Plantacja lukrecji gładkiej w Polsce jeszcze kilka lat temu brzmiała jak egzotyczny eksperyment. Coraz wyższe ceny surowca zielarskiego, zmiany klimatu oraz poszukiwanie niszowych kierunków produkcji sprawiają jednak, że rolnicy zaczynają interesować się tą rośliną. Lukrecja gładka (Glycyrrhiza glabra) to cenione w całej Europie zioło, wykorzystywane w farmacji, przemyśle spożywczym i kosmetycznym. Pytanie kluczowe brzmi: czy w realiach klimatycznych i ekonomicznych Polski uprawa lukrecji może być nie tylko możliwa, ale i opłacalna?
Charakterystyka lukrecji gładkiej i wymagania klimatyczne
Lukrecja gładka to bylina z rodziny bobowatych, wytwarzająca silnie rozbudowany system korzeniowy i rozłogi podziemne. W stanie naturalnym rośnie w rejonach o klimacie ciepłym i umiarkowanie suchym – od basenu Morza Śródziemnego po Azję Centralną. Najcenniejszą częścią surowcową jest korzeń i kłącza, bogate w glicyryzynę, flawonoidy, saponiny, cukry i liczne substancje biologicznie czynne. To właśnie zawartość glicyryzyny decyduje o wartości handlowej surowca dla przemysłu farmaceutycznego i spożywczego.
Warto podkreślić, że lukrecja jest rośliną typowo ciepłolubną. Najlepiej plonuje w rejonach o długim okresie wegetacyjnym, wysokiej sumie temperatur efektywnych i stosunkowo łagodnych zimach. W naturalnych stanowiskach temperatury zimą rzadko spadają poniżej -10°C, a gleba jest dobrze przewietrzona i niezbyt zwięzła. W takich warunkach roślina łatwo zimuje dzięki głęboko położonym rozłogom.
W polskich warunkach klimatycznych głównym ograniczeniem są przymrozki zimowe i wiosenne. Korzenie lukrecji wytrzymują krótkotrwałe spadki temperatury nawet do około -15°C, jednak młode części nadziemne są wrażliwe na późne przymrozki, szczególnie w pierwszym roku uprawy. Z tego powodu kluczowy jest odpowiedni dobór stanowiska – osłoniętego, słonecznego, z możliwie długim okresem bezprzymrozkowym oraz z dobrą strukturą i przepuszczalnością gleby.
Istotną cechą lukrecji jest zdolność wiązania azotu atmosferycznego dzięki symbiozie z bakteriami brodawkowymi. W praktyce polowej oznacza to mniejsze potrzeby nawożenia azotowego w kolejnych latach uprawy, co obniża koszty i poprawia bilans ekonomiczny plantacji.
Przydatność gleb, dobór stanowiska i agrotechnika w polskich warunkach
Najlepsze rezultaty produkcyjne lukrecja gładka daje na glebach lekkich do średnich, przewiewnych, o dobrej strukturze gruzełkowatej. Unikać należy gleb bardzo ciężkich, zlewanych i okresowo podmokłych, gdzie występuje zastój wody, oraz skrajnie piaszczystych, szybko przesychających i ubogich w próchnicę. Optymalny odczyn gleby mieści się w przedziale pH 6,5–7,5; kwaśne gleby wymagają wcześniejszego wapnowania, najlepiej 1–2 lata przed założeniem plantacji.
Pod plantację lukrecji warto przeznaczyć stanowisko dobrze nasłonecznione, możliwie osłonięte od wiatrów, najlepiej na stokach o ekspozycji południowej lub południowo-zachodniej. Na terenach o cięższych glebach wskazane jest zakładanie plantacji na redlinach, co poprawia odpływ nadmiaru wody i ogranicza ryzyko gnicia korzeni w okresach intensywnych opadów.
Przedplon powinien pozostawiać stanowisko wolne od chwastów trwałych – szczególnie perzu, ostrożnia, skrzypu czy mlecza. Idealne są uprawy okopowe na oborniku, warzywa polowe oraz rośliny motylkowe, które zwiększają zawartość próchnicy i poprawiają strukturę gleby. Wskazane jest wykonanie głębokiej orki przedzimowej, aby spulchnić warstwę orno-próchniczą i umożliwić korzeniom lukrecji penetrację głębszych poziomów profilu glebowego.
