Nawożenie ziemniaków bardzo wczesnych wymaga innej strategii niż w uprawach typowo towarowych o dłuższym okresie wegetacji. Tutaj najważniejsza jest szybkość startu roślin, równomierne i zdrowe wschody oraz zbudowanie plonu handlowego w krótkim czasie. Każde opóźnienie w pobieraniu składników pokarmowych, zbyt późne działanie nawozów czy błędy w dawkach bardzo szybko odbijają się na wielkości i jakości bulw. Wczesne ziemniaki są też bardziej wrażliwe na przenawożenie, zasolenie gleby oraz niedobory mikroelementów, dlatego dobrze przemyślana strategia startowa to klucz do sukcesu.
Specyfika nawożenia ziemniaków bardzo wczesnych
Ziemniaki bardzo wczesne uprawiane są głównie z myślą o uzyskaniu wysokiej ceny rynkowej za towar dostępny przed głównym sezonem. Plon ogólny bywa niższy, ale uzyskiwana cena rekompensuje mniejszą masę bulw. W takim systemie liczy się nie tylko ilość, ale też jakość – kształt, wyrównanie, brak uszkodzeń oraz delikatna, cienka skórka. O tym, czy plantacja osiągnie wysoki udział bulw handlowych, w dużej mierze decyduje nawożenie wykonane jeszcze przed sadzeniem.
Warto pamiętać, że ziemniaki wczesne rozwijają system korzeniowy w niskich temperaturach gleby. To oznacza ograniczone pobieranie fosforu i częściowo potasu oraz bardzo wysoką wrażliwość na wszelkie braki w dostępności azotu. Jednocześnie rozwijający się krótko system korzeniowy ma mniejszą zdolność korzystania z głębszych warstw profilu glebowego. Dlatego konieczne jest dostarczenie składników łatwo dostępnych, możliwie blisko strefy korzeni oraz w formach dobrze działających nawet w chłodnej glebie.
Uprawy bardzo wczesne są też często prowadzone na lżejszych glebach, łatwiej nagrzewających się wiosną, ale jednocześnie biedniejszych w składniki i bardziej narażonych na straty azotu w głąb profilu. To dodatkowo wymusza precyzyjne podejście do doboru nawozów, terminów aplikacji oraz form chemicznych makro- i mikroelementów.
Cel nawożenia startowego
Podstawowym zadaniem nawożenia startowego w ziemniaku bardzo wczesnym jest zapewnienie roślinom jak najszybszego, stabilnego wzrostu od momentu kiełkowania aż po zwarcie międzyrzędzi. Ten etap decyduje o liczbie zawiązanych bulw, ich potencjalnym rozmiarze oraz zdolności rośliny do obrony przed stresem (chłód, przesuszenie, choroby). Należy dążyć do tego, by roślina nie odczuła żadnego braku składników już od pierwszych faz wzrostu.
Drugim ważnym celem jest poprawa wykorzystania składników z nawozów doglebowych. Przy wysokich cenach nawozów mineralnych, a także rosnącej presji na ograniczenie ich stosowania, każda porcja dostarczona pod roślinę musi być efektywnie wykorzystana. Dotyczy to zwłaszcza azotu, który w przypadku upraw bardzo wczesnych musi być podany w taki sposób, aby z jednej strony nie zwiększać bujności naci, a z drugiej zapewnić stabilny dopływ do końca budowy plonu.
Makroskładniki w strategii startowej – azot, fosfor, potas
Makroskładniki odgrywają kluczową rolę w nawożeniu ziemniaków bardzo wczesnych. Każdy z nich ma inne zadanie i inaczej zachowuje się w glebie, szczególnie w warunkach chłodnej wiosny. Dlatego dawki, formy oraz terminy wysiewu wymagają starannego dopasowania do stanowiska, typu gleby oraz spodziewanego terminu zbioru.
Azot – napęd startu, ale z umiarem
Azot jest głównym czynnikiem decydującym o dynamice wzrostu naci oraz intensywności fotosyntezy. W ziemniakach bardzo wczesnych celem nie jest maksymalizacja masy części nadziemnej, ale wyważone połączenie odpowiedniej wielkości roślin z szybkim zawiązaniem bulw. Zbyt wysoka dawka azotu zastosowana przedsiewnie może nadmiernie pobudzać wzrost łęcin kosztem bulw oraz opóźniać dojrzewanie skórki, co utrudnia zbiór i pogarsza jakość handlową.
