Rozwój produkcji ogórka szklarniowego w Polsce i na świecie jest jednym z najbardziej dynamicznych kierunków warzywnictwa towarowego. Coraz większe plantacje, wysokowydajne odmiany i precyzyjne systemy sterowania klimatem sprawiają, że ogórek staje się kluczowym gatunkiem dla wielu gospodarstw ogrodniczych. Poniższy tekst omawia organizację największych plantacji, technologie uprawy, wymagania odmianowe oraz ekonomiczne i organizacyjne aspekty prowadzenia dużych inwestycji szklarniowych, z myślą o praktykujących rolnikach i inwestorach.
Skala i organizacja największych plantacji ogórków szklarniowych
Największe plantacje ogórków szklarniowych w Europie osiągają powierzchnie liczone w dziesiątkach hektarów pod szkłem lub folią sztywną. W Polsce powierzchnia pojedynczego obiektu najczęściej waha się od 1 do 10 ha, ale coraz częściej spotyka się kompleksy przekraczające 15–20 ha, składające się z modułów o podobnej konstrukcji. Tego typu obiekty funkcjonują jak wyspecjalizowane fabryki warzyw, w których każdy element – od rozsady, przez nawożenie po zbiór i pakowanie – jest podporządkowany utrzymaniu stabilnej, wysokiej produkcji.
Wielka skala uprawy oznacza ogromne zapotrzebowanie na energię, pracę ludzką, wodę i środki produkcji. Koszty stałe rozkładają się jednak na większą liczbę kilogramów z metra kwadratowego, co w przypadku dobrze zorganizowanej produkcji poprawia konkurencyjność gospodarstwa. Duże kompleksy szklarniowe funkcjonują często w oparciu o rozbudowaną infrastrukturę: własne kotłownie biomasowe lub gazowe, zbiorniki buforowe, stacje uzdatniania wody, automatyczne mieszalnie pożywki, pakowalnie i chłodnie wysokiego składowania.
Logistyka w największych plantacjach jest planowana z kilkumiesięcznym wyprzedzeniem. Harmonogramy nasadzeń są tak ustawione, aby zapewnić ciągłość dostaw ogórka do sieci handlowych i zakładów przetwórczych. W praktyce oznacza to sekwencyjne nasadzenia w kolejnych nawowych sekcjach szklarni, rotację odmian o różnej wczesności, a także precyzyjne zarządzanie siłą wzrostu roślin, tak by pędy nie starzały się zbyt szybko i nie traciły potencjału plonotwórczego.
W gospodarstwach o największej skali szczególnie mocno akcentuje się standaryzację procesów. Każdy zabieg agrotechniczny – od cięcia, poprzez nawożenie, po ochronę biologiczną – jest opisany w instrukcjach roboczych. Pozwala to szkolić nowych pracowników i zachować powtarzalną jakość produkcji niezależnie od zmian kadrowych. Dodatkowo, zarządzanie odbywa się na wielu poziomach: główny agronom, kierownicy obiektów, brygadziści odpowiedzialni za konkretne strefy oraz pracownicy terenowi.
Konstrukcja szklarni i systemy wspierające produkcję na dużą skalę
Największe plantacje ogórków wykorzystują z reguły nowoczesne, wysokie konstrukcje szklarniowe z hartowanym szkłem lub tworzywami o wysokiej przepuszczalności światła. Wysokość obiektu, często przekraczająca 6–7 metrów do okapu, umożliwia stworzenie bufora powietrznego nad roślinami, co stabilizuje warunki klimatyczne, ogranicza wahania temperatury i wilgotności oraz poprawia wykorzystanie światła. Przy dużej powierzchni to kluczowe, ponieważ nierównomierności klimatu prowadziłyby do różnic wzrostu, jakości i zdrowotności roślin w różnych częściach obiektu.
Systemy wietrzenia oparte są na automatycznie sterowanych wietrznikach dachowych, często zintegrowanych z kurtynami cieniującymi i energooszczędnymi. Nowoczesne sterowniki klimatu analizują dane z wielu czujników – temperatury, wilgotności względnej, promieniowania słonecznego, stężenia CO2, prędkości wiatru i opadów – i na tej podstawie regulują otwarcie okien, pracę kotłowni, obieg pomp ciepła oraz nawiewy. W największych obiektach wykorzystuje się także systemy recyrkulacji powietrza, co poprawia jednorodność warunków mikroklimatycznych.