Przy nawożeniu podstawowym najlepiej oprzeć się na analizie gleby. Zwykle zaleca się dawki rzędu 60–80 kg P2O5 i 80–120 kg K2O na hektar, zastosowane pod orkę przedsiewną. Nawożenie azotowe w pierwszym roku powinno być umiarkowane, w dawce 40–60 kg N/ha, podzielone na dwie części, aby nie sprzyjać nadmiernemu rozwojowi części nadziemnej kosztem korzeni. W kolejnych latach zapotrzebowanie na azot maleje dzięki symbiozie z bakteriami brodawkowymi.
Zakładanie plantacji w Polsce najlepiej planować wiosną, gdy gleba jest już dostatecznie ogrzana – zazwyczaj od drugiej połowy kwietnia do połowy maja, w zależności od regionu. Możliwe są dwie główne metody: wysiew nasion lub sadzenie odcinków kłączy/rozłogów. Z punktu widzenia stabilności i wyrównania plantacji w warunkach polskich korzystniejsza bywa metoda wegetatywna, choć bardziej kosztowna na starcie.
Metody rozmnażania: siew czy kłącza?
Wysiew nasion lukrecji jest technicznie prostszy, ale wymaga dobrej jakości materiału siewnego oraz odpowiednich zabiegów przygotowawczych. Nasiona pokryte są twardą łupiną, co utrudnia ich kiełkowanie. W warunkach gospodarstwa zaleca się mechaniczne lub termiczne skaryfikowanie nasion – delikatne naruszenie okrywy lub krótkie zanurzenie w ciepłej wodzie – aby przyspieszyć i wyrównać wschody. Wysiew przeprowadza się na głębokość 1,5–2,5 cm, w rzędy co 40–60 cm, z obsadą docelową 20–30 roślin na metr kwadratowy.
Sadzenie odcinków kłączy i rozłogów to metoda preferowana tam, gdzie dostępny jest materiał z istniejącej plantacji lub importowany. Kawałki kłączy o długości 10–15 cm i kilku pąkach sadzi się w bruzdach na głębokość 8–12 cm, w rozstawie międzyrzędzi 60–70 cm. Dzięki temu wschody są bardziej równomierne, a rośliny szybciej wchodzą w intensywny wzrost. Ten sposób rozmnażania często pozwala skrócić okres do pierwszego pełnego zbioru o jeden sezon.
Bez względu na metodę założenia plantacji, pierwszy rok uprawy ma charakter przede wszystkim przygotowawczy. Celem jest dobre ukorzenienie roślin, rozbudowa systemu korzeniowego i ograniczenie zachwaszczenia. Nie należy spodziewać się wysokiego plonu w pierwszym sezonie; plantacja zaczyna dawać opłacalne zbiory zwykle od trzeciego roku użytkowania.
Zachwaszczenie, szkodniki i choroby – praktyczne strategie ochrony
Lukrecja gładka ma stosunkowo dobrą konkurencyjność w stosunku do chwastów w latach pełnego rozwoju, jednak w początkowym okresie jest wrażliwa na zachwaszczenie, szczególnie na stanowiskach bogatych w nasiona chwastów i trwałe formy rozłogowe. W gospodarstwach ekologicznych i ziołowych podstawą ochrony przed chwastami jest mechaniczna uprawa międzyrzędzi oraz ręczne pielenie w rzędach. Kluczowe są częste, płytkie zabiegi w pierwszym roku, zanim rośliny zamkną międzyrzędzia.
Na plantacjach towarowych o większej powierzchni można rozważyć stosowanie herbicydów selektywnych, ale konieczne jest każdorazowo sprawdzenie aktualnych rejestracji środków dla roślin zielarskich i konsultacja z doradcą. Ze względu na docelowe przeznaczenie surowca do przemysłu farmaceutycznego i spożywczego warto ograniczać liczbę zabiegów chemicznych, stawiając na mechanikę, zmianowanie i wczesne odchwaszczanie stanowiska jeszcze przed założeniem plantacji.
Jeśli chodzi o szkodniki, potencjalne zagrożenie stanowią głównie szkodniki glebowe – pędraki, drutowce, niektóre gatunki nicieni. Mogą one uszkadzać korzenie, prowadząc do ich gnicia oraz spadku jakości surowca. Z tego powodu konieczna jest lustracja pola przed założeniem plantacji oraz unikanie stanowisk po wieloletnich trawach i nieuprawianych ugorach, gdzie populacja szkodników glebowych bywa wysoka. Dodatkowym ryzykiem są gryzonie, szczególnie na stanowiskach z żywopłotami i miedzami.
