Instytucja służebności drogi koniecznej od lat budzi ogromne emocje wśród właścicieli gruntów rolnych. Z jednej strony pozwala zapewnić dostęp do pól pozbawionych dojazdu, z drugiej – ingeruje w prawo własności sąsiadów, ograniczając sposób korzystania z ich ziemi. Precyzyjne zrozumienie zasad, według których sąd ustala przebieg drogi koniecznej przez grunty rolne, ma kluczowe znaczenie zarówno dla rolników, jak i doradców prawnych, pośredników nieruchomości oraz rzeczoznawców majątkowych.
Podstawy prawne służebności drogi koniecznej na gruntach rolnych
Służebność drogi koniecznej jest uregulowana przede wszystkim w Kodeksie cywilnym (art. 145 k.c.), ale w przypadku gruntów rolnych ściśle łączy się też z przepisami prawa rolnego, planowania przestrzennego i gospodarowania nieruchomościami. W praktyce sąd nie może ograniczyć się wyłącznie do brzmienia jednego przepisu – musi brać pod uwagę całokształt regulacji, a także orzecznictwo Sądu Najwyższego oraz sądów apelacyjnych.
Istotą drogi koniecznej jest zapewnienie nieruchomości niemającej odpowiedniego dostępu do drogi publicznej możliwości korzystania z dróg sąsiednich. Jest to więc szczególna forma ograniczonego prawa rzeczowego, która tworzy trwałe powiązanie pomiędzy dwiema (lub więcej) nieruchomościami – obciążoną i władnącą. W przypadku gruntów rolnych bardzo często dotyczy to działek podzielonych w wyniku spadkobrania, zniesienia współwłasności, podziału gospodarstwa lub scalania i rozdrabniania pól.
Sąd, ustanawiając służebność drogi koniecznej, ma za zadanie wyważyć dwa sprzeczne interesy:
- interes właściciela nieruchomości pozbawionej dojazdu – który domaga się umożliwienia normalnego korzystania z gruntu (dojazd maszyn, transport plonów, wjazd nawozów),
- interes właściciela nieruchomości, która ma zostać obciążona – który ma prawo oczekiwać jak najmniejszej ingerencji w swoje władztwo nad gruntem oraz odpowiedniego wynagrodzenia za ustanowienie służebności.
W odróżnieniu od wielu innych praw rzeczowych, służebność drogi koniecznej często ma wymiar dynamiczny: sposób zorganizowania gospodarstwa rolnego, rodzaj upraw, rozwój techniki rolniczej czy zmiana klasyfikacji gruntów mogą w przyszłości uzasadniać zmianę przebiegu drogi, a nawet jej zniesienie. To powoduje, że sądy, rozstrzygając o przebiegu drogi przez grunty rolne, starają się uwzględniać nie tylko stan aktualny, ale i przewidywalne kierunki zmian otoczenia.
Przesłanki ustanowienia drogi koniecznej na gruntach rolnych
Nie każda niedogodność w dojeździe do pola uzasadnia ustanowienie służebności. Kodeks cywilny mówi o braku odpowiedniego dostępu do drogi publicznej, a nie o braku jakiegokolwiek dostępu. W orzecznictwie sądów rolnych i cywilnych wykształciło się rozróżnienie między dojazdem „trudnym” a „praktycznie niemożliwym” lub „nieodpowiednim z gospodarczego punktu widzenia”.
Właściciel nieruchomości rolnej może żądać ustanowienia służebności drogi koniecznej, jeżeli:
- jego działka nie ma formalnego dostępu do drogi publicznej (brak jakiegokolwiek ujawnionego w ewidencji przejazdu lub możliwości dojazdu),
- istniejący faktyczny przejazd jest uzależniony od zgody sąsiada (np. doraźnie tolerowana droga przez jego podwórko bez umowy),
- dostęp jest skrajnie utrudniony – np. przez bardzo strome wzniesienie, podmokły teren, wąwóz lub przeszkody naturalne uniemożliwiające przejazd maszynami rolniczymi.
Bardzo ważne jest, że sąd bada również, czy brak dojazdu nie jest wynikiem zawinionej czynności właściciela. Jeśli ktoś podzielił swoje gospodarstwo w sposób, który sam pozbawił część pól dostępu do drogi, sąd może co prawda ustanowić drogę konieczną, ale będzie szczególnie skrupulatny w doborze jej przebiegu, tak by jak najbardziej chronić właścicieli gruntów sąsiednich.