Podstawą wysokiej wydajności plantacji jest ogrzewanie. W rejonach o surowym klimacie stawia się na kombinację kotłów gazowych, olejowych, biomasowych oraz ewentualnie współpracę z lokalnymi elektrociepłowniami lub zakładami przemysłowymi dysponującymi ciepłem odpadowym. Zastosowanie zbiorników ciepłej wody o dużej pojemności umożliwia gromadzenie nadwyżek energii w dzień i wykorzystywanie ich w nocy, co ogranicza zużycie paliw i stabilizuje koszty.
Na największych plantacjach ogórków szklarniowych standardem jest nawadnianie kroplowe połączone z fertygacją. Pożywkę przygotowuje się w mieszalniach komputerowych, uwzględniając parametry wody zasilającej, potrzeby pokarmowe roślin i fazę rozwoju. Niedobory składników, takich jak potas, azot czy wapń, odbijają się natychmiast na jakości owoców, dlatego precyzyjne dozowanie pożywki ma kluczowe znaczenie. W dużych obiektach coraz częściej stosuje się recyrkulację pożywki i odcieków, po ich dezynfekcji metodą UV, ozonowania lub podgrzewania.
Szczególną rolę odgrywają kurtyny energooszczędne i cieniujące. Pozwalają one ograniczyć straty ciepła w nocy oraz redukować nadmierne nasłonecznienie w dni upalne, co jest istotne zarówno dla kondycji roślin, jak i dla komfortu pracy osób zatrudnionych w szklarni. Nowoczesne tkaniny kurtynowe przepuszczają znaczną część światła rozproszonego, co umożliwia równomierne doświetlenie łanu i redukcję stresu świetlnego, przy jednoczesnej poprawie bilansu energetycznego obiektu.
Technologia uprawy i zarządzanie plonem w uprawach wielkoobszarowych
Produkcja ogórka szklarniowego na największych plantacjach jest w pełni zintegrowana i standaryzowana, począwszy od etapu rozsady. Rośliny przygotowuje się w wyspecjalizowanych obiektach, często w tym samym kompleksie szklarniowym, ale w odrębnych nawowych sekcjach. Rozsada utrzymywana w optymalnym reżimie świetlnym i termicznym zapewnia silny system korzeniowy i zrównoważony wzrost części nadziemnej. W zależności od strategii produkcyjnej stosuje się rozsadę dwu-, trzy- lub czterotygodniową, często szczepioną na silnie rosnących podkładkach dyniowatych, co zwiększa tolerancję roślin na stresy wodne i zasolenie podłoża.
Na dużych plantacjach dominuje uprawa w systemach bezglebowych: na wełnie mineralnej, matach kokosowych lub innych substratach inertnych. Pozwala to precyzyjnie zarządzać składem pożywki i warunkami powietrzno-wodnymi, a także zmniejsza presję chorób odglebowych. Maty są odpowiednio przygotowywane przed nasadzeniem, nacinane i wyposażone w kapilary kroplujące. Nadzór nad równomiernością nawadniania jest tu krytyczny – nierówne uwilgotnienie mat prowadzi do różnic we wzroście i plonowaniu roślin, co na dużej powierzchni szybko przekłada się na straty produkcyjne.
Istotnym elementem technologii jest kształtowanie roślin. W odmianach partenokarpicznych, dominujących w uprawach wielkotowarowych, stosuje się prowadzenie na jeden pęd główny z regulacją ilości owoców na międzywęźlu. Precyzyjne usuwanie pędów bocznych, liści i zawiązków owoców w dolnej części rośliny pozwala skierować energię na rozwój silnego systemu korzeniowego i zwiększyć przyszły potencjał plonowania. W późniejszym okresie kontroluje się zagęszczenie liści, co ma znaczenie dla wentylacji łanu, ograniczania wilgotności i rozwoju chorób grzybowych.
Zarządzanie plonem na największych plantacjach opiera się na stałym monitoringu. Zlicza się ilość zebranych owoców z poszczególnych sektorów szklarni, analizuje średnią masę owocu, odsetek odrzutów i zmiany w dynamice plonowania. Dane te trafiają do systemów informatycznych, które tworzą raporty dzienne, tygodniowe i sezonowe. Na tej podstawie agronom decyduje o korektach w nawożeniu, nawadnianiu, intensywności cięcia oraz ewentualnym wprowadzaniu zmian odmianowych w kolejnych nasadzeniach.
