarni i warunków klimatycznych. Autonomiczny robot może kilkukrotnie przejechać tę samą kwaterę, za każdym razem analizując aktualny stan roślin, a następnie podejmować działania oparte na obiektywnych, mierzalnych parametrach, zamiast na subiektywnym odczuciu pracownika.
Znaczenie tego rodzaju automatyzacji rośnie wraz z przyspieszaniem cykli produkcyjnych i rosnącym udziałem odmian intensywnie plonujących, które wymagają precyzyjnego zarządzania biomasą. W nowoczesnych szklarniach każda roślina jest traktowana jako indywidualny element systemu, o określonym potencjale produkcyjnym. Robot do usuwania liści staje się narzędziem pozwalającym równoważyć wegetatywny i generatywny kierunek rozwoju, poprzez kontrolę ilości i rozmieszczenia liści w przestrzeni szklarni.
Odpowiednio zaplanowana defoliacja ma także wpływ na ograniczanie chemicznej ochrony roślin. Lepsze przewietrzanie łanu i obniżenie wilgotności w strefie liścia zmniejsza presję chorób takich jak szara pleśń czy alternarioza. W połączeniu z precyzyjnym dozowaniem środków ochrony, monitorowaniem mikroklimatu oraz systemami predykcji chorób, robotyzacja zabiegów pielęgnacyjnych staje się ważnym elementem integrowanej ochrony roślin, wspierając strategie zrównoważonego rolnictwa i systemów niskoemisyjnych.
Istotne jest również to, że roboty do usuwania liści w uprawach warzyw stanowią ogniwo łączące tradycyjną agronomię z danymi cyfrowymi. Każdy wykonany zabieg, każdy liść usunięty z rośliny, może zostać zarejestrowany i powiązany z późniejszymi wynikami plonowania. Na tej podstawie można tworzyć modele optymalizacyjne, które podpowiadają, jakie strategie defoliacji sprawdzają się najlepiej przy określonej gęstości nasadzeń, systemie nawadniania, typie podłoża i warunkach klimatycznych.
Budowa i zasada działania robotów do usuwania liści
Roboty do usuwania liści w uprawach warzyw łączą elementy mechatroniki, inżynierii materiałowej, informatyki oraz agronomii. Najczęściej są to platformy mobilne poruszające się wzdłuż rzędów uprawowych, wyposażone w system wizyjny, algorytmy rozpoznawania obiektów, precyzyjne ramiona robocze lub głowice tnące, a także moduły komunikacyjne pozwalające na współpracę z systemami zarządzania gospodarstwem.
Kluczowym zadaniem takiego robota jest rozpoznanie struktury rośliny w czasie rzeczywistym: odróżnienie liści od pędów, owoców, gron lub kwiatów, a następnie wybór tych fragmentów, które można bezpiecznie usunąć. Wykorzystuje się do tego kamery RGB, kamery głębi, czasem kamery hiperspektralne, a także czujniki odległości. Dane z czujników są przetwarzane przez modele uczenia maszynowego, najczęściej oparte na sieciach neuronowych wyspecjalizowanych do rozpoznawania kształtów i segmentacji obiektów w obrazie.
W praktyce robot do usuwania liści posiada zwykle biblioteki wzorców dla danej odmiany warzyw i systematycznie się „uczy”, analizując rzeczywiste rośliny w danej szklarni. Zastosowanie metod uczenia nadzorowanego i uczenia ze wzmocnieniem pozwala poprawiać skuteczność identyfikacji właściwych liści do usunięcia, minimalizując jednocześnie ryzyko uszkodzeń pędów czy owoców. System może również brać pod uwagę dane historyczne, takie jak intensywność defoliacji w poprzednich tygodniach, tempo wzrostu roślin czy wyniki wcześniejszych zbiorów z danej kwatery.
Element wykonawczy robota – odpowiedzialny za fizyczne odcięcie liścia – musi łączyć wysoką precyzję z delikatnością. Stosuje się różnego rodzaju noże rotacyjne, miniaturowe sekatory pneumatyczne, głowice ssąco-tnące lub końcówki chwytne, które najpierw stabilizują liść, a następnie dokonują cięcia. Kluczowe jest takie zaprojektowanie końcówki roboczej, aby minimalizować wstrząsy przenoszone na roślinę oraz ograniczać powierzchnię ran. Ma to istotne znaczenie dla zdrowotności upraw oraz ryzyka infekcji patogenami.