W praktyce rolniczej częstym problemem jest również zatarcie granic i dawnych dróg polnych. Właściciele przez lata korzystają z przejazdu w określony sposób, bez formalnego ujawnienia służebności. Potem, po zmianie właściciela sąsiedniej działki lub rozpoczęciu intensywnej uprawy, przejazd zostaje uniemożliwiony, co prowadzi do sporów. W takich sytuacjach właściciel może próbować udowodnić zasiedzenie służebności, ale jeśli dowody będą niewystarczające, zwykle pozostaje droga konieczna ustanawiana przez sąd.
Co istotne, sądy coraz wyraźniej podkreślają, że przy gruntach rolnych aspekt gospodarczy jest równie ważny jak czysto techniczny. To znaczy: dostęp musi być realny z perspektywy prowadzenia produkcji rolnej, a nie tylko teoretycznie możliwy do przejścia pieszo lub przejazdu traktorem starego typu. Jeżeli gospodarstwo wykorzystuje nowoczesne, ciężkie maszyny, sąd powinien brać pod uwagę ich parametry i minimalną szerokość potrzebnej drogi.
Kryteria wyboru przebiegu drogi koniecznej przez sąd
Ustalając konkretny przebieg drogi koniecznej, sąd musi stosować kilka fundamentalnych reguł, wynikających zarówno z przepisów, jak i z ugruntowanego orzecznictwa. Kluczowe są w szczególności następujące zasady:
- Najmniejszy możliwy uszczerbek dla nieruchomości obciążonej – sąd wybiera taki przebieg, który w możliwie minimalnym stopniu ogranicza dotychczasowe użytkowanie gruntów sąsiada.
- Najkrótsza trasa prowadząca do drogi publicznej – aby nie niepotrzebnie zwiększać powierzchni zajętej przez drogę oraz kosztów jej utrzymania.
- Uwzględnienie interesów społeczno–gospodarczych – w przypadku gruntów rolnych oznacza to m.in. zachowanie struktury pól, racjonalną organizację produkcji, ochronę gleb wyższych klas bonitacyjnych.
- Uwzględnienie istniejącej infrastruktury – jeżeli w terenie istnieje już trakt, polna droga, przejazd używany latami, często właśnie ten przebieg będzie preferowany.
Sądy bardzo szczegółowo analizują mapy ewidencyjne, wypisy z rejestru gruntów, opinie biegłych z zakresu geodezji, rolnictwa i gospodarowania nieruchomościami. W przypadku sporów o drogę przez pola ogromne znaczenie mają oględziny w terenie – zarówno w sezonie suchym, jak i, jeśli to możliwe, w okresie zwiększonej wilgotności, aby ocenić rzeczywistą przejezdność.
Krótko mówiąc, sąd ma odpowiedzieć sobie na pytanie: którędy droga najmniej zaszkodzi sąsiadowi, a jednocześnie będzie racjonalna dla właściciela pola pozbawionego przejazdu. To klasyczna sytuacja tzw. konfliktu sąsiedzkiego, w której rola sądu przypomina rolę arbitra wyważającego sprzeczne racje.
Specyfika przebiegu drogi koniecznej przez grunty rolne
Grunty rolne stawiają przed sądem zupełnie inne wyzwania niż działki budowlane. Na terenach zurbanizowanych głównym problemem jest zwykle zachowanie prywatności, doświetlenia budynków czy układ zabudowy. Na wsi i w krajobrazie rolniczym najważniejsze staje się to, jak droga wpłynie na możliwość prowadzenia upraw oraz efektywność prac polowych.
Przy rozstrzyganiu o przebiegu drogi koniecznej przez grunty rolne sąd bierze pod uwagę między innymi:
- układ pól i granic działek – tak, by droga nie przecinała nadmiernie długich pasków upraw, utrudniając zawracanie maszyn,
- klasę bonitacyjną gleb – preferowane jest prowadzenie drogi przez grunty gorszej jakości (np. V i VI klasy) zamiast przez żyzne czarnoziemy,
- aktualny sposób użytkowania – łąki, nieużytki, miedze, rowy melioracyjne często są miejscem dogodniejszym na przeprowadzenie drogi niż środek intensywnego pola uprawnego,
- istniejące miedze, drogi technologiczne, przejazdy wzdłuż granic – sąd dąży do tego, by droga konieczna „wpisała się” w zastany krajobraz i minimalnie go przeorganizowała,
- uwarunkowania przyrodnicze – spadki terenu, ciek wodny, strefy podmokłe, pasy wiatrochronne, zadrzewienia śródpolne.