Największe plantacje ogórków szklarniowych często produkują przez cały rok lub w wydłużonym cyklu, rozpoczynając nasadzenia zimowe z doświetlaniem asymilacyjnym. W takim systemie kluczowe jest odpowiednie sterowanie bilansem generatywno-wegetatywnym. Zbyt silny wzrost wegetatywny prowadzi do nadmiernego rozrostu masy liściowej kosztem ilości i jakości owoców, natomiast zbyt generatywne rośliny mogą się przedwcześnie starzeć i tracić zdolność do utrzymania wysokiego plonu w końcowej fazie cyklu. Precyzyjne dostosowanie temperatury, wilgotności, składu pożywki i obsady roślin pozwala utrzymać stabilny, wysoki poziom produkcji.
Dobór odmian i wymagania jakościowe sieci handlowych
Odmiany wybierane do obsady największych plantacji ogórków szklarniowych muszą spełniać szereg kryteriów. Oczekuje się wysokiego i stabilnego plonu, wyrównania owoców pod względem kształtu, barwy, długości oraz małej wrażliwości na wahania warunków środowiskowych. Dla producenta kluczowa jest także tolerancja na najważniejsze choroby, takie jak mączniak rzekomy, mączniak prawdziwy, wirus żółtej mozaiki cukinii (ZYMV) czy wirusy mozaiki ogórka. Zdolność do zawiązywania owoców w warunkach słabszego nasłonecznienia i niższych temperatur ma istotne znaczenie dla upraw zimowo-wiosennych.
Sieci handlowe stawiają określone wymagania co do parametrów handlowych ogórka. Liczy się nie tylko ogólny wygląd, ale także podatność na uszkodzenia mechaniczne, trwałość pozbiorczą, odporność na żółknięcie oraz zachowanie świeżości w obrocie. Z tego względu w największych plantacjach coraz częściej testuje się odmiany pod kątem zachowania jakości po 3–5 dniach przechowywania w temperaturze około 10–12°C i podwyższonej wilgotności względnej. Ocenia się twardość skórki, jędrność miąższu, obecność przebarwień i plam.
W produkcji wielkotowarowej bardzo ważne jest utrzymanie powtarzalnego asortymentu. Oznacza to dobór jednej lub kilku odmian podstawowych, które odpowiadają profilowi sprzedaży. Jeśli sieć detaliczna oczekuje głównie ogórka długiego typu holenderskiego, plantacja musi zapewnić ciągłość dostaw w tej klasie długości i średnicy. Wprowadzenie nowej odmiany wymaga wcześniejszego przeprowadzenia prób w mniejszej skali, obserwacji zachowania w warunkach lokalnego klimatu, przyjętej technologii nawadniania i nawożenia oraz wymogów fitosanitarnych.
Nie można pominąć aspektu smakowego, który dla konsumentów staje się coraz istotniejszy. Choć główny nacisk w produkcji wielkoobszarowej kładzie się na plon i wyrównanie, rośnie zainteresowanie odmianami o lepszym smaku, cienkiej skórce i mniejszej ilości goryczki. Plantacje współpracujące bezpośrednio z detalistami i firmami przetwórczymi uwzględniają w swoich programach także odmiany specjalistyczne – np. do produkcji ogórków mini, sałatkowych czy przystosowanych do kiszenia w świeżym stanie.
Ochrona roślin na dużych plantacjach: integrowane i biologiczne metody
Na największych plantacjach ogórków szklarniowych tradycyjna chemiczna ochrona roślin jest coraz częściej zastępowana systemami integrowanymi, w których kluczowe znaczenie mają metody biologiczne. Wynika to zarówno z wymagań rynku, jak i z ryzyka powstawania odporności patogenów i szkodników na substancje czynne. Utrzymanie zdrowotności roślin w obiektach liczących kilkanaście czy kilkadziesiąt hektarów wymaga konsekwentnego podejścia do higieny plantacji, profilaktyki i ciągłego monitoringu.