Nie mniej ważny jest system poruszania się robota w przestrzeni uprawowej. W tunelach i szklarniach bardzo często wykorzystuje się wąskie ścieżki, wzdłuż których poruszają się wózki, wózki elektryczne lub przenośniki. Robot do usuwania liści może korzystać z tych samych tras, nawigując przy użyciu czujników odległości, znaczników RFID, systemów wizyjnych lub map 3D wykonanych wcześniej przez drony czy inne platformy autonomiczne. W efekcie maszyna jest w stanie samodzielnie dojechać do wskazanej kwatery, przeprowadzić zabieg i powrócić do stacji dokującej.
Architektura oprogramowania robota zakłada podział na warstwę niskopoziomową (sterowanie napędami, bezpieczeństwo, reakcje awaryjne) oraz warstwę wysokopoziomową, w której znajdują się moduły planowania trasy, analizowania obrazu, podejmowania decyzji agronomicznych oraz komunikacji z systemami zewnętrznymi. Dzięki temu możliwa jest integracja robota z platformami chmurowymi, systemami ERP gospodarstwa, modułami prognoz pogody, a także z innymi maszynami autonomicznymi, takimi jak roboty do zbioru czy do precyzyjnego nawożenia.
Warto podkreślić, że roboty do usuwania liści w uprawach warzyw coraz częściej są zaprojektowane jako systemy modułowe. Ta sama platforma mobilna może być wyposażona w różne głowice robocze – jedną do defoliacji, inną do przycinania pędów, kolejną do punktowego oprysku, a jeszcze inną do skanowania parametrów roślin przy użyciu kamer multispektralnych. Pozwala to rozłożyć koszt inwestycji na więcej funkcji i zwiększyć elastyczność wykorzystania robota w skali całego sezonu.
Korzyści ekonomiczne i organizacyjne z wprowadzenia robotów do defoliacji
Jedną z najważniejszych zalet wdrożenia robotów do usuwania liści w produkcji warzyw jest ograniczenie kosztów pracy, zwłaszcza w gospodarstwach intensywnych, zatrudniających wielu pracowników sezonowych. Defoliacja to czynność powtarzalna, pracochłonna i mało atrakcyjna, co utrudnia pozyskiwanie i utrzymywanie zaangażowanego personelu. Automatyzacja tej operacji pozwala przenieść ludzi do bardziej złożonych zadań, wymagających doświadczenia i oceny eksperckiej, takich jak planowanie strategii nawożenia, ocena zdrowotności roślin czy zarządzanie logistyką zbiorów.
Roboty do usuwania liści zapewniają również dużo większą przewidywalność kosztów. Zamiast zmagać się z wahaniami stawek za pracę sezonową, zmianami przepisów czy trudnościami w rekrutacji, producent może zaplanować amortyzację inwestycji w maszynę i traktować ją jako stały element struktury kosztów. Dodatkowo możliwość pracy w trybie wielozmianowym lub wręcz całodobowym (przy odpowiednim oświetleniu) zwiększa elastyczność organizacyjną gospodarstwa i pozwala lepiej wykorzystać krótkie okna pogodowe lub określone fazy rozwoju roślin.
Robotyzacja defoliacji wpływa także na spójność i powtarzalność jakości zabiegu. Człowiek, pracując wiele godzin dziennie, męczy się, popełnia błędy, ma gorsze dni. Robot wykonuje czynność zawsze według tych samych algorytmów, z określoną tolerancją, a ewentualne korekty parametrów są wprowadzane świadomie na poziomie sterownika lub systemu zarządzania. Dzięki temu możliwe jest precyzyjne dostosowanie intensywności usuwania liści do celu produkcyjnego – na przykład większej ekspozycji owoców na światło w fazie dojrzewania lub zwiększenia masy wegetatywnej w fazie budowania systemu korzeniowego.