Nie bez znaczenia jest także kwestia ochrony środowiska i gleb. Przy gruntach o wysokiej wartości produkcyjnej przeprowadzenie drogi może oznaczać trwałą utratę części areału, co ma wpływ nie tylko na konkretny podmiot, ale i na lokalny potencjał produkcyjny. Dlatego biegli rolnicy oraz planiści przestrzenni często wskazują sądowi rozwiązania alternatywne, czasem nawet dłuższe, ale mniej szkodliwe z punktu widzenia racjonalnej gospodarki rolnej.
Udział biegłych i dowody w sprawach o drogę konieczną
Sprawy o ustanowienie służebności drogi koniecznej w praktyce rzadko kończą się tylko na wymianie pism stron. Dominującą rolę odgrywa postępowanie dowodowe, oparte w znacznej mierze na opiniach biegłych. Zazwyczaj sąd powołuje co najmniej:
- biegłego geodetę – do sporządzenia map z propozycjami przebiegu drogi, obliczenia powierzchni, przygotowania szkicu do księgi wieczystej,
- biegłego z zakresu rolnictwa – do oceny wpływu różnych wariantów drogi na funkcjonowanie gospodarstwa, strukturę zasiewów, koszty produkcji,
- a czasem także rzeczoznawcę majątkowego – do wyceny wynagrodzenia należnego właścicielowi nieruchomości obciążonej.
Od jakości materiału dowodowego zależy w praktyce nie tylko to, którędy droga zostanie poprowadzona, ale również wysokość wynagrodzenia oraz zakres ograniczeń nałożonych na sąsiadów. Dlatego strona wnioskująca o ustanowienie służebności powinna już na etapie przygotowania wniosku zebrać:
- aktualne mapy ewidencyjne i mapy zasadnicze,
- wypisy z rejestru gruntów z oznaczeniem klasy bonitacyjnej,
- informacje o rodzaju upraw, maszynach używanych w gospodarstwie,
- dokumentację fotograficzną istniejących przejazdów, miedz, traktów polnych,
- ewentualne porozumienia lub korespondencję z sąsiadami dotyczącą dojazdu.
Im bardziej kompletny i precyzyjny będzie materiał dowodowy, tym większa szansa, że sąd – a przede wszystkim biegli – zaproponują wariant drogi, który rzeczywiście odpowiada potrzebom gospodarstwa i minimalizuje skutki dla sąsiadów. Z perspektywy SEO i analizy prawnej warto podkreślić, że prawidłowo przygotowany wniosek znacząco przyspiesza postępowanie, skracając czas potrzebny na wielokrotne uzupełnianie braków formalnych i dowodowych.
Wynagrodzenie za ustanowienie służebności na polach
Ustanowienie służebności drogi koniecznej nigdy nie jest darmowe – z zasady wiąże się z obowiązkiem zapłaty wynagrodzenia właścicielowi nieruchomości obciążonej. Jest to jedno z kluczowych zagadnień w sprawach dotyczących gruntów rolnych, ponieważ droga przebiegająca przez pole to nie tylko zajęta pasem ziemia, ale również długoterminowa utrata możliwości pełnego wykorzystania areału oraz potencjalny spadek wartości rynkowej nieruchomości.
Sąd ustalając wynagrodzenie uwzględnia m.in.:
- powierzchnię zajętego pasa drogi i klasę bonitacyjną gleby,
- aktualne ceny rynkowe gruntów w danym rejonie,
- stopień ograniczenia możliwości użytkowania pozostałej części działki,
- ewentualne utrudnienia w prowadzeniu prac rolniczych (konieczność zawracania, zmiany organizacji pól, dodatkowe dojazdy).
Wynagrodzenie co do zasady ma charakter jednorazowy, choć możliwe jest także ustalenie świadczeń okresowych, zwłaszcza gdy droga wiąże się z ponadprzeciętnymi uciążliwościami (np. intensywny transport ciężkich maszyn, wysoka częstotliwość przejazdów). W praktyce sprawy rolne najczęściej kończą się jednak ryczałtowym rozliczeniem, obliczonym na podstawie opinii rzeczoznawcy majątkowego.