Choroby grzybowe najczęściej dotyczą systemu korzeniowego – są to różnego rodzaju zgnilizny, fuzariozy czy fytoftoroza przy zastoju wody. Zapobieganie polega przede wszystkim na właściwym doborze stanowiska, utrzymaniu dobrej struktury gleby oraz unikaniu nadmiernego zagęszczenia plantacji. W razie potrzeby można korzystać z zaprawiania materiału nasiennego lub kłączy preparatami dopuszczonymi w uprawach zielarskich, ale najskuteczniejsze jest profilaktyczne podejście agrotechniczne.
Nawadnianie i gospodarka wodna na plantacji lukrecji
Lukrecja jest rośliną o stosunkowo dużej odporności na przejściowe niedobory wody, co zawdzięcza głębokiemu systemowi korzeniowemu. Nie oznacza to jednak, że można pominąć całkowicie kwestię nawadniania. Długotrwałe susze w okresie intensywnego wzrostu, szczególnie w pierwszych dwóch latach, mogą istotnie ograniczać przyrost masy korzeniowej.
W polskich realiach najbardziej newralgiczny jest okres od maja do lipca, gdy rośliny intensywnie rozbudowują część nadziemną i korzeniową. Na glebach lekkich, ubogich w próchnicę, warto rozważyć system nawadniania kropelkowego lub deszczowanie, zwłaszcza przy plantacjach towarowych powyżej 1–2 ha. Regularne dawki wody, dostosowane do pojemności wodnej gleby, pomagają utrzymać stabilny rozwój bez gwałtownych wahań, które mogą negatywnie wpływać na koncentrację substancji czynnych w korzeniach.
Bardzo istotną praktyką jest poprawa pojemności wodnej gleby poprzez przyoranie masy organicznej, stosowanie nawozów zielonych i utrzymanie wysokiej zawartości próchnicy. W gospodarstwach z dostępem do obornika warto wykorzystać go pod przedplon – lukrecja źle znosi świeże nawożenie obornikiem bezpośrednio przed sadzeniem, ale korzysta z jego efektu następczego.
Plonowanie, zbiory i wymagania rynku surowca
Wydajność plantacji lukrecji gładkiej zależy od wielu czynników: sposobu założenia, żyzności gleby, nawadniania, długości okresu wegetacyjnego i wieku roślin. W pierwszym roku nie przewiduje się zbioru towarowego; ewentualne niewielkie wykopki wykonuje się jedynie w celach testowych i selekcyjnych. W drugim roku możliwe jest częściowe pozyskanie surowca na małej powierzchni, ale ekonomicznie najbardziej korzystne są zbiory od trzeciego roku użytkowania.
Średnie plony suchego korzenia lukrecji z dobrze prowadzonej plantacji w Europie południowej wynoszą 1,5–3,5 t/ha, w sprzyjających warunkach nawet więcej. W Polsce, przy braku długoterminowych doświadczeń, realne jest osiąganie plonów rzędu 1–2 t/ha suchego surowca w warunkach intensywnej uprawy, z tendencją do wzrostu wraz z doskonaleniem technologii. Spodziewany okres użytkowania plantacji to zazwyczaj 4–6 lat, choć w cieplejszych rejonach i na dobrych glebach może on być dłuższy.
Termin zbioru korzeni przypada zwykle na późną jesień, po zakończeniu wegetacji i częściowym zaschnięciu części nadziemnej, lub bardzo wczesną wiosną przed ruszeniem wegetacji. W polskich warunkach praktyczniejszy jest zbiór jesienny, który pozwala na lepsze przesuszenie surowca i uniknięcie problemów z wiosennym rozmoknięciem pola. Do wykopywania używa się głębokich kopaczek lub specjalistycznych maszyn do zbioru roślin korzeniowych; przy małych areałach możliwe jest ręczne wykopywanie z użyciem wideł lub łopat, choć jest to pracochłonne.
