Alternarioza cebuli coraz częściej decyduje o opłacalności produkcji, zwłaszcza w rejonach o intensywnym nawadnianiu i przy gęstych nasadzeniach. Choroba potrafi w kilka tygodni zniszczyć szczypior, obniżyć zdolność przechowalniczą cebul i znacząco pogorszyć ich jakość handlową. Świadome podejście do profilaktyki, właściwy dobór zabiegów ochrony i umiejętne kierowanie agrotechniką pozwalają jednak skutecznie ograniczyć straty – także przy rosnących wymaganiach dotyczących bezpieczeństwa żywności i ograniczania chemii w rolnictwie.
Charakterystyka alternariozy cebuli i warunki sprzyjające porażeniu
Alternarioza cebuli to choroba grzybowa wywoływana głównie przez Alternaria porri. Patogen infekuje przede wszystkim liście, ale skutki jego obecności widoczne są również podczas przechowywania. Zrozumienie biologii sprawcy i warunków sprzyjających infekcji jest kluczowe, aby dobrze zaplanować ochronę plantacji i uniknąć niepotrzebnych zabiegów.
Objawy na szczypiorze i cebulach
Najbardziej charakterystyczne są podłużne, owalne lub wrzecionowate plamy na liściach, początkowo wodniste, jasne, później brunatniejące. W sprzyjających warunkach na powierzchni pojawia się ciemny, aksamitny nalot zarodników. Plamy często mają koncentryczne pierścienie, co pomaga odróżnić je od innych chorób liści. Z czasem liść zasycha od wierzchołka w dół, co ogranicza powierzchnię asymilacyjną i powoduje przedwczesne dojrzewanie cebul.
Na cebulach w czasie wegetacji objawy są mniej typowe, ale silne uszkodzenie szczypioru sprawia, że łuski zewnętrzne słabiej dojrzewają i gorzej chronią miąższ. Podczas przechowywania skutkiem może być gnicie, nadmierne wysychanie oraz większa podatność na inne patogeny, np. Fusarium czy bakterie. Straty plonu handlowego bywają znaczne, choć z pozoru plantacja „wyschła” w terminie zbliżonym do planowanego zbioru.
Źródła infekcji i cykl rozwojowy patogenu
Grzyb zimuje głównie na resztkach pożniwnych, samosiewach i resztkach chorych cebul. Wiosną i latem, przy wysokiej wilgotności powietrza, tworzy zarodniki konidialne, które przenoszone są z wiatrem i kroplami deszczu. Infekcji sprzyja zwłaszcza długotrwale zwilżenie liści (powyżej 8–10 godzin) oraz niewysoka, ale dodatnia temperatura.
Pierwsze symptomy często pojawiają się na plantacjach zlokalizowanych w zagłębieniach terenu, w pobliżu zbiorników wodnych lub tam, gdzie długo utrzymują się poranne mgły. Wysoka presja choroby występuje również na stanowiskach, gdzie cebula uprawiana jest zbyt często, a resztki pożniwne nie są skutecznie przyorywane lub rozdrabniane. W takich warunkach nawet ograniczona liczba zabiegów chemicznych może okazać się niewystarczająca.
Warunki pogodowe sprzyjające rozwojowi alternariozy
Choroba rozwija się najsilniej w pogodzie ciepłej i wilgotnej. Optymalna temperatura dla kiełkowania zarodników to 20–28°C, choć patogen jest aktywny także w niższych zakresach. Kluczowa jest długość okresu zwilżenia liści – częste deszcze, intensywne zraszanie lub długotrwałe rosy znacznie zwiększają ryzyko masowych infekcji.
Sytuacja jest szczególnie niebezpieczna, gdy po okresie suszy następuje gwałtowna zmiana pogody: pojawiają się deszcze i wysoka wilgotność, a rośliny są osłabione. Wówczas rozwój alternariozy jest bardzo dynamiczny, a objawy mogą nasilić się w ciągu kilku dni. Rolnik, który śledzi lokalne prognozy, ma możliwość zaplanowania zabiegów zapobiegawczo, zanim choroba pojawi się na szczypiorze.