Warto mieć świadomość, że ustalenie zbyt niskiego wynagrodzenia może rodzić w przyszłości konflikty i próby zmiany orzeczenia. Z tego powodu sądy w ostatnich latach kładą duży nacisk na rzetelne, aktualne wyceny, uwzględniające również długoterminowe skutki utraty części powierzchni użytkowej. Dla właścicieli gruntów obciążonych oznacza to, że nie powinni godzić się bezrefleksyjnie na minimalne kwoty, lecz aktywnie uczestniczyć w postępowaniu dowodowym.
Praktyczne warianty przebiegu drogi przez pola
W praktyce orzeczniczej wykrystalizowało się kilka typowych modeli prowadzenia drogi koniecznej przez grunty rolne. Każdy z nich ma swoje zalety i wady, a wybór konkretnego rozwiązania zależy od układu działek i interesów stron.
- Droga wzdłuż granicy działki – najczęściej preferowany wariant, ponieważ minimalizuje podział pól na mniejsze fragmenty; pozwala zachować logiczny układ zasiewów i ogranicza utrudnienia przy pracy maszyn.
- Droga po istniejącej miedzy lub pasie nieużytków – jeżeli w terenie zachował się dawny trakt, miedza, rów lub pas zieleni śródpolnej, sąd zwykle kieruje się taką naturalną linią, aby nie ingerować w uprawy.
- Droga przez skraj pola o gorszej jakości gleb – przy zróżnicowanej bonitacji sądy starają się, by pas drogi biegł przez fragmenty najmniej wartościowe produkcyjnie.
- Droga wspólna dla kilku działek – gdy kilku rolników ma zbliżony problem z dojazdem, sąd może zaprojektować jeden, wspólny korytarz do drogi publicznej, co zmniejsza sumaryczną powierzchnię wyłączoną z upraw.
Często sąd musi wybierać pomiędzy krótszym odcinkiem drogi przecinającym pola w poprzek, a nieco dłuższym, prowadzonym po ich obrzeżu. W wielu orzeczeniach podkreśla się, że w rolnictwie zasadniczo preferowany jest wariant obwodowy – nawet kosztem kilku dodatkowych metrów – jeżeli pozwala to zachować funkcjonalność pól i uniknąć ich nadmiernego rozczłonkowania.
W niektórych sytuacjach praktycznie konieczne jest zaprojektowanie drogi o utwardzonej nawierzchni (np. przeprawa przez podmokły teren, dojazd ciężkiego sprzętu). Sąd nie wykonuje jednak szczegółowego projektu budowlanego – jego zadaniem jest jedynie wskazanie pasa gruntu oraz ewentualne określenie standardu (szerokość, nośność) w sposób umożliwiający normalne użytkowanie rolnicze.
Zmiana przebiegu drogi koniecznej na gruntach rolnych
Ustanowiona prawomocnym orzeczeniem sądu służebność drogi koniecznej nie musi mieć charakteru absolutnie niezmiennego. Prawo przewiduje możliwość jej zmiany, a w wyjątkowych przypadkach także zniesienia, jeżeli ulegną zmianie okoliczności będące podstawą jej ustanowienia. W realiach rolniczych takie zmiany są stosunkowo częste, np. wskutek:
- scalenia lub wtórnego podziału gospodarstwa,
- zmiany klasyfikacji gruntów i przekształcenia części pól w działki budowlane,
- budowy nowej drogi gminnej lub powiatowej w pobliżu spornej nieruchomości,
- zmiany profilu produkcji rolnej (np. przejście na sadownictwo lub intensywną hodowlę).
Właściciel nieruchomości obciążonej może domagać się zmiany przebiegu drogi, jeżeli dotychczasowy korytarz stał się dla niego szczególnie uciążliwy albo istnieje inny, porównywalnie dogodny dojazd, który powoduje mniejsze szkody. Co ważne – przeniesienie drogi na inny pas ziemi często wiąże się z koniecznością ponownego ustalenia wynagrodzenia, a czasem także z wybudowaniem nowej nawierzchni przez właściciela nieruchomości władnącej.
Z kolei właściciel nieruchomości władnącej może domagać się zmiany, jeśli dotychczasowy przejazd stał się w praktyce nieprzejezdny (np. z powodu znacznego podniesienia poziomu wód gruntowych, osuwisk, inwestycji infrastrukturalnych) lub nie odpowiada już realnym potrzebom gospodarstwa. Sąd ponownie ocenia wtedy układ działek, interesy stron i aktualne warunki gospodarki rolnej.
