Porzeczka przemysłowa to pojęcie dobrze znane w praktyce plantatorskiej, ale często rozumiane zbyt ogólnie. W nowoczesnym sadownictwie i ogrodnictwie towarowym oznacza konkretny kierunek produkcji, dobór odmian, technologii uprawy i sposobu zbioru porzeczek (głównie czarnych i czerwonych) tak, aby surowiec był jak najlepiej dostosowany do przetwórstwa. Zrozumienie tej definicji ma kluczowe znaczenie dla rolników planujących zakładanie plantacji nastawionej na sprzedaż owoców do przemysłu przetwórczego, mroźni i firm skupowych.
Istota pojęcia „porzeczka przemysłowa” – definicja i zakres
Porzeczka przemysłowa to porzeczka czarna, czerwona lub rzadziej biała, uprawiana przede wszystkim z przeznaczeniem na przetwórstwo, a nie na rynek owoców deserowych. Oznacza to, że głównym odbiorcą owoców są zakłady produkujące soki, koncentraty, mrożonki, przeciery, wina, nalewki, dżemy, musy, a także susz czy koncentraty barwiące. W praktyce plantatorskiej używa się tego określenia w odniesieniu zarówno do całej plantacji, jak i do konkretnych odmian porzeczek rekomendowanych do przetwórstwa.
Kluczową cechą porzeczki przemysłowej jest wysoki plon owoców o parametrach ściśle wymaganych przez przemysł: określonej zawartości ekstraktu, kwasowości, barwy soku, łatwości oddzielania szypułki, wyrównania jagód w gronie oraz przydatności do zbioru kombajnowego. W odróżnieniu od porzeczki deserowej, przeznaczonej głównie do spożycia na świeżo, w przypadku kierunku przemysłowego zaakceptować można drobniejszy rozmiar jagód czy nieco gorszy wygląd zewnętrzny, o ile nie pogarsza to właściwości technologicznych surowca.
W sensie ekonomicznym porzeczka przemysłowa to także odrębny segment rynku owoców miękkich, charakteryzujący się silnym uzależnieniem od cen skupu, kursów walut, sytuacji w zakładach przetwórczych i podaży owoców z innych krajów. Decyzja o wejściu w ten rodzaj produkcji wymaga dokładnego poznania realiów kontraktacji, wymagań jakościowych, a także ryzyka wynikającego z dużej wrażliwości cen na wahania podaży.
Cechy charakterystyczne porzeczki przemysłowej i różnice wobec porzeczki deserowej
Porzeczka przemysłowa różni się od deserowej przede wszystkim celem produkcji i kryteriami doboru odmian. Dla przetwórni najważniejsze są parametry chemiczne i technologiczne oraz możliwość efektywnego zbioru, natomiast wygląd poszczególnych jagód i wielkość gron schodzą na drugi plan. W efekcie kształtuje się specyficzny profil odmian polecanych wyłącznie lub głównie na przetwórstwo.
Parametry jakościowe ważne dla przemysłu
Dla zakładów przetwórczych najistotniejsze są następujące cechy owoców porzeczki:
- zawartość ekstraktu (°Brix) – decyduje o wydajności produkcji soków i koncentratów; im wyższa, tym korzystniejsze dla przetwórni,
- kwasowość ogólna – wpływa na smak, trwałość przetworów oraz możliwość ograniczenia dodatku regulatorów kwasowości,
- intensywność barwy soku – szczególnie w przypadku porzeczki czarnej, cenionej jako naturalny barwnik spożywczy,
- zawartość antocyjanów i witaminy C – istotne z punktu widzenia marketingu zdrowotnego przetworów,
- struktura miąższu i udział pestek – wpływa na przydatność do produkcji przecierów, musów i dżemów,
- łatwość oddzielania szypułki podczas zbioru kombajnowego – warunek uzyskania czystego surowca,
- wyrównanie dojrzałości owoców w gronie – ułatwia ustalenie optymalnego terminu zbioru.
Z punktu widzenia rolnika planującego porzeczkę przemysłową ważne jest także, aby owoce zachowywały stabilne parametry po chłodzeniu i mrożeniu. Porzeczki przeznaczone do mrożenia muszą dobrze znosić przechowywanie w zamrażalniach, nie rozpadać się po rozmrożeniu oraz nie tracić nadmiernie barwy i aromatu. Przemysł mrożeniowy stawia przy tym wysokie wymagania w zakresie czystości owoców, braku zanieczyszczeń i jednolitości partii.