Profilaktyka i agrotechnika w ograniczaniu alternariozy
Skuteczna ochrona cebuli przed alternariozą nie opiera się wyłącznie na chemii. Fundamentem jest dobrze zaplanowana agrotechnika, pozwalająca utrzymać rośliny w dobrej kondycji i ograniczyć presję patogenu. Zabiegi profilaktyczne często decydują o tym, czy późniejsza ochrona fungicydowa będzie skuteczna i opłacalna.
Płodozmian i dobór stanowiska
Cebula nie powinna wracać na to samo pole częściej niż co 4 lata. Krótsze przerwy sprzyjają nagromadzeniu się patogenu w resztkach pożniwnych i glebie. Dobrym przedplonem są zboża, rośliny motylkowe i okopowe (z wyłączeniem pora i czosnku, które również mogą być porażane przez patogeny z rodzaju Alternaria). Warto unikać stanowisk po warzywach cebulowych oraz miejsc, gdzie występowały silne porażenia chorobami liści.
Stanowisko powinno być przewiewne, słoneczne, najlepiej lekko wyniesione, gdzie woda nie zalega po opadach. Zbyt niskie zagony lub pola w zagłębieniach krajobrazu sprzyjają kondensacji pary wodnej i wydłużają okres zwilżenia liści. Również zbyt gęste zadrzewienia wokół pola, żywopłoty czy pasy zieleni mogą ograniczać przewiewność i sprzyjać rozwojowi choroby.
Uprawa roli i zagospodarowanie resztek pożniwnych
Dokładne przyoranie i rozdrobnienie resztek pożniwnych cebuli jest jednym z podstawowych działań obniżających źródło infekcji. Grzyb przeżywa na resztkach szczypioru i łuskach, dlatego pozostawienie ich na powierzchni pola to zaproszenie do szybkiego porażenia kolejnych nasadzeń. Głębokie przyoranie sprzyja szybszemu rozkładowi resztek przez mikroorganizmy glebowe, a tym samym naturalnemu ograniczeniu inokulum.
W gospodarstwach stosujących uproszczenia uprawowe warto szczególnie zadbać o dobre rozdrobnienie resztek mechanicznie oraz o odpowiednie zaopatrzenie gleby w azot i materię organiczną, co przyspiesza mineralizację. Tam, gdzie jest to możliwe, przydatne może być również kompostowanie silnie porażonych resztek, pod warunkiem osiągania w pryzmie temperatury skutecznie niszczącej patogen.
Nawadnianie i zarządzanie wilgotnością
Sposób podlewania ma ogromne znaczenie dla rozwoju alternariozy. Zraszanie nadkoronowe, zwłaszcza wieczorem, znacznie wydłuża okres zwilżenia liści i zwiększa ryzyko infekcji. Jeżeli gospodarstwo dysponuje takimi możliwościami, bardziej wskazane jest nawadnianie kroplowe lub deszczowanie w godzinach porannych, tak aby szczypior miał czas obeschnąć przed nocą.
Nadmierne podlewanie nie tylko sprzyja infekcji, ale także rozwojowi bujnej, miękkiej masy liściowej bardziej podatnej na uszkodzenia i choroby. Dlatego zaleca się racjonalne gospodarowanie wodą: utrzymywanie optymalnej wilgotności gleby, a nie stałe „zalewanie” plantacji. W okresach zwiększonego zagrożenia warto planować zabiegi w taki sposób, aby nie nakładały się z intensywnymi opadami atmosferycznymi.
Nawożenie i kondycja roślin
Prawidłowo odżywiona roślina lepiej reaguje na stresy i jest mniej podatna na porażenie. Zbyt wysokie dawki azotu, zwłaszcza w łatwo rozpuszczalnej formie, powodują nadmierny, miękki wzrost i opóźniają drewnienie tkanek, co ułatwia wnikanie patogenów. Optymalnie zbilansowane nawożenie powinno uwzględniać nie tylko azot, ale też potas, wapń, magnez i mikroelementy, szczególnie miedź i cynk.
Warto pamiętać, że rośliny osłabione niedoborami (np. magnezu) lub zasolonej gleby gorzej reagują na zabiegi ochronne i szybciej ulegają chorobom. Coraz większe znaczenie ma stosowanie nawozów dolistnych oraz biostymulatorów poprawiających odporność na stresy abiotyczne. Nie zastąpią one fungicydów, ale mogą istotnie wesprzeć całą strategię ochrony.