Monitoring chorób i szkodników prowadzi się za pomocą regularnych lustracji, tablic lepowych, pułapek feromonowych oraz badań laboratoryjnych. Wczesne wykrycie ognisk przędziorków, mączlików, wciornastków czy mszyc jest kluczem do skutecznego zastosowania biologicznych wrogów naturalnych. W dużych obiektach często wprowadza się dobroczynki, drapieżne pluskwiaki, błonkówki pasożytnicze oraz nicienie entomopatogeniczne. Stosowanie tych organizmów na dużą skalę wymaga precyzyjnego planowania terminów uwolnień, dostosowania mikroklimatu i ograniczenia stosowania środków chemicznych, które mogłyby je zniszczyć.
W ochronie przed chorobami niezwykle ważna jest higiena uprawy: dezynfekcja narzędzi, odzieży roboczej i obuwia, stosowanie mat dezynfekcyjnych przy wejściach, segregacja odpadów roślinnych i ich szybkie usuwanie, a także dezynfekcja szklarni i instalacji nawadniających pomiędzy cyklami produkcyjnymi. W uprawach bezglebowych stosuje się dezynfekcję pożywki i recyrkulowanych odcieków, co ogranicza rozprzestrzenianie się patogenów odkorzeniowych, takich jak Pythium czy Fusarium.
Opracowanie skutecznej strategii ochrony w tak dużej skali wymaga stałej współpracy z doradcami i laboratoriami diagnostycznymi. Próbki porażonych roślin, pożywki i wody są regularnie analizowane, a wyniki służą do dostosowania programów ochrony i nawożenia. W dużych obiektach szczególną uwagę poświęca się chorobom wirusowym, które mogą w krótkim czasie zniszczyć znaczny procent nasadzeń. Z tego względu eliminacja roślin porażonych, kontrola wektorów (np. wciornastków i mszyc) oraz zakup materiału nasadzeniowego z pewnych źródeł mają nadrzędne znaczenie.
Automatyzacja, robotyzacja i zarządzanie danymi
Rozwój technologii cyfrowych i automatyzacji wyraźnie zmienia obraz największych plantacji ogórków szklarniowych. Coraz więcej operacji jest monitorowanych i sterowanych za pomocą zaawansowanych systemów komputerowych, a rola człowieka przesuwa się z poziomu wykonywania prostych prac fizycznych do nadzoru i optymalizacji procesów. Systemy zarządzania szklarnią zbierają dane z czujników klimatycznych, przepływomierzy, wag, rejestratorów produkcji oraz systemów ewidencji pracy, tworząc złożony obraz funkcjonowania plantacji w czasie rzeczywistym.
Automatyczne wózki transportowe, linie do przewożenia skrzynek, systemy sortowania i pakowania, a nawet prototypowe roboty zbierające owoce ograniczają zapotrzebowanie na pracę ręczną w najbardziej czasochłonnych etapach produkcji. Zastosowanie takich rozwiązań na dużych plantacjach pozwala lepiej zarządzać szczytami produkcyjnymi, redukuje koszty zatrudnienia i zwiększa powtarzalność jakości. W połączeniu z systemami planowania produkcji i zamówień z sieci handlowych możliwe jest dostosowanie mocy produkcyjnych do bieżących wymagań rynku.
Analiza danych produkcyjnych i klimatycznych w ujęciu wieloletnim umożliwia wyciąganie wniosków dotyczących optymalizacji technologii. Rolnicy prowadzący największe plantacje coraz częściej korzystają z narzędzi analityki predykcyjnej, które na podstawie historycznych danych i aktualnych prognoz klimatycznych przewidują potencjalne plony, ryzyko wystąpienia chorób czy niedoborów wody. Pozwala to wcześniej wprowadzać korekty w nawożeniu, strategii nawadniania czy planowaniu zbiorów.
Pełne wykorzystanie potencjału automatyzacji wymaga jednak dobrze wyszkolonej kadry. Osoby odpowiedzialne za obsługę systemów klimatycznych, mieszalni pożywki i linii pakujących muszą rozumieć nie tylko zasady działania urządzeń, ale także biologiczne potrzeby roślin. Tylko wtedy podejmowane decyzje sterujące techniką będą przekładać się na realną poprawę wydajności i jakości produkcji, a nie na potencjalne problemy wynikające z błędnej interpretacji danych.