Dobór odmian do uprawy na cele przemysłowe
Odmiany porzeczki przemysłowej dobiera się przede wszystkim pod kątem wysokiego i stabilnego plonu, odporności na choroby oraz przydatności do mechanizacji zbioru. Dla porzeczki czarnej znaczenie mają m.in. takie cechy jak:
- wysoka plenność krzewów i regularne owocowanie,
- silny, wyprostowany wzrost ułatwiający przejazd kombajnu,
- stosunkowo grube, sprężyste pędy odporne na uszkodzenia mechaniczne,
- odporność lub tolerancja na mączniaka, rdzę wejmutkowo-porzeczkową i antraknozę,
- termin dojrzewania dopasowany do mocy przerobowych lokalnych zakładów i dostępności maszyn.
W Polsce szczególne znaczenie dla sektora porzeczek przemysłowych miały i mają odmiany wyhodowane w krajowych ośrodkach hodowlanych, dostosowane do warunków klimatyczno-glebowych oraz wymagań przetwórstwa. Choć listy odmian zalecanych są aktualizowane, pewna grupa pozostaje standardem w skupie. Plantator decydujący się na założenie plantacji nastawionej na przemysł powinien zawsze sprawdzić aktualne wymagania firm skupowych oraz preferencje odmianowe przetwórni działających w regionie.
Różnice w technologii uprawy i zbioru
Uprawa porzeczki przemysłowej różni się od produkcji deserowej w kilku istotnych punktach:
- zmodyfikowany system prowadzenia krzewów – większy nacisk na utrzymanie rzędów dostosowanych do pracy kombajnu,
- silniejsze cięcie odmładzające – w celu utrzymania odpowiedniej wysokości i szerokości krzewów oraz równomiernego obciążenia owocowaniem,
- większe znaczenie mechanizacji prac, w tym koszenia międzyrzędzi oraz aplikacji środków ochrony,
- nastawienie na zbiór kombajnowy, co wymusza określone zagęszczenie krzewów i rozstawę rzędów,
- stosowanie technologii minimalizujących koszty jednostkowe produkcji przy wysokim plonie z hektara.
W produkcji deserowej większą wagę przykłada się do estetyki owoców, ich wielkości, jędrności i wyglądu gron na półce sklepowej. W produkcji przemysłowej liczy się przede wszystkim ilość i parametry chemiczne, dlatego kierunki uprawy, nawożenie, a nawet ochrona roślin są planowane pod kątem wymagań zakładów przetwórczych.
Technologia produkcji porzeczki przemysłowej na plantacjach towarowych
Założenie i prowadzenie plantacji porzeczki przemysłowej wymaga bardziej ścisłego planowania niż niewielkie nasadzenia amatorskie. Duża skala produkcji, konieczność utrzymania niskich kosztów i wymogi jakościowe skupu narzucają specyficzne rozwiązania agrotechniczne, organizacyjne i inwestycyjne.
Dobór stanowiska i przygotowanie gleby
Porzeczka przemysłowa wymaga gleb żyznych, próchnicznych, najlepiej o uregulowanych stosunkach wodnych. Optymalny odczyn dla porzeczki czarnej to pH 6,0–6,5, dla czerwonej nieco wyższy. Gleby zbyt lekkie, piaszczyste lub mocno zakwaszone znacząco obniżają plon i jakość owoców, a jednocześnie zwiększają koszty nawożenia i nawadniania. Stanowisko powinno być osłonięte od silnych wiatrów, które mogą utrudniać zbiory kombajnowe i powodować osypywanie się owoców.
Przed założeniem plantacji konieczne jest dokładne odchwaszczenie, najlepiej w okresie poprzedzającym sadzenie o 1–2 sezony, z wykorzystaniem upraw przedplonowych i zabiegów ograniczających zachwaszczenie trwałe. Gleba powinna być dobrze uprawiona, spulchniona i jeśli to możliwe, wzbogacona w materię organiczną (obornik, kompost, międzyplony). Przy dużych areałach inwestycja w nawodnienie kroplowe może znacząco zwiększyć stabilność plonowania, zwłaszcza w latach suchych.