Rynek surowca lukrecjowego stawia wyraźne wymagania jakościowe. Korzeń powinien być dobrze oczyszczony z części ziemistych, pozbawiony zdrewniałych fragmentów, wolny od oznak zgnilizny i przebarwień. Wilgotność po wysuszeniu musi mieścić się w granicach 10–12%, a zawartość glicyryzyny powinna odpowiadać wymaganiom farmakopei. Przy sprzedaży do przetwórstwa spożywczego – do produkcji ekstraktów, słodyczy, napojów – liczy się również barwa i smak surowca, a także brak zanieczyszczeń obcych i pozostałości środków ochrony roślin.
Opłacalność plantacji lukrecji w Polsce – analiza ekonomiczna
Ocena opłacalności uprawy lukrecji gładkiej wymaga uwzględnienia zarówno warunków klimatycznych, jak i specyfiki rynku surowca zielarskiego. Koszty założenia plantacji są stosunkowo wysokie w porównaniu do wielu tradycyjnych roślin polowych. Obejmują one zakup materiału nasiennego lub kłączy, przygotowanie stanowiska, intensywne odchwaszczanie w pierwszym roku, ewentualne nawadnianie oraz specjalistyczny zbiór i suszenie korzeni.
Z drugiej strony, lukrecja jest rośliną wieloletnią, dzięki czemu koszty założenia rozkładają się na kilka sezonów. Jeżeli plantacja utrzymuje pełnię plonowania przez 4–6 lat, a średni plon suchego korzenia wynosi 1,5–2 t/ha, przy korzystnych cenach skupu można osiągnąć przychody wyraźnie przewyższające nakłady. Dokładny rachunek zależy od aktualnych cen rynkowych, które mają tendencję do wahań w zależności od podaży surowca z krajów tradycyjnej uprawy (m.in. Hiszpania, Turcja, Iran, kraje Azji Centralnej).
Istotnym atutem lukrecji jest rosnące zainteresowanie surowcami naturalnymi w farmacji i przemyśle spożywczym. Ekstrakty z korzenia wykorzystuje się w preparatach na kaszel, mieszankach ziołowych, produktach poprawiających trawienie, a także jako naturalny słodzik i wzmacniacz smaku. Coraz większe znaczenie mają uprawy w systemach o ograniczonym użyciu chemii, w tym w rolnictwie ekologicznym, gdzie uzyskuje się wyższe ceny skupu.
Trzeba jednak podkreślić, że rynek jest stosunkowo wąski i wymaga wcześniejszego rozpoznania. Kluczowym elementem strategii biznesowej jest podpisanie kontraktów odbiorczych jeszcze przed założeniem większej plantacji. Odbiorcy – przetwórnie zielarskie, firmy farmaceutyczne, producenci ekstraktów – często wymagają stabilnych dostaw, określonej klasy jakościowej oraz certyfikacji (np. ekologicznej, GMP, HACCP). Bez takich umów ryzyko związane z inwestycją wzrasta.
Zmiany klimatu a perspektywy uprawy lukrecji w Polsce
W ostatnich dekadach obserwuje się wydłużanie okresu wegetacyjnego i wzrost średnich temperatur rocznych w Polsce. Zjawisko to nie jest korzystne dla wszystkich upraw, ale dla części roślin ciepłolubnych otwiera nowe możliwości. Lukrecja gładka, jako gatunek preferujący ciepłe lata i łagodne zimy, może w dłuższej perspektywie lepiej dostosować się do polskiego klimatu, zwłaszcza w regionach zachodnich, południowo-zachodnich i w pasie nizin.
Wzrost częstotliwości okresowych susz i fal upałów sprawia jednak, że konieczne będzie bardziej świadome zarządzanie wodą na plantacji. Systemy nawadniania, zwiększanie zawartości próchnicy, ściółkowanie międzyrzędzi oraz dobór odmian lepiej znoszących stres wodny staną się w przyszłości standardem przy uprawie wymagających roślin zielarskich.
Zmiany klimatu niosą także ryzyko pojawienia się nowych szkodników i chorób, które w cieplejszych zimach i wilgotniejszych sezonach mogą skuteczniej przetrwać. To z kolei wymusi rozwój programów ochrony integrowanej i ścisłą obserwację plantacji. Dla rolników wchodzących w niszowe uprawy, takie jak lukrecja, oznacza to potrzebę stałego aktualizowania wiedzy i współpracy z jednostkami doradczymi oraz ośrodkami badawczymi.