Najczęstsze błędy stron w sporach o drogę konieczną na wsi
Analiza praktyki sądowej pokazuje powtarzające się błędy zarówno po stronie wnioskodawców, jak i właścicieli gruntów obciążanych. Ich znajomość pozwala lepiej przygotować się do postępowania i zwiększyć szansę na korzystne rozstrzygnięcie.
Po stronie właścicieli gruntów pozbawionych dojazdu często spotyka się:
- lekceważenie etapu polubownych rozmów z sąsiadem – szybkie skierowanie sprawy do sądu bez próby zawarcia umowy notarialnej,
- niedostateczne udokumentowanie rzeczywistych potrzeb gospodarstwa (brak danych o maszynach, rodzaju produkcji, specyfice transportu),
- proponowanie zbyt szerokiej drogi bez realnego uzasadnienia technicznego, co rodzi opór sąsiada i wzmacnia jego argumenty.
Po stronie właścicieli gruntów obciążanych częste są z kolei:
- kategoryczna odmowa jakichkolwiek ustępstw – zamiast próby wypracowania kompromisowego przebiegu drogi,
- ignorowanie obowiązku ustawowego znoszenia pewnych ograniczeń prawa własności w imię interesu sąsiedzkiego,
- nieprzygotowanie dowodów na realne skutki gospodarcze proponowanego przebiegu (utrudnienia w siewie, zbiorach, wzroście kosztów paliwa i czasu pracy).
Obie strony często popełniają wspólny błąd: wchodzą w spór emocjonalny, traktując konflikt o drogę jako kwestię prestiżu czy „wygranej” nad sąsiadem. W konsekwencji zaniedbują racjonalną analizę wariantów, które pozwoliłyby znaleźć rozwiązanie najmniej dotkliwe dla obu gospodarstw. Z perspektywy strategii procesowej znacznie skuteczniejsze jest oparcie argumentacji na konkretnych danych gospodarczych niż na ogólnych twierdzeniach o „krzywdzie” czy „niesprawiedliwości”.
Rekomendacje praktyczne dla rolników i doradców
Dla właścicieli gruntów rolnych oraz ich pełnomocników kluczowe znaczenie ma odpowiednie przygotowanie zarówno pod kątem prawnym, jak i technicznym. Oto kilka praktycznych wskazówek, które warto wdrożyć jeszcze przed wniesieniem sprawy do sądu lub przystąpieniem do rozmów z sąsiadem:
- przeanalizować dokładnie mapy i ewidencję gruntów w starostwie – często już na tym etapie widać potencjalne korytarze przejazdu,
- wykonać wstępny szkic wariantów przebiegu drogi, z zaznaczeniem długości, szerokości i powierzchni wyłączonej z upraw,
- skonsultować techniczne potrzeby gospodarstwa z doradcą rolnym lub inżynierem, aby uzasadnić wymaganą szerokość i parametry drogi,
- oszacować we własnym zakresie skutki ekonomiczne różnych wariantów – np. dodatkowe kilometry przejazdów rocznie, stratę plonu na powierzchni pod drogę,
- udokumentować dotychczasowy sposób dojazdu (świadkowie, zdjęcia, nagrania), jeśli istniał faktyczny, choć nieformalny przejazd.
Warto również pamiętać, że sądy coraz częściej doceniają rozważne podejście stron – jeżeli wnioskodawca przedstawi kilka rozsądnych alternatyw, z wyraźnym wskazaniem preferowanej, ale gotowością do kompromisu, zwykle wywołuje to lepsze wrażenie niż postawa „wszystko albo nic”. Dla celów SEO AIO i analityki prawnej kluczowe jest budowanie argumentacji opartej na kategoriach: interes społeczno–gospodarczy, minimalna ingerencja w własność, optymalizacja kosztów produkcji rolnej i efektywny dostęp do infrastruktury.
Znaczenie lokalnych planów i decyzji administracyjnych
Przy analizie możliwości ustanowienia i przebiegu drogi koniecznej przez grunty rolne nie można pomijać dokumentów planistycznych i decyzji administracyjnych. Sądy badają m.in.:
- miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego (jeżeli obowiązuje) – zwłaszcza wyznaczone w nim drogi publiczne, ciągi komunikacyjne, strefy rolnicze i obszary szczególnej ochrony,
- decyzje o warunkach zabudowy dla sąsiednich działek – mogą one wskazywać na planowane przekształcenia użytkowania rolniczego w budowlane,
- mapy projektowanych dróg gminnych i powiatowych – nawet jeśli jeszcze nie zostały wybudowane, mogą wpłynąć na wybór optymalnego korytarza.