Rozstawa, system prowadzenia i cięcie
Przy uprawie porzeczki przemysłowej pod zbiór kombajnowy rozstawa jest projektowana głównie z myślą o szerokości maszyn. W praktyce przyjmuje się zwykle:
- odległość między rzędami dostosowaną do szerokości kombajnu i ciągnika (najczęściej 3,0–3,5 m),
- odległość w rzędzie rzędu 0,8–1,2 m, w zależności od odmiany i siły wzrostu.
Krzewy utrzymuje się w formie luźnych szpalerów, z dążeniem do wyeliminowania przewieszających się pędów utrudniających przejazd maszyny. Cięcie ma charakter systematyczny: usuwa się najstarsze, mało plenne pędy, aby zastąpić je młodymi, silnymi przyrostami. Dzięki temu uzyskuje się równomierne owocowanie na całej długości rzędu oraz ogranicza nadmierne zagęszczenie.
Regularne cięcie ma także znaczenie fitosanitarne – lepiej przewiewne krzewy są mniej podatne na choroby grzybowe, a opryski docierają skuteczniej do całej rośliny. W większych gospodarstwach coraz częściej stosuje się częściową mechanizację cięcia, łącząc cięcie maszynowe z korektami ręcznymi zwłaszcza na brzegach rzędów.
Nawożenie i nawadnianie w kierunku przemysłowym
Nawożenie w plantacjach nastawionych na przemysł powinno być oparte na analizie gleby oraz w miarę możliwości analizie liści. Celem jest dostarczenie roślinom takiej ilości składników, aby zapewnić wysoki i stabilny plon przy zachowaniu optymalnych parametrów chemicznych owoców. Zbyt obfite nawożenie azotem może powodować przerost wegetatywny, zwiększoną podatność na choroby oraz pogorszenie trwałości owoców po zbiorze. Z kolei niedobory wpływają na obniżenie plonu i słabszą regenerację krzewów.
Nawadnianie, szczególnie w kluczowych fazach rozwoju (zawiązywanie i wzrost owoców), ma znaczenie nie tylko dla ilości plonu, ale także dla wielkości jagód i zawartości ekstraktu. W praktyce plantatorskiej przy produkcji porzeczki przemysłowej często dąży się do zbilansowania nawadniania tak, by uniknąć zarówno stresu wodnego, jak i zbyt rozwodnionych owoców w okresie bezpośrednio poprzedzającym zbiór.
Ochrona roślin i wymagania fitosanitarne
Ochrona porzeczki przemysłowej przed chorobami i szkodnikami opiera się na integrowanej ochronie roślin. Kluczowe znaczenie ma zwalczanie mączniaka amerykańskiego, antraknozy, rdzy oraz szkodników takich jak wielkopąkowiec porzeczkowy, przędziorki i mszyce. Z punktu widzenia przetwórstwa ważne jest, aby zachować odpowiednio długie okresy karencji środków ochrony roślin, tak by owoce spełniały normy pozostałości. Firmy skupowe często wymagają stosowania wyłącznie zarejestrowanych i dopuszczonych preparatów, a w przypadku długotrwałych umów kontraktacyjnych – także prowadzenia szczegółowej dokumentacji zabiegów.
W plantacjach przemysłowych rośnie znaczenie metod ograniczających chemizację, m.in. poprzez stosowanie odmian bardziej odpornych na choroby, zabiegi agrotechniczne poprawiające przewiewność łanu czy utrzymywanie pasów murawy w międzyrzędziach. Wszystko to ma znaczenie zarówno ekonomiczne (niższe koszty ochrony), jak i wizerunkowe w oczach przetwórni i konsumentów zainteresowanych przetworami z surowca pozyskanego w sposób zrównoważony.
Mechaniczny zbiór porzeczki na cele przemysłowe
Porzeczka przemysłowa jest jednym z gatunków szczególnie predysponowanych do mechanicznego zbioru. Wykorzystuje się kombajny do owoców jagodowych, które otrząsają owoce z krzewów i transportują je do zbiorników lub skrzyniopalet. Mechanizacja zbioru pozwala znacznie ograniczyć koszty robocizny, które w przypadku ręcznego zrywania byłyby nie do udźwignięcia przy dużych areałach.