Materiał siewny, odmiany i termin siewu
Wybór zdrowego, kwalifikowanego materiału siewnego to podstawa. Chociaż alternarioza rzadziej jest przenoszona z nasionami niż niektóre inne choroby, obecność osłabionych siewek może przyspieszać rozwój patogenu. Warto korzystać z nasion zaprawionych środkami o działaniu grzybobójczym, zgodnie z obowiązującymi przepisami i zaleceniami producenta.
Różne odmiany cebuli wykazują zróżnicowaną tolerancję na choroby liści. Nie zawsze oznacza to pełną odporność, ale rośliny o mocniejszym wigorze, sztywniejszym szczypiorze i lepszej zdolności przechowalniczej zwykle słabiej reagują na presję alternariozy. Przy planowaniu produkcji warto sięgnąć do doświadczeń własnych i sąsiadów oraz wyników badań prowadzonych przez ośrodki doradztwa rolniczego.
Termin siewu wpływa nie tylko na plon, ale także na okres krytycznego zagrożenia chorobami. Rośliny, które wchodzą w fazę intensywnego przyrostu masy liściowej w okresach częstych opadów i wysokiej wilgotności, są narażone na silniejsze porażenia. Należy dopasować termin siewu do lokalnych warunków i doświadczeń z poprzednich lat, unikając skrajnych przyspieszeń lub opóźnień, jeśli sprzyjają one kumulacji chorób.
Strategia fungicydowa i praktyka wykonywania oprysków
Zabiegi fungicydowe są często niezbędne, aby utrzymać plantację cebuli w zdrowiu do momentu osiągnięcia pełnego plonu i pożądanej dojrzałości. Skuteczność oprysków zależy jednak nie tylko od samego środka, ale także od terminu jego zastosowania, techniki oprysku i umiejętnego łączenia różnych substancji czynnych w programie ochrony.
Monitoring plantacji i moment rozpoczęcia zabiegów
Najważniejsze jest systematyczne lustracje plantacji. Należy regularnie sprawdzać losowo wybrane miejsca, zwłaszcza obrzeża pola, zagłębienia terenu i fragmenty w pobliżu przeszkód terenowych. Pierwsze zabiegi zwykle wykonuje się zapobiegawczo, gdy warunki pogodowe sprzyjają infekcji, nawet jeśli objawy są jeszcze niewidoczne.
Dobrym sygnałem do przygotowania się na oprysk jest seria wilgotnych, ciepłych dni z nocnymi mgłami. Jeżeli w poprzednich latach na danym polu występowały silne porażenia alternariozą, warto rozważyć wcześniejsze wejście z ochroną, zwłaszcza gdy rośliny wchodzą w fazę intensywnego wzrostu liści. Czekanie na wyraźne objawy często prowadzi do utraty możliwości pełnego opanowania choroby.
Dobór fungicydów i rotacja substancji czynnych
Na rynku dostępna jest gama fungicydów przeznaczonych do ochrony cebuli przed chorobami liści, w tym alternariozą. Wśród nich znajdują się środki o działaniu kontaktowym, wgłębnym i układowym. Skuteczna strategia powinna zakładać rotację substancji czynnych należących do różnych grup chemicznych, aby ograniczyć ryzyko powstawania odporności patogenu.
Środki kontaktowe działają głównie na powierzchni liści, tworząc barierę ochronną. Są mniej narażone na powstawanie odporności, ale wymagają częstszych zabiegów i bardzo dobrej jakości pokrycia roślin cieczą roboczą. Preparaty układowe lub wgłębne wnikają do tkanek i mogą zabezpieczać nowe przyrosty liści, co pozwala wydłużyć odstęp między opryskami, zwłaszcza w okresach szybkiego wzrostu.
Przy układaniu programu zabiegów należy kierować się aktualnymi etykietami środków ochrony roślin oraz zaleceniami doradztwa. Warto łączyć w jednym sezonie różne mechanizmy działania, stosując np. na zmianę preparaty strobilurynowe, triazolowe czy mieszaniny gotowe, by zmniejszyć presję selekcyjną na patogen. Kluczowe jest także przestrzeganie maksymalnej liczby zabiegów danym środkiem w sezonie.