Typowy zakres dawek azotu dla bardzo wczesnych ziemniaków to 60–90 kg N/ha, z czego większa część powinna być zastosowana przed sadzeniem lub w formie nawożenia pasowego blisko linii sadzenia. Na glebach lekkich zaleca się dzielenie dawek, np. 40–60 kg N/ha przed sadzeniem i 20–30 kg N/ha pogłównie, gdy rośliny wytworzą zwarte międzyrzędzia. Ważne, by nawożenie pogłówne było wykonane odpowiednio wcześnie, tak aby azot został w pełni wykorzystany przed planowanym, wczesnym zbiorem.
Duże znaczenie ma również forma azotu. Wiosną, w chłodnej glebie, szybciej działa forma azotanowa, ale jest też bardziej narażona na wymywanie. Forma amonowa i amidowa (mocznik) działa wolniej, lecz dłużej. Dobrą praktyką jest stosowanie nawozów zrównoważonych, zawierających mieszaninę form azotu, co zapewnia zarówno szybki efekt startowy, jak i przedłużone działanie w kolejnych tygodniach wegetacji.
Fosfor – klucz do silnego systemu korzeniowego
Fosfor jest szczególnie istotny we wczesnych fazach rozwoju ziemniaka, ponieważ stymuluje tworzenie korzeni oraz uczestniczy w procesach energetycznych w komórkach. W warunkach wczesnowiosennych, przy niskiej temperaturze gleby, dostępność fosforu z zasobów glebowych jest często ograniczona. Nawet przy wysokiej zasobności analizy glebowej rośliny mogą cierpieć na jego niedobór, dlatego nawożenie startowe tym pierwiastkiem ma fundamentalne znaczenie.
Najlepsze efekty daje umieszczanie fosforu w pobliżu sadzeniaków – w pasie nawożenia pod redliny lub w formie nawożenia rzędowego. Zbyt głęboko wysiany fosfor będzie pobierany wolniej, a część z niego może zostać związana w formy trudno dostępne. Z kolei rozrzucenie fosforu powierzchniowo i wymieszanie go z warstwą orną jest rozwiązaniem mniej precyzyjnym, ale nadal akceptowalnym w gospodarstwach bez możliwości nawożenia pasowego.
W uprawach bardzo wczesnych szczególnie dobrze sprawdzają się nawozy zawierające fosfor w formie łatwo rozpuszczalnej, najlepiej z dodatkiem siarki i magnezu, a także mikroelementów. Tego typu mieszanki zapewniają nie tylko szybki dopływ fosforu do młodych korzeni, lecz także ograniczają ryzyko wystąpienia wczesnych niedoborów innych składników współdecydujących o starcie roślin.
Potas – fundament jakości bulw
Potas odpowiada za gospodarkę wodną roślin, odporność na stres suszy, a także za parametry jakościowe bulw – jędrność, zawartość skrobi, zdolność do przechowywania. W uprawie bardzo wczesnej rośliny mają krótszy czas na pobranie potasu, dlatego jego dostępność od początku wegetacji jest szczególnie ważna. Zaniedbanie tego składnika może skutkować drobnieniem bulw, większą podatnością na uszkodzenia mechaniczne oraz gorszą trwałością handlową.
Przy doborze formy potasu warto zwrócić uwagę na zawartość chlorków. Ziemniak wrażliwy jest na nadmiar chlorku potasu, zwłaszcza w wysokich dawkach stosowanych wiosną. Lepszym wyborem na stanowiska pod bardzo wczesne odmiany są nawozy siarczanowe, które minimalizują ryzyko uszkodzeń systemu korzeniowego i poprawiają smak bulw. Część dawki potasu może być jesienią wprowadzana w formie chlorkowej, z odpowiednim wyprzedzeniem, aby chlorki zostały w dużej mierze wypłukane poza strefę korzeniową.
Ogólna dawka potasu zależy od zasobności gleby i spodziewanego plonu, ale w większości przypadków mieści się w przedziale 120–180 kg K2O/ha, z czego znaczącą część warto podać jesienią, zwłaszcza na glebach cięższych. Wiosną można uzupełnić dawkę, korzystając z nawozów o mniejszej zawartości chlorków lub form siarczanowych.
Rola wapnia, magnezu, siarki i mikroelementów
Poza trzema podstawowymi makroskładnikami, w nawożeniu ziemniaków bardzo wczesnych rosnące znaczenie mają tzw. makroelementy drugorzędne oraz mikroelementy. Coraz częściej to właśnie one decydują o pełnym wykorzystaniu potencjału plonotwórczego odmiany oraz o odporności roślin na stresy abiotyczne i choroby.
Wapń – nie tylko odkwaszanie
Wapń najczęściej kojarzony jest z odkwaszaniem gleby, ale jego rola w uprawie ziemniaka jest znacznie szersza. Wpływa na budowę ścian komórkowych, poprawia strukturę gleby, zwiększa jej przepuszczalność dla wody i powietrza, a także ogranicza ryzyko występowania niektórych chorób odglebowych. W warunkach niskiego pH spada dostępność fosforu oraz pogarsza się działanie wielu nawozów mineralnych.