Z punktu widzenia bezpieczeństwa pracy, roboty do usuwania liści mogą znacząco ograniczyć narażenie ludzi na kontakt z substancjami ochrony roślin, pyłami, alergenami czy wysoką temperaturą w szklarni. Pracownicy mogą przebywać krócej w trudnych warunkach mikroklimatycznych, skupiając się na zadaniach nadzorczych. To z kolei przekłada się na lepszą ergonomię pracy, mniejsze ryzyko chorób zawodowych i wyższe zadowolenie personelu.
Nie można pominąć roli robotów w optymalizacji przepływu materiału roślinnego w gospodarstwie. Usunięte liście mogą być automatycznie zbierane, transportowane do wyznaczonych punktów i poddawane segregacji, kompostowaniu lub innym formom zagospodarowania biomasy. Integracja systemu defoliacji z logistyką wewnętrzną szklarni (wózki, taśmociągi, automatyczne windownie) pozwala ograniczyć ręczne przenoszenie masy roślinnej i uporządkować procesy wewnętrzne.
Wpływ robotyzacji na plonowanie, zdrowotność i jakość warzyw
Precyzyjne i dobrze zaplanowane usuwanie liści w uprawach warzyw ma bezpośrednie przełożenie na poziom i stabilność plonów. Zwiększony dostęp światła do owoców sprzyja równomiernemu dojrzewaniu, wybarwieniu i wykształceniu pożądanych cech sensorycznych, takich jak smak i aromat. Jednocześnie poprawiona cyrkulacja powietrza w łanie ogranicza kondensację pary wodnej na powierzchni liści i owoców, co zmniejsza szanse rozwoju patogenów grzybowych oraz bakteryjnych.
Robot do usuwania liści może uwzględniać w swoich decyzjach nie tylko geometrię rośliny, ale również dane z czujników mierzących m.in. natężenie promieniowania słonecznego, wilgotność względną powietrza, temperaturę oraz poziom CO₂. Pozwala to prowadzić defoliację w sposób dynamiczny: w okresach wysokiego nasłonecznienia pozostawia się więcej liści chroniących owoce przed przypaleniami, w fazach niższego światła usuwa się ich więcej, aby maksymalnie wykorzystać dostępne promieniowanie. Takie podejście jest trudne do wdrożenia na dużą skalę w systemie całkowicie ręcznym.
Istotny jest również wpływ robotyzacji na równomierność plonowania w czasie. Dzięki powtarzalnemu i dobrze kontrolowanemu usuwaniu liści, rośliny w danej kwaterze są w podobnym stopniu eksponowane na światło i warunki mikroklimatyczne, co sprzyja wyrównaniu dojrzewania owoców. Ułatwia to planowanie zbiorów, zarządzanie siłą roboczą i sprzedażą, zwłaszcza w systemach dostaw just-in-time do sieci handlowych lub zakładów przetwórczych.
Robotyzacja defoliacji ma także pośredni wpływ na zużycie wody i nawozów. Łan o zoptymalizowanej strukturze ulistnienia lepiej wykorzystuje dostępne światło, a rośliny efektywniej gospodarują zgromadzoną energią. Pozwala to w wielu przypadkach utrzymać lub nawet zwiększyć poziom plonów przy mniejszym nakładzie środków produkcji, co wpisuje się w założenia rolnictwa zrównoważonego i celów redukcji śladu środowiskowego produkcji spożywczej.
Integracja robotów z cyfrowym ekosystemem gospodarstwa rolnego
Roboty do usuwania liści w uprawach warzyw są najbardziej efektywne wtedy, gdy stanowią element szerszego ekosystemu cyfrowego w gospodarstwie. Taki ekosystem może obejmować systemy zarządzania uprawą (Farm Management Information Systems), platformy chmurowe do analizy danych, systemy nawadniania sterowane czujnikami, automatyczne wietrzenie szklarni, instalacje do doświetlania, a także inne autonomiczne maszyny polowe.