Technika oprysku i warunki wykonywania zabiegu
Dobra technika oprysku jest równie ważna jak wybór środka. Szczypior cebuli ma walcowaty kształt i gładką powierzchnię, przez co ciecz robocza łatwo spływa, a niektóre fragmenty liścia mogą pozostać niedostatecznie pokryte. Warto stosować rozpylacze zapewniające drobno- lub średniokropliste pokrycie, przy odpowiednio dobranym ciśnieniu, unikając jednocześnie znoszenia cieczy na sąsiednie pola.
Opryski najlepiej wykonywać przy niewielkim wietrze, zwykle do 2–3 m/s, oraz umiarkowanej temperaturze. Zbyt wysoka temperatura i silne nasłonecznienie mogą sprzyjać odparowaniu części cieczy, a zbyt niska – pogarszać skuteczność niektórych substancji. Należy bezwzględnie unikać zabiegów przed spodziewanymi ulewnymi deszczami, które mogą szybko zmyć fungicyd z powierzchni liści.
Ilość wody powinna być dostosowana do fazy rozwoju rośliny. Młode rośliny można opryskiwać mniejszymi ilościami cieczy, jednak w miarę narastania masy liściowej konieczne jest zwiększenie dawki wody, aby zapewnić dobre pokrycie całej rośliny. Częstym błędem jest utrzymywanie zbyt niskiej ilości cieczy roboczej przez cały sezon, co zmniejsza skuteczność ochrony.
Łączenie zabiegów i bezpieczeństwo dla roślin oraz użytkownika
W praktyce rolnicy często łączą fungicydy z innymi środkami ochrony roślin oraz nawozami dolistnymi, aby ograniczyć liczbę wjazdów w pole. Każde takie łączenie powinno jednak być poprzedzone sprawdzeniem zaleceń producentów oraz wykonaniem próby mieszalności na małej ilości cieczy. Niektóre kombinacje mogą powodować fitotoksyczność, zwłaszcza przy wysokich temperaturach lub na roślinach osłabionych.
Podczas przygotowywania i wykonywania zabiegów nie wolno zapominać o bezpieczeństwie użytkownika. Środki ochrony roślin wymagają stosowania odpowiednich środków ochrony osobistej: rękawic, masek, okularów i odzieży roboczej. Należy także przestrzegać okresów karencji i prewencji, aby zabezpieczyć zarówno pracowników, jak i konsumentów gotowego produktu. Zużytą wodę z płukania opryskiwacza należy zagospodarować zgodnie z przepisami, unikając zanieczyszczenia cieków wodnych.
Znaczenie integrowanej ochrony i wspierających metod biologicznych
Coraz większą rolę odgrywa integrowana ochrona roślin, łącząca działania agrotechniczne, odmianowe, biologiczne i chemiczne. W przypadku alternariozy, choć wciąż dominują zabiegi fungicydowe, coraz częściej sięga się po preparaty biologiczne, zawierające pożyteczne mikroorganizmy lub substancje wzmacniające naturalną odporność roślin.
Takie środki nie zastąpią w pełni klasycznych fungicydów przy dużej presji choroby, ale mogą ograniczyć liczbę koniecznych zabiegów chemicznych i przedłużyć ich efektywność. Wdrażanie strategii integrowanej wymaga jednak dobrej znajomości własnych pól, obserwacji warunków pogodowych oraz elastyczności w podejściu do ochrony – zamiast sztywnego trzymania się jednego schematu z roku na rok.
Przechowywanie cebuli a alternarioza – od pola do magazynu
Ochrona przed alternariozą nie kończy się w momencie zbioru. To, co dzieje się z cebulą w okresie dosuszania i przechowywania, w dużej mierze zależy od kondycji szczypioru przed zbiorem oraz warunków panujących w przechowalni. Choroba, która początkowo uszkodziła jedynie liście, może pośrednio przyczynić się do strat w magazynie, jeśli nie zadbamy o właściwą technikę zbioru i przechowywania.
Wpływ terminu i sposobu zbioru na zdrowotność cebul
Zbiór cebuli najlepiej przeprowadzać w momencie, gdy większość szczypioru naturalnie załamie się i zacznie zasychać, ale jeszcze nie dojdzie do jego całkowitego rozkładu. Zbyt wczesny zbiór, przy zielonym, soczystym szczypiorze, sprzyja uszkodzeniom szyjki i łatwiejszemu wnikaniu patogenów. Zbyt późny – zwiększa ryzyko wtórnych infekcji z pola i pogorszenia jakości łusek.