Skuteczny zbiór kombajnem wymaga jednak spełnienia kilku warunków:
- krzewy muszą być odpowiednio uformowane – bez nadmiernie przewieszających się pędów i zbyt szerokich koron,
- plantacja powinna być równa, bez kolein i nadmiernych pochyłości,
- odmiana musi dobrze znosić otrząsanie, nie gubiąc zbyt wielu owoców przed przejazdem maszyny.
W przypadku porzeczki przemysłowej ważny jest także dobór optymalnego terminu zbioru – zwykle wykonuje się go w jednym lub maksymalnie dwóch przejazdach, a owoce powinny być w pełni dojrzałe technologicznie. Zbyt wczesny zbiór obniża zawartość ekstraktu i intensywność barwy soku, a zbyt późny wiąże się z ryzykiem osypywania i pogorszenia jakości owoców.
Znaczenie gospodarcze porzeczki przemysłowej i rynek zbytu
Porzeczka przemysłowa od wielu lat stanowi istotny element produkcji sadowniczej w Polsce i innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Polska jest jednym z głównych producentów porzeczki czarnej na świecie, a znaczna część zbiorów trafia właśnie do przetwórstwa w kraju i na eksport. Uprawa tego gatunku ma znaczenie zarówno dla dużych gospodarstw specjalistycznych, jak i dla mniejszych plantatorów, którzy włączają porzeczkę do struktury zasiewów jako uzupełnienie innych upraw.
Główne kierunki wykorzystania w przetwórstwie
Owoce porzeczki przemysłowej są wykorzystywane wielokierunkowo. Do najważniejszych zastosowań należą:
- produkcja soków i nektarów – zarówno jednoodmianowych, jak i mieszanych (np. porzeczka-jabłko),
- wytwarzanie koncentratów sokowych – eksportowanych jako surowiec do napojów i żywności,
- mrożenie owoców całych i gron – dla przemysłu cukierniczego, gastronomii i handlu detalicznego,
- produkcja dżemów, konfitur, galaretek i musów,
- winiarstwo i gorzelnictwo – wina owocowe, nalewki, likiery,
- wykorzystanie jako naturalny barwnik i składnik wzbogacający żywność w antyoksydanty.
Rosnące zainteresowanie żywnością funkcjonalną i produktami o wysokiej wartości prozdrowotnej sprzyja stabilnemu popytowi na surowiec porzeczkowy, zwłaszcza porzeczki czarnej, znanej z wysokiej zawartości witaminy C i związków antyoksydacyjnych. Jednocześnie rynek ten jest mocno wrażliwy na wahania podaży – zarówno krajowej, jak i zagranicznej – co bezpośrednio przekłada się na zmienność cen skupu.
Czynniki kształtujące opłacalność produkcji
Decyzja o założeniu plantacji porzeczki przemysłowej musi uwzględniać szereg czynników ekonomicznych. Wśród najważniejszych można wymienić:
- aktualny i prognozowany poziom cen skupu u lokalnych odbiorców,
- dostępność zakładów przetwórczych i punktów skupu w regionie,
- możliwość zawarcia umów kontraktacyjnych z gwarantowanym odbiorem,
- koszty założenia plantacji (materiał szkółkarski, przygotowanie gleby, system nawadniania),
- koszty bieżącej pielęgnacji i ochrony,
- dostępność własnego lub usługowego kombajnu do zbioru.
Plon handlowy z dobrze prowadzonej plantacji może utrzymywać się na wysokim poziomie przez kilkanaście lat, co rozkłada koszty inwestycyjne w czasie. Jednocześnie duże wahania cen porzeczek na przestrzeni sezonów sprawiają, że plantatorzy porzeczki przemysłowej często muszą kalkulować opłacalność nie tylko w ujęciu jednorocznym, ale również kilkuletnim, zakładając, że lata gorszych cen będą rekompensowane przez sezony o korzystniejszej koniunkturze.
Rola porzeczki przemysłowej w strukturze gospodarstwa
Porzeczka przemysłowa może pełnić w gospodarstwie różne funkcje. W wyspecjalizowanych gospodarstwach jagodowych stanowi często główny kierunek produkcji, z dużymi areałami i rozbudowaną infrastrukturą do przechowywania czy wstępnej obróbki owoców. W mniejszych gospodarstwach bywa traktowana jako ważny, lecz nie jedyny składnik produkcji, uzupełniający np. uprawy zbożowe, rzepak czy inne gatunki sadownicze.