Możliwości przetwórstwa i dywersyfikacja dochodów
Silnym argumentem za wprowadzeniem lukrecji do gospodarstwa jest możliwość rozwoju małego lub średniego przetwórstwa lokalnego. Korzeń lukrecji po wysuszeniu może być sprzedawany jako surowiec luzem, ale znacznie wyższą marżę uzyskuje się przy sprzedaży produktów przetworzonych – ekstraktów, proszków, mieszanek ziołowych, herbatek funkcjonalnych czy dodatków do żywności.
Gospodarstwa, które dysponują bazą techniczną – suszarniami, młynkami, homogenizatorami – mogą w stosunkowo prosty sposób rozszerzyć ofertę o produkty lukrecjowe. Niewielkie manufaktury zielarskie coraz częściej poszukują krajowego surowca, aby ograniczyć zależność od importu i zapewnić sobie stabilność dostaw. Współpraca w ramach grup producenckich lub spółdzielni może ułatwić zarówno sprzedaż surowca, jak i inwestycje w wspólne linie przetwórcze.
Warto również zwrócić uwagę na potencjał turystyki wiejskiej i edukacji. Plantacja lukrecji może stać się elementem oferty agroturystycznej – pokazowe poletka, warsztaty zielarskie, degustacje produktów z lukrecją. Tego typu działania zwiększają rozpoznawalność gospodarstwa i pozwalają budować markę opartą na unikatowych roślinach specjalnych, co pośrednio wspiera sprzedaż surowca i produktów przetworzonych.
Wymogi prawne, certyfikacja i dokumentacja w uprawie lukrecji
Uprawa roślin zielarskich, w tym lukrecji gładkiej, wiąże się z koniecznością przestrzegania określonych standardów jakości i bezpieczeństwa. W przypadku sprzedaży do przemysłu farmaceutycznego kluczowe jest spełnienie wymagań Dobrej Praktyki Uprawy i Zbioru (GACP). Dotyczą one m.in. udokumentowanego pochodzenia materiału rozmnożeniowego, stosowanych środków ochrony roślin, warunków zbioru, suszenia i przechowywania surowca.
Gospodarstwa nastawione na produkcję ekologiczną lukrecji muszą uzyskać certyfikację jednostek kontrolnych, prowadzić ewidencję zabiegów i używanych środków, a także przechodzić coroczne kontrole. Choć początkowo wymogi te mogą wydawać się skomplikowane, w praktyce pozwalają osiągać wyższe ceny i lepszy dostęp do wymagających rynków zagranicznych, gdzie popyt na zioła z produkcji ekologicznej systematycznie rośnie.
Istotna jest też dokumentacja dotycząca śledzenia partii surowca – od plantacji po finalnego odbiorcę. W przypadku ewentualnych reklamacji lub badań jakościowych producent musi przedstawić historię danej partii, co podnosi zaufanie kontrahentów. Dobrą praktyką jest także wykonywanie okresowych analiz laboratoryjnych na zawartość substancji czynnych, pozostałości pestycydów i metali ciężkich, co wzmacnia pozycję negocjacyjną rolnika wobec odbiorcy.
Praktyczne wskazówki dla rolników planujących plantację lukrecji
Dla rolników rozważających wprowadzenie lukrecji gładkiej do gospodarstwa kluczowe jest podejście etapowe i ostrożne, szczególnie w sytuacji ograniczonej wiedzy praktycznej w polskich warunkach. Zaleca się rozpoczęcie od niewielkiej powierzchni doświadczalnej – na przykład 0,2–0,5 ha – aby przetestować dopasowanie rośliny do lokalnego klimatu i gleby oraz sprawdzić dostępność siły roboczej do prac ręcznych.
Dobrym krokiem jest kontakt z firmami skupującymi surowiec zielarski jeszcze przed założeniem plantacji. Wspólne ustalenie oczekiwanej jakości, parametrów surowca i orientacyjnych cen pozwoli uniknąć rozczarowań. Warto również nawiązać współpracę z doradcami specjalizującymi się w uprawie ziół oraz śledzić wyniki doświadczeń prowadzonych przez jednostki badawcze, które coraz częściej zajmują się niekonwencjonalnymi roślinami specjalnymi.