Integracja danych z robotów z systemami zarządzania pozwala na tworzenie szczegółowych map kondycji roślin, planowanie kolejności zabiegów i priorytetyzację kwater wymagających pilnej interwencji. Informacje o intensywności i częstotliwości defoliacji mogą być łączone z danymi o zbiorach, nawożeniu i ochronie roślin, tworząc kompleksowy obraz funkcjonowania uprawy w czasie. Na tej podstawie można wdrażać strategie optymalizacyjne, wykorzystujące metody analityczne i elementy rolnictwa precyzyjnego.
Roboty mogą komunikować się między sobą, koordynując działania w szklarni lub tunelu foliowym. Przykładowo, po przejeździe robota do usuwania liści, autonomiczny robot sprzątający może zebrać biomasę i odtransportować ją do wyznaczonego miejsca. Kolejny robot, wyposażony w głowicę opryskową, może wykonać zabieg ochronny, korzystając z lepszej dostępności roślin po defoliacji. Taka orkiestracja maszyn minimalizuje przestoje, skraca czas realizacji cyklu zabiegów i redukuje potrzebę angażowania ludzi w prace monotonnie logistyczne.
Integracja z chmurą obliczeniową umożliwia także zdalny nadzór nad pracą robotów, aktualizacje oprogramowania, wgrywanie nowych modeli rozpoznawania roślin oraz zdalną diagnostykę usterek. Dzięki temu serwis maszyn może być realizowany szybciej i bardziej efektywnie, co jest istotne zwłaszcza w okresach intensywnego sezonu produkcyjnego, kiedy każda godzina przestoju może oznaczać opóźnienie w kluczowych zabiegach agrotechnicznych.
W dłuższej perspektywie rozwój standardów wymiany danych w rolnictwie – obejmujących formaty opisujące strukturę roślin, parametry zabiegów, modele agronomiczne – ułatwi interoperacyjność między robotami różnych producentów oraz systemami informatycznymi. Pozwoli to gospodarstwom elastycznie dobierać rozwiązania najlepsze dla ich skali i profilu produkcji, bez ryzyka zamknięcia się w ekosystemie jednego dostawcy technologii.
Wyzwania techniczne i agronomiczne związane z automatyczną defoliacją
Mimo wielu korzyści, wprowadzenie robotów do usuwania liści w uprawach warzyw wiąże się z szeregiem wyzwań. Jednym z głównych jest złożoność biologiczna roślin, ich zmienność w czasie oraz duża liczba odmian różniących się pokrojem, wielkością liści i dynamiką wzrostu. Modele sztucznej inteligencji muszą być stale doskonalone i adaptowane, aby skutecznie radzić sobie z nowymi warunkami, chorobami, objawami stresu czy nietypowymi formami wzrostu wynikającymi z błędów agrotechnicznych.
Problematyczne może być również zapewnienie odpowiedniej prędkości pracy przy zachowaniu wysokiej dokładności cięcia. Zbyt wolna praca robota ogranicza jego zdolność do obsługi dużej powierzchni upraw, co wpływa na opłacalność inwestycji. Zbyt szybkie tempo może prowadzić do błędów, uszkodzeń roślin i spadku jakości zabiegu. Optymalne zbalansowanie tych parametrów wymaga zaawansowanego sterowania, uwzględniającego gęstość nasadzeń, fazę rozwoju roślin, jakość oświetlenia oraz inne czynniki środowiskowe.
Istotne są również kwestie bezpieczeństwa. Robot pracujący w środowisku, w którym mogą pojawiać się ludzie, musi być wyposażony w systemy wykrywania obecności człowieka, czujniki zbliżeniowe, przyciski awaryjne oraz mechanizmy zapobiegające kolizjom. W tunelach i szklarniach przestrzeń jest często ograniczona, a drogi przejazdu są współdzielone przez różne maszyny i operatorów, co stawia wysokie wymagania w zakresie projektowania systemów bezpieczeństwa funkcjonalnego.
Od strony agronomicznej wyzwaniem jest opracowanie i zweryfikowanie strategii defoliacji optymalnych dla różnych systemów uprawy. Nie ma jednego uniwersalnego schematu – intensywność i częstotliwość usuwania liści zależą od gatunku, odmiany, systemu prowadzenia roślin, gęstości nasadzeń, warunków klimatycznych oraz celów produkcyjnych (np. maksymalizacja plonu całkowitego vs. poprawa jakości owoców w określonych terminach). Wymaga to ścisłej współpracy producentów robotów z doradcami agronomicznymi, instytutami badawczymi i samymi gospodarstwami.