Mechaniczny zbiór powinien być dostosowany do warunków glebowych i stopnia dosuszenia roślin. Nadmierne obijanie cebul, mocne uderzenia czy zbyt szybka praca kombajnu mogą powodować mikrouszkodzenia, niewidoczne gołym okiem, ale istotne dla rozwoju chorób w czasie przechowywania. Im zdrowszy był szczypior przed zbiorem, tym większa szansa, że cebule zachowają dobrą jakość w magazynie.
Dosuszanie i warunki w przechowalni
Bezpośrednio po zbiorze cebula powinna zostać dosuszona w możliwie krótkim czasie. Dobre warunki dosuszania to ciepłe, suche powietrze, przewiewne pomieszczenia lub specjalnie przygotowane suszarnie z wymuszonym obiegiem powietrza. Celem jest szybkie zasklepienie szyjki, utrwalenie łusek zewnętrznych i ograniczenie aktywności patogenów.
W przechowalni kluczowe są: stała, stosunkowo niska temperatura, niska wilgotność względna powietrza oraz dobry obieg powietrza między skrzyniami i w obrębie składowanych cebul. Zbyt wysoka wilgotność sprzyja rozwojowi nie tylko alternariozy, ale też innych chorób przechowalniczych. Dlatego system wentylacji powinien być utrzymywany w dobrym stanie technicznym, a regularne pomiary temperatury i wilgotności pozwalają szybko reagować na niekorzystne zmiany.
Kontrola partii przechowywanych i selekcja materiału
W czasie przechowywania warto regularnie kontrolować składowane partie. Obecność gnijących cebul, objawy pleśni czy zauważalna kondensacja pary wodnej na ścianach i skrzyniach to sygnały alarmowe. Chore egzemplarze należy usuwać, aby ograniczyć źródło infekcji. Niekiedy konieczna bywa korekta warunków w przechowalni lub przyspieszenie sprzedaży najbardziej narażonych partii.
Już na etapie załadunku do przechowalni konieczna jest selekcja: cebule uszkodzone mechanicznie, z pękniętą szyjką lub widocznymi objawami chorób powinny być odseparowane. Ogranicza to ogólną presję patogenów i poprawia stabilność jakościową reszty plonu. W gospodarstwach produkujących do długiego przechowywania selekcja jest jednym z kluczowych elementów całej technologii.
Praktyczne wskazówki i najczęstsze błędy w ochronie przed alternariozą
Doświadczenia z wielu gospodarstw pokazują, że o powodzeniu ochrony przed alternariozą często decydują drobiazgi: termin jednego zabiegu, nieco zbyt gęsta obsada, brak reakcji na pierwsze objawy choroby w sąsiednich gospodarstwach. Poniżej zebrano wybrane, praktyczne wskazówki oraz najczęściej popełniane błędy, które warto wziąć pod uwagę w kolejnych sezonach.
Najczęstsze błędy na plantacjach cebuli
- zbyt krótki płodozmian i częste powroty cebuli na to samo pole,
- niewłaściwe nawożenie azotem – zbyt wysokie dawki lub późne podania,
- stosowanie oprysków dopiero po silnym wystąpieniu objawów,
- brak rotacji substancji czynnych i wielokrotne używanie tego samego preparatu,
- niewłaściwa technika oprysku – zbyt mała ilość wody, słabe pokrycie liści,
- ignorowanie warunków pogodowych przy planowaniu zabiegów,
- nieusuwanie resztek pożniwnych i porażonych cebul z pola i przechowalni.
Proste działania zwiększające skuteczność ochrony
Już niewielkie korekty w technologii potrafią wyraźnie obniżyć presję choroby. Utrzymywanie przewiewności łanu poprzez odpowiednie zagęszczenie siewu zmniejsza czas zwilżenia liści po deszczu. Zaplanowanie nawadniania na godziny poranne ogranicza ryzyko infekcji nocnych. Regularne lustracje plantacji pozwalają wcześnie wykryć problem i zaplanować zabieg, zanim choroba się rozwinie.
Warto również korzystać z lokalnych usług doradczych, stacji chemiczno-rolniczych i informacji publikowanych przez instytuty badawcze. Dane o aktualnej presji chorób w regionie, wyniki monitoringu zarodników czy modele prognozujące ryzyko infekcji stanowią cenne uzupełnienie obserwacji własnych. Coraz częściej dostępne są także aplikacje mobilne wspierające podejmowanie decyzji o terminie zabiegów.