Aspekty ekonomiczne i organizacyjne dużych plantacji
Inwestycja w największe plantacje ogórków szklarniowych wiąże się z bardzo wysokimi nakładami kapitałowymi. Koszty budowy nowoczesnej szklarni, wyposażonej w kompletne systemy ogrzewania, nawadniania, fertygacji, automatyki klimatycznej, kurtyny energooszczędne, zaplecze socjalne i pakowalnię, mogą sięgać kilkuset euro na metr kwadratowy. Oznacza to, że obiekt o powierzchni kilkunastu hektarów wymaga nakładów rzędu dziesiątek, a nawet setek milionów złotych.
Aby przedsięwzięcie tego typu było opłacalne, konieczne jest zapewnienie stabilnych kanałów zbytu. Największe plantacje zawierają długoterminowe kontrakty z sieciami handlowymi, grupami producenckimi i firmami przetwórczymi. Pozwala to planować produkcję z wyprzedzeniem, minimalizować ryzyko zawirowań cenowych i lepiej zarządzać przepływami finansowymi. Z drugiej strony wiąże producenta zobowiązaniem do utrzymania wysokiej jakości i terminowych dostaw, niezależnie od sytuacji wewnątrz gospodarstwa.
Struktura kosztów w dużych plantacjach obejmuje głównie wydatki na energię, pracę ludzką, nawozy, środki ochrony roślin oraz amortyzację inwestycji. Wysokie zużycie energii cieplnej skłania coraz więcej gospodarstw do inwestycji w odnawialne źródła energii, takie jak biomasa, pompy ciepła, instalacje fotowoltaiczne powiązane z systemami magazynowania energii. Zmniejszenie zależności od paliw kopalnych poprawia konkurencyjność plantacji, ale wymaga starannego zaplanowania bilansu energetycznego i uwzględnienia lokalnych uwarunkowań.
Organizacja pracy w dużej szklarni wymaga szczegółowego planowania i dobrej komunikacji. W szczycie sezonu zbiorów liczba pracowników w jednym obiekcie może wynosić od kilkudziesięciu do kilkuset osób, w zależności od skali i stopnia automatyzacji. Konieczne jest zorganizowanie zmian roboczych, szkoleń BHP, koordynacji między działem produkcji, logistyki, magazynowania i sprzedaży. Dla utrzymania wysokiej wydajności pracowników kluczowe jest zapewnienie czytelnych instrukcji, ergonomii stanowisk pracy oraz systemów motywacyjnych powiązanych z wydajnością i jakością wykonywanych czynności.
Duże plantacje coraz częściej wdrażają systemy jakości i bezpieczeństwa żywności, takie jak GlobalG.A.P., IFS, BRC czy krajowe standardy produkcji integrowanej. Wymaga to prowadzenia szczegółowej dokumentacji wszystkich etapów produkcji, od zakupu nasion i środków produkcji, przez zabiegi agrotechniczne, po przechowywanie i transport. Choć zwiększa to obciążenia administracyjne, jednocześnie otwiera dostęp do bardziej wymagających rynków, w tym eksportowych, gdzie takie certyfikaty są często warunkiem podstawowym.
Środowiskowe i społeczne wyzwania wielkoskalowej produkcji szklarniowej
Produkcja ogórków szklarniowych na dużą skalę wpływa na środowisko naturalne poprzez zużycie wody, energii i środków produkcji. Z tego względu rośnie znaczenie rozwiązań ograniczających emisję gazów cieplarnianych i racjonalizujących gospodarkę zasobami. Wdrażanie systemów recyrkulacji pożywki, odzysku ciepła, stosowanie kurtyn energooszczędnych, efektywne planowanie nawadniania oraz dobór odmian dobrze wykorzystujących światło i składniki pokarmowe to kierunki rozwoju w wielu nowoczesnych obiektach.
Duże plantacje lokalnie tworzą także ważne miejsca pracy i wpływają na strukturę społeczną regionu. Z jednej strony zwiększają dochody mieszkańców i generują popyt na usługi okołorolnicze, z drugiej – stoją przed wyzwaniem zapewnienia odpowiednich warunków zatrudnienia, w tym dla pracowników sezonowych i migracyjnych. Dbałość o warunki socjalne, przejrzyste zasady wynagradzania i szkolenia zawodowe stają się elementem budowania długotrwałej stabilności kadrowej, co jest kluczowe zwłaszcza na plantacjach o powierzchni wielu hektarów.