Jeżeli w pobliżu analizowanej nieruchomości przewidziana jest w przyszłości budowa nowej drogi publicznej, sąd może uwzględnić ten fakt przy ocenie zarówno zasadności, jak i przebiegu drogi koniecznej. W praktyce oznacza to możliwość zaprojektowania rozwiązania tymczasowego lub przebiegu skorelowanego z przyszłą infrastrukturą, co z jednej strony zabezpiecza interes rolnika, z drugiej – minimalizuje podwójną ingerencję w grunty sąsiadów.
W sytuacji, gdy plan miejscowy przewiduje na części gruntów rolnych zabudowę zagrodową lub mieszkaniową, sądy szczególnie uważnie podchodzą do wprowadzania trwałych ograniczeń w postaci służebności. Może się okazać, że bardziej racjonalne jest poprowadzenie drogi przez obszar, który i tak zostanie wkrótce przekształcony w teren zabudowy, zamiast przez pola o stabilnym przeznaczeniu rolniczym.
FAQ – najczęstsze pytania o drogę konieczną przez grunty rolne
Czy sąd zawsze poprowadzi drogę najkrótszą możliwą trasą przez pola?
Sąd dąży do tego, aby droga była możliwie krótka, ale nie jest to jedyne kryterium. W rolnictwie równie ważne jest, aby trasa nie powodowała nadmiernego podziału pól i nie przecinała ich w sposób utrudniający uprawę. Dlatego często preferuje się wariant dłuższy, lecz biegnący po granicy działek lub po istniejącej miedzy. Kluczowa jest minimalizacja łącznej szkody gospodarczej, a nie sama długość odcinka.
Jakiej szerokości droga konieczna przysługuje na gruntach rolnych?
Przepisy nie określają sztywnej szerokości, dlatego sąd ocenia ją indywidualnie, biorąc pod uwagę rodzaj produkcji rolnej i używane maszyny. Dla typowego sprzętu rolniczego przyjmuje się najczęściej 3–4 metry, ale przy dużych kombajnach czy zestawach transportowych konieczne może być więcej. Sąd bada również, czy droga ma służyć jedynie do dojazdu właściciela, czy także obsługiwaniu większego gospodarstwa lub ruchu ciężkich pojazdów dostawczych.
Czy można domagać się zmiany przebiegu istniejącej drogi koniecznej?
Tak, jeżeli okoliczności, w których droga została ustanowiona, uległy istotnej zmianie. Dotyczy to zarówno właścicieli gruntów obciążonych, jak i władnących. Zmiana może być uzasadniona np. scaleniem pól, budową nowej drogi publicznej, zmianą profilu produkcji czy szczególnym utrudnieniem dla jednej ze stron. Sąd ponownie przeprowadza wtedy analizę wariantów i może zarówno przesunąć trasę, jak i dostosować zakres służebności czy wysokość wynagrodzenia.
Czy da się ustanowić drogę konieczną wyłącznie umową, bez udziału sądu?
Tak, strony mogą zawrzeć umowę o ustanowienie służebności drogi koniecznej w formie aktu notarialnego. Rozwiązanie to bywa korzystniejsze i szybsze niż postępowanie sądowe, gdyż pozwala elastycznie uzgodnić przebieg, szerokość drogi, sposób jej utrzymania i wysokość wynagrodzenia. Umowa powinna być następnie ujawniona w księdze wieczystej. Sąd interweniuje dopiero wtedy, gdy brak jest zgody sąsiadów lub spór dotyczy treści służebności.
Czy sąd może nakazać utwardzenie drogi lub zbudowanie przepustów?
Sąd może określić standard drogi w takim zakresie, jaki jest konieczny do zapewnienia realnej przejezdności, zwłaszcza gdy teren jest podmokły lub mocno nachylony. Zwykle ogranicza się do wskazania minimalnych parametrów, pozostawiając techniczne szczegóły stronom. Obowiązek budowy i utrzymania nawierzchni co do zasady spoczywa na właścicielu nieruchomości władnącej, chyba że strony umówią się inaczej. Koszty tych prac nie są zazwyczaj wliczane w wynagrodzenie za samą służebność.