Nie bez znaczenia jest także aspekt ekonomiczny i dostępność finansowania. Inwestycja w roboty do usuwania liści może być znacząca, zwłaszcza dla mniejszych gospodarstw. Wymaga to analizy opłacalności, uwzględniającej koszty sprzętu, serwisu, szkoleń, integracji z istniejącą infrastrukturą oraz przewidywane oszczędności w kosztach pracy. Wsparcie ze środków publicznych, programów modernizacyjnych i inicjatyw promujących innowacje w rolnictwie może odgrywać kluczową rolę w przyspieszeniu adopcji tych technologii.
Przyszłość robotów do usuwania liści i kierunki dalszego rozwoju
Rozwój robotów do usuwania liści w uprawach warzyw wpisuje się w szerszy trend automatyzacji prac pielęgnacyjnych, monitoringu i zbioru w rolnictwie. W kolejnych latach można oczekiwać dalszego doskonalenia algorytmów analizy obrazu, w tym pełniejszego wykorzystania danych 3D, obrazowania hiperspektralnego oraz zaawansowanych modeli predykcyjnych opisujących rozwój roślin na poziomie pojedynczych liści i owoców.
Jednym z kierunków rozwoju będzie także miniaturyzacja i zwiększenie mobilności robotów, co umożliwi ich pracę w bardziej złożonych warunkach przestrzennych, np. w gęstych nasadzeniach, przy uprawach wielopoziomowych lub wertykalnych farmach miejskich. W takich systemach rośliny są często prowadzone w sposób maksymalnie kompaktowy, co stawia szczególne wymagania przed konstruktorami manipulatorów oraz systemów wizyjnych.
Coraz większą rolę będą odgrywać rozwiązania oparte na współpracy człowiek–robot. Pracownik może nadzorować pracę kilku maszyn jednocześnie, wkraczając do akcji tylko w sytuacjach trudnych lub nietypowych, wymagających ludzkiej oceny. Taki model pracy pozwoli lepiej wykorzystać doświadczenie rolników i agronomów, jednocześnie zwiększając skalę, w jakiej ich wiedza może być stosowana.
W perspektywie kolejnych lat można spodziewać się, że roboty do usuwania liści będą stopniowo integrowane z innymi funkcjami, tworząc wielozadaniowe platformy zdolne do pełnej obsługi cyklu produkcyjnego w szklarni lub tunelu foliowym. Defoliacja, przycinanie pędów, monitorowanie chorób, punktowe dawkowanie środków ochrony, zbiór owoców, a nawet wstępne sortowanie – wszystkie te operacje mogą docelowo zostać wykonane przez zestaw wyspecjalizowanych modułów roboczych wymienianych na jednej platformie.
Wraz z rozwojem technologii spadną również bariery wejścia. Maszyny staną się bardziej przystępne cenowo, pojawią się modele leasingowe, usługi „robotyki jako usługi” (RaaS), a także kooperatywne formy użytkowania, w których kilka gospodarstw dzieli inwestycję i korzysta z robota rotacyjnie. Ułatwi to wdrożenia również w średnich i mniejszych gospodarstwach, przyczyniając się do bardziej równomiernego rozwoju technologicznego sektora warzywniczego.
Postępująca robotyzacja rolnictwa, z robotami do usuwania liści na czele, będzie mieć wpływ nie tylko na efektywność produkcji, ale także na profil kompetencji wymaganych od osób pracujących w rolnictwie. Wzrastać będzie znaczenie umiejętności związanych z obsługą zaawansowanych maszyn, analizą danych, zarządzaniem systemami cyfrowymi oraz podejmowaniem decyzji w oparciu o zintegrowane informacje z wielu źródeł. Rolnik stanie się coraz bardziej menedżerem procesów technologicznych, łącząc wiedzę biologiczną z narzędziami cyfrowymi i robotycznymi.