Włączenie porzeczki przemysłowej do struktury zasiewów ma kilka zalet:
- dywersyfikacja źródeł dochodów – niezależność od jednego gatunku lub sektora,
- możliwość lepszego wykorzystania sprzętu (ciągników, opryskiwaczy) w różnych porach roku,
- stworzenie podstaw do współpracy z lokalnymi przetwórniami w ramach długoterminowych kontraktów,
- uzupełnienie płodozmianu i poprawa struktury gleby na częściach pól dzięki obecności wieloletniej uprawy.
Warto przy tym pamiętać, że porzeczka jako gatunek wieloletni wiąże miejsce w strukturze gospodarstwa na dłuższy okres, dlatego decyzję o jej wprowadzeniu należy poprzedzić analizą długoterminowych planów rozwoju gospodarstwa, a także oceną ryzyka związanego z możliwymi zmianami w polityce rolnej czy wymogach środowiskowych.
Porzeczka przemysłowa w świetle wymogów jakościowych i trendów rynkowych
W ostatnich latach na rynku porzeczki przemysłowej obserwuje się wyraźne zmiany zarówno w wymaganiach jakościowych, jak i w oczekiwaniach przetwórni i konsumentów. Nie chodzi już tylko o wysoką wydajność soku czy intensywność barwy, ale również o sposób prowadzenia plantacji, kwestie środowiskowe oraz udokumentowane pochodzenie surowca. Dla rolnika oznacza to konieczność dostosowania technologii do nowych realiów, a jednocześnie szansę na uzyskanie lepszej ceny za owoce spełniające podwyższone normy.
Standardy jakości surowca dla przetwórni
Przetwórnie i zakłady mrożenia określają szczegółowe wymagania dotyczące surowca. Obok standardowych kryteriów, takich jak:
- brak zanieczyszczeń mineralnych (piasek, ziemia, kamienie),
- brak zanieczyszczeń organicznych obcych (liście, gałązki, chwasty),
- niska zawartość owoców zepsutych, nadgniłych czy porażonych chorobami,
- odpowiednia dojrzałość technologiczna,
coraz częściej pojawiają się wymagania związane z certyfikacją produkcji (np. systemy jakości, dobre praktyki rolnicze) oraz limity pozostałości środków ochrony roślin. Owoce porzeczki przemysłowej muszą być nie tylko wydajne technologicznie, ale także bezpieczne żywnościowo i zgodne z przepisami prawa żywnościowego.
Na poziomie plantacji oznacza to konieczność prowadzenia dokumentacji zabiegów, stosowania się do terminów karencji, a nierzadko – ograniczenia liczby substancji czynnych stosowanych w ochronie. Dla wielu zakładów ważnym atutem surowca jest możliwość wykazania jego pochodzenia z plantacji zarządzanych w sposób odpowiedzialny środowiskowo.
Trend prozdrowotny i znaczenie walorów odżywczych
Porzeczka czarna, będąca głównym gatunkiem w segmencie porzeczki przemysłowej, od lat uchodzi za bogate źródło witaminy C, antocyjanów i innych związków antyoksydacyjnych. Coraz więcej produktów na rynku spożywczym, zwłaszcza napojów i suplementów diety, wykorzystuje ten wizerunek, podkreślając naturalne pochodzenie składników. To z kolei zwiększa zainteresowanie przetwórni surowcem o udokumentowanej wysokiej zawartości pożądanych składników.
W odpowiedzi na ten trend hodowla odmian koncentruje się nie tylko na plonie i odporności na choroby, ale także na profilu substancji bioaktywnych. Dla producenta porzeczki przemysłowej oznacza to możliwość oferowania odmian o podwyższonej wartości prozdrowotnej, co w dłuższej perspektywie może przekładać się na lepszą pozycję negocjacyjną wobec odbiorców.
Znaczenie zrównoważonej produkcji i certyfikacji
Wraz z rosnącą świadomością konsumentów coraz większego znaczenia nabiera sposób wytworzenia surowca. Systemy zrównoważonej produkcji, ograniczające negatywny wpływ na środowisko, są coraz częściej promowane przez sieci handlowe i przetwórnie. W przypadku porzeczki przemysłowej może to oznaczać m.in.:
- wdrażanie praktyk ograniczających erozję i degradację gleby,
- racjonalne gospodarowanie wodą w nawadnianiu,
- minimalizację stosowania środków ochrony roślin dzięki integrowanej ochronie i odporności odmianowej,
- stosowanie nawożenia opartego na rzeczywistych potrzebach roślin.