Ekonomika zabiegów a zdrowotność plantacji
Każdy zabieg fungicydowy generuje koszt: środków, paliwa, robocizny. Jednocześnie zbyt oszczędne podejście, polegające na redukowaniu liczby oprysków bez uwzględnienia realnej presji choroby, może skutkować dużo większymi stratami plonu i jakości. Kluczem jest tu kalkulacja oparta na potencjale plonowania, aktualnych cenach cebuli i prognozowanym ryzyku zakażenia.
Inwestycja w jeden dodatkowy zabieg w krytycznym momencie często zwraca się wielokrotnie, jeśli dzięki temu udaje się utrzymać zdrowy szczypior do końca wegetacji. Z drugiej strony nie ma sensu powtarzać oprysków „z przyzwyczajenia”, jeśli warunki pogodowe w danym roku nie sprzyjają rozwojowi alternariozy. Dlatego tak ważne jest indywidualne podejście do każdego pola i sezonu.
FAQ – najczęściej zadawane pytania o alternariozę cebuli
Jak odróżnić alternariozę od innych chorób liści cebuli?
Alternarioza zwykle tworzy na liściach podłużne, owalne plamy z ciemnym, często koncentrycznym rysunkiem i aksamitnym nalotem zarodników w warunkach dużej wilgotności. W odróżnieniu od mączniaka rzekomego plamy nie są żółte i rozlane, lecz wyraźnie ograniczone. Fuzarioza częściej atakuje szyjkę i system korzeniowy. Dobrą praktyką jest porównanie objawów z atlasem chorób i konsultacja z doradcą, gdy pojawią się wątpliwości.
Kiedy najlepiej wykonać pierwszy oprysk przeciwko alternariozie?
Moment pierwszego zabiegu zależy od pogody, fazy rozwoju roślin i historii pola. Na plantacjach z dużą presją choroby zwykle zaleca się zabieg zapobiegawczy w początkowej fazie intensywnego wzrostu szczypioru, szczególnie przed okresem prognozowanych, częstych opadów i wysokiej wilgotności. Nie warto czekać na wyraźne objawy – znacznie lepsze skutki daje prewencja, zwłaszcza przy odmianach wrażliwych i gęstym siewie.
Czy można ograniczyć liczbę zabiegów fungicydowych przy alternariozie?
Tak, pod warunkiem że cała technologia uprawy sprzyja zdrowotności roślin: zachowany jest wydłużony płodozmian, właściwe nawożenie, a stanowisko jest przewiewne. Dobrze dobrane terminy nawadniania, regularne lustracje plantacji i korzystanie z prognozowania chorób pozwalają wykonać mniej, ale lepiej zaplanowanych zabiegów. Wspomagająco można stosować biopreparaty i nawozy dolistne poprawiające odporność, pamiętając jednak, że w latach o wysokiej presji patogenu całkowita rezygnacja z fungicydów bywa ryzykowna.
Czy alternarioza przenosi się z przechowalni z powrotem na pole?
Bezpośrednie przeniesienie patogenu z przechowalni na pole jest możliwe głównie poprzez porażone resztki i samosiewy, jeśli chore cebule trafią z powrotem na pole lub na kompost nieosiągający wysokiej temperatury. Z tego powodu odpady z przechowalni należy zagospodarowywać tak, aby nie stały się źródłem zakażenia w kolejnym sezonie. Staranna selekcja przy załadunku oraz właściwe warunki magazynowania ograniczają ryzyko akumulacji patogenu w gospodarstwie.
Jakie znaczenie ma wybór odmiany w ochronie przed alternariozą?
Odmiany cebuli różnią się wigorom, strukturą szczypioru i zdolnością przechowalniczą, co wpływa na ich podatność na choroby liści. Odmiany o mocnym, sztywnym szczypiorze i dobrej zdrowotności są mniej narażone na silne porażenia, zwłaszcza przy umiarkowanej presji patogenu. Warto korzystać z wyników doświadczeń odmianowych oraz obserwacji własnych, dobierając odmiany nie tylko pod względem plonu i terminu zbioru, ale także właśnie tolerancji na alternariozę i inne kluczowe choroby.