W perspektywie kolejnych lat można spodziewać się dalszego zaostrzania wymagań środowiskowych i konsumenckich. Obejmuje to ograniczanie stosowania pestycydów, poprawę dobrostanu pracowników, zwiększenie bioróżnorodności w otoczeniu szklarni oraz przejrzystość informacji o pochodzeniu produktu. Rolnicy prowadzący największe plantacje ogórków szklarniowych będą musieli łączyć wysoką efektywność ekonomiczną z odpowiedzialnością ekologiczną i społeczną, aby utrzymać konkurencyjność na coraz bardziej wymagającym rynku.
FAQ – najczęściej zadawane pytania o największe plantacje ogórków szklarniowych
Jaką minimalną powierzchnię warto rozważać, aby wejść w opłacalną produkcję szklarniową ogórka?
Opłacalność nie zależy wyłącznie od powierzchni, ale od poziomu technologii, dostępu do rynku zbytu i kosztów energii. W praktyce za próg umożliwiający wdrożenie nowoczesnej automatyki, własnej kotłowni i dobrze zorganizowanej logistyki uważa się obiekty od około 1–2 ha w górę. Największe plantacje liczą po kilkanaście hektarów, lecz nawet mniejsza, dobrze zarządzana szklarnia może być konkurencyjna, jeśli ma stabilne kontrakty i zoptymalizowaną technologię.
Jakie odmiany ogórka szklarniowego najlepiej sprawdzają się na największych plantacjach?
Na dużych plantacjach dominują odmiany partenokarpiczne ogórka długiego i średniodługiego, charakteryzujące się wysokim plonem, wyrównaniem owoców i odpornością na kluczowe choroby. W praktyce wybór odmiany zależy od typu rynku: inne oczekiwania mają sieci detaliczne, inne zakłady przetwórcze. Warto prowadzić własne próby porównawcze kilku odmian w warunkach danego obiektu, zwracając uwagę na stabilność plonowania, wrażliwość na stres cieplny i jakość pozbiorczą owoców.
Czy duże plantacje ogórków szklarniowych mogą funkcjonować w pełni w systemie uprawy ekologicznej?
Uprawa w pełnym systemie ekologicznym na bardzo dużą skalę jest możliwa, ale technologicznie i organizacyjnie trudniejsza niż produkcja integrowana. Wymaga stosowania dopuszczonych środków biologicznych, nawozów organicznych i ścisłej kontroli zdrowotności roślin. Na największych plantacjach częściej spotyka się systemy integrowane, w których ogranicza się chemię na rzecz metod biologicznych, lecz nie rezygnuje całkowicie z niektórych zabiegów. Dla produkcji stricte ekologicznej zwykle wybiera się mniejsze, bardziej wyspecjalizowane obiekty.
Jakie są główne koszty stałe w największych plantacjach ogórka szklarniowego?
Największe pozycje kosztowe to energia (ogrzewanie, doświetlanie, napęd urządzeń), praca ludzka, amortyzacja obiektu i wyposażenia, a także nawozy oraz pożywka. Wysoka energochłonność wymusza inwestycje w efektywne systemy ogrzewania i odzysku ciepła. Koszty pracy rosną wraz ze skalą plantacji, dlatego duże znaczenie ma automatyzacja transportu wewnętrznego i sortowania. Rozłożenie wydatków amortyzacyjnych na dużą ilość wyprodukowanego towaru jest jednym z powodów, dla których plantacje dążą do zwiększania powierzchni.
Czy inwestycja w dużą szklarnię ogórkową jest obecnie bezpieczna ekonomicznie?
Bezpieczeństwo ekonomiczne takiej inwestycji zależy przede wszystkim od dostępu do taniej lub stabilnie wycenionej energii, długoterminowych umów z odbiorcami oraz profesjonalnego zarządzania. Rynek świeżych warzyw bywa zmienny cenowo, lecz popyt na ogórki szklarniowe utrzymuje się na stosunkowo wysokim poziomie. Kluczowe jest przygotowanie rzetelnego biznesplanu, analiza lokalnych warunków (energia, pracownicy, logistyka) oraz etapowe powiększanie skali, zamiast budowy maksymalnie dużego obiektu już w pierwszym etapie inwestycji.