Plantacje, które wdrażają i dokumentują te praktyki, mogą liczyć na preferencyjne traktowanie przez przetwórnie oraz dostęp do rynków wymagających dodatkowych certyfikatów jakości i zrównoważonego rolnictwa. Dla wielu gospodarstw oznacza to nową perspektywę rozwoju produkcji porzeczki przemysłowej w kierunku bardziej stabilnych i przewidywalnych relacji handlowych z odbiorcami.
FAQ – najczęściej zadawane pytania o porzeczkę przemysłową
Czym dokładnie różni się porzeczka przemysłowa od deserowej w praktyce gospodarstwa?
Porzeczka przemysłowa to przede wszystkim inny cel produkcji i inne kryteria doboru odmian. W uprawie przemysłowej stawia się na wysoki plon, przydatność do zbioru kombajnowego i parametry ważne dla przetwórni (ekstrakt, kwasowość, barwa soku), natomiast wygląd pojedynczych jagód ma mniejsze znaczenie. Plantacja jest projektowana z myślą o mechanizacji, cięcie i rozstawa są podporządkowane pracy maszyn, a odmiany dobiera się pod kątem odporności i wydajności technologicznej, a nie atrakcyjności na półce sklepowej.
Czy opłaca się zakładać nową plantację porzeczki przemysłowej przy dużej zmienności cen?
Opłacalność zależy od wielu czynników: lokalizacji względem przetwórni, kosztów założenia plantacji, dostępu do kombajnu i wybranych odmian. Ceny porzeczki są rzeczywiście zmienne, dlatego decyzję należy podejmować, patrząc na rentowność w perspektywie kilku lat, a nie jednego sezonu. Pomocne są umowy kontraktacyjne z przetwórniami, dywersyfikacja gatunków w gospodarstwie i kontrola kosztów produkcji. Dobrze prowadzona plantacja może być stabilnym źródłem dochodu, ale wymaga świadomego zarządzania ryzykiem cenowym.
Jakie odmiany porzeczki najlepiej nadają się na cele przemysłowe?
Najlepsze odmiany na porzeczkę przemysłową to te, które łączą wysoki plon, dobrą jakość technologiczną owoców i przydatność do zbioru kombajnowego. W praktyce są to zwykle odmiany o wyprostowanym pokroju, dość sztywnych pędach, wyrównanym dojrzewaniu i wysokiej zawartości ekstraktu oraz barwników w soku. Wybór zależy jednak od regionu, lokalnych warunków i wymagań przetwórni, dlatego przed nasadzeniem warto skonsultować się z punktami skupu i doradcami, by dobrać odmiany akceptowane przez rynek.
Czy przy porzeczce przemysłowej konieczne jest nawadnianie plantacji?
Nawadnianie nie jest obowiązkowe we wszystkich lokalizacjach, ale w praktyce w znacznym stopniu decyduje o stabilności plonowania i jakości owoców, zwłaszcza na glebach lżejszych i w latach suchych. Brak wody w kluczowych fazach rozwoju ogranicza wielkość plonu, zmniejsza rozmiar jagód i może pogorszyć parametry technologiczne surowca. System kroplowy pozwala precyzyjnie dawkować wodę i nawozy, co sprzyja wysokiej wydajności. Przy dużych areałach inwestycja w nawadnianie często zwraca się w postaci lepszych i bardziej powtarzalnych plonów.
Jakie są najczęstsze błędy popełniane przy zakładaniu plantacji porzeczki przemysłowej?
Do najczęstszych błędów należą: wybór zbyt słabej lub nieodpowiedniej gleby, nieuwzględnienie wymagań kombajnu przy doborze rozstawy rzędów, niedostateczne odchwaszczenie przed sadzeniem oraz zbyt rzadkie lub niewłaściwe cięcie krzewów. Plantatorzy nierzadko pomijają też analizę rynku i wymagań lokalnych przetwórni, sadząc odmiany, na które w danym rejonie nie ma zapotrzebowania. Kolejnym problemem jest niedoszacowanie kosztów ochrony roślin i brak planowego podejścia do nawadniania, co wprost obniża potencjał plonowania i jakość uzyskiwanego surowca.