Znaczącą rolę odgrywa też dywersyfikacja. Lukrecja nie powinna być jedyną specjalistyczną uprawą w gospodarstwie – lepiej łączyć ją z innymi roślinami zielarskimi lub niszowymi, co rozkłada ryzyko rynkowe i klimatyczne. W miarę zdobywania doświadczenia i budowania stabilnych kanałów zbytu można stopniowo zwiększać areał, dostosowując skalę produkcji do realnych możliwości gospodarstwa.
FAQ – najczęściej zadawane pytania o plantację lukrecji w Polsce
Czy lukrecja gładka przetrwa zimę w każdym regionie Polski?
Lukrecja gładka ma stosunkowo dobrą mrozoodporność korzeni, ale najbardziej narażone na uszkodzenia są młode plantacje w rejonach o ostrych zimach i małej pokrywie śnieżnej. Najbezpieczniejsze dla uprawy są regiony zachodnie, południowo-zachodnie i nizinne, gdzie zimy są łagodniejsze. W chłodniejszych częściach kraju warto wybierać stanowiska osłonięte, z glebą lekką i przepuszczalną, a w pierwszych latach uprawy rozważyć dodatkowe zabezpieczenie przed silnymi mrozami poprzez np. pozostawienie wyższej warstwy resztek pożniwnych lub lekkie obsypanie rzędów.
Jak długo trzeba czekać na pierwszy opłacalny zbiór korzeni?
Lukrecja jest rośliną wieloletnią i wymaga czasu na pełne rozbudowanie systemu korzeniowego. W pierwszym roku uprawy nie prowadzi się zbioru towarowego, a ewentualne wykopki służą jedynie ocenie kondycji roślin. Drugi rok może dać niewielki plon, ale zazwyczaj dopiero od trzeciego roku użytkowania plantacja wchodzi w pełnię produkcji. Wtedy możliwe jest uzyskanie plonu suchego korzenia rzędu 1–2 t/ha w dobrych warunkach. Plantację można użytkować zwykle 4–6 lat, co pozwala rozłożyć koszty założenia na kilka sezonów i poprawić opłacalność.
Czy uprawa lukrecji wymaga specjalistycznych maszyn?
Na etapie zakładania plantacji większość prac można wykonać standardowym parkiem maszynowym używanym w gospodarstwie: pług, agregat uprawowy, siewnik lub sadzarka. Większych wyzwań technicznych dostarcza zbiór korzeni, szczególnie na głębszych glebach. Tu przydatne są kopaczki do warzyw korzeniowych lub specjalistyczne maszyny do wykopywania ziół. Przy małych areałach możliwy jest ręczny zbiór, choć jest on pracochłonny. Rolnicy planujący większą skalę powinni rozważyć współdzielenie sprzętu lub współpracę z firmami usługowymi, które dysponują odpowiednimi rozwiązaniami technicznymi.
Jak znaleźć odbiorcę na surowiec z plantacji lukrecji?
Najskuteczniejszą drogą jest bezpośredni kontakt z firmami zielarskimi, przetwórcami farmaceutycznymi, producentami ekstraktów oraz firmami zajmującymi się handlem surowcami roślinnymi. Warto odwiedzać targi branżowe, konferencje zielarskie i korzystać z internetowych baz danych podmiotów skupujących zioła. Kluczowe znaczenie ma przygotowanie próbki surowca do oceny jakościowej oraz gotowość do utrzymania powtarzalnych parametrów w kolejnych latach. Coraz większą rolę odgrywają też platformy sprzedaży bezpośredniej oraz współpraca w ramach grup producenckich, które ułatwiają negocjacje z większymi odbiorcami.
Czy lukrecję można łączyć z innymi ziołami w płodozmianie?
Lukrecja doskonale wpisuje się w płodozmian z innymi roślinami zielarskimi i specjalnymi, choć trzeba pamiętać o jej wieloletnim charakterze. Najlepiej poprzedzać ją roślinami, które dobrze przygotowują stanowisko: okopowymi, warzywami, motylkowymi jednorocznymi. Unikać należy następczo innych głęboko korzeniących się motylkowych na tym samym polu bez przerwy, aby ograniczyć ryzyko kumulacji chorób i szkodników glebowych. Po likwidacji plantacji lukrecji warto wprowadzić przerwę z udziałem zbóż lub roślin jednorocznych, co pozwala odbudować strukturę gleby oraz przerwać cykl rozwojowy ewentualnych patogenów związanych z uprawą tej rośliny.