W przypadku ziemniaków bardzo wczesnych pH gleby powinno mieścić się w przedziale 5,0–6,0 (na glebach lżejszych) i 5,5–6,5 (na średnich). Zabiegi wapnowania warto wykonywać z odpowiednim wyprzedzeniem – najlepiej jesienią przed założeniem plantacji. Nadmierne dawki wapna stosowane bezpośrednio przed sadzeniem mogą pogorszyć strukturę redlin oraz zwiększyć ryzyko uwstecznienia fosforu.
Magnez – wsparcie fotosyntezy
Magnez jest centralnym składnikiem chlorofilu, a więc decyduje o efektywności fotosyntezy. W uprawie bardzo wczesnej, przy szybkim tempie wzrostu, ziemniaki wykazują dużą wrażliwość na jego niedobór. Objawy w postaci chlorozy między nerwami liści pojawiają się szybko, a ich wystąpienie w fazie intensywnego zawiązywania bulw może trwale obniżyć plon.
Najlepszą strategią jest połączenie nawożenia magnezem doglebowo z dokarmianiem dolistnym. Wiosną warto korzystać z nawozów wieloskładnikowych zawierających zarówno fosfor, jak i magnez oraz siarkę, co pozwala lepiej zbilansować startową dawkę. W trakcie sezonu, w fazie zwartego łanu, można wprowadzić 1–2 zabiegi dolistne, szczególnie na glebach lekkich i ubogich w ten składnik.
Siarka – sprzymierzeniec azotu
Siarka jest składnikiem wielu aminokwasów i białek, a jej niedobór ogranicza efektywność wykorzystania azotu. Zauważalne jest to zwłaszcza w uprawach intensywnie nawożonych N, na glebach o niskiej zawartości materii organicznej. W systemie uprawy bardzo wczesnej, gdzie rośliny muszą szybko zbudować masę zieloną i plon, rola siarki staje się równie ważna jak w innych uprawach intensywnych.
Niedobory siarki mogą objawiać się rozjaśnieniem najmłodszych liści i osłabieniem wzrostu. Zapobieganie polega przede wszystkim na stosowaniu nawozów zawierających S razem z azotem (np. saletrosiarczany) lub z fosforem i magnezem. Warto także pamiętać, że część siarki dostarczana jest do gleby z opadami atmosferycznymi, ale w wielu rejonach Polski ilość ta nie pokrywa już w pełni potrzeb roślin.
Mikroelementy – małe dawki, duże efekty
Wśród mikroelementów najbardziej istotny dla ziemniaka jest bor, a także cynk, mangan, żelazo i miedź. Bor odpowiada m.in. za prawidłowy rozwój tkanek merystematycznych, w tym stołków bulw, oraz za transport cukrów. Jego niedobór może powodować deformacje bulw, spękania oraz zwiększać podatność na choroby. Cynk i mangan uczestniczą w licznych reakcjach enzymatycznych, wpływając na wzrost i odporność roślin.
W praktyce rolniczej najczęściej stosuje się mikroelementy w formie nawozów dolistnych, aplikowanych w kilku zabiegach w trakcie sezonu wegetacyjnego. W uprawach bardzo wczesnych, przy krótkim okresie od sadzenia do zbioru, kluczowe jest odpowiednio wczesne rozpoczęcie dokarmiania dolistnego – już w fazie 5–6 liści rozwiniętych. Pozwala to uniknąć utajonych niedoborów, które nie zawsze są widoczne gołym okiem, ale ograniczają plon.
Formy, techniki i terminy nawożenia startowego
Oprócz doboru dawek oraz proporcji składników, ogromne znaczenie ma sposób ich wprowadzania do gleby. W ziemniakach bardzo wczesnych liczy się każdy dzień, dlatego technika nawożenia musi zapewniać możliwie szybkie działanie nawozów przy jednoczesnym ograniczeniu strat i ryzyka uszkodzenia młodych roślin.
Nawożenie przedsiewne i pasowe
Podstawową metodą jest nawożenie przedsiewne, polegające na rozrzuceniu nawozów na całą powierzchnię pola, a następnie ich wymieszaniu z glebą na głębokość 10–20 cm. W ten sposób stosuje się znaczną część fosforu i potasu, a także część azotu. Rozwiązanie to jest uniwersalne i nie wymaga specjalistycznego sprzętu, ale cechuje się mniejszą precyzją dostarczania składników w bezpośrednie sąsiedztwo korzeni.
Coraz większą popularność zyskuje nawożenie pasowe (strip-till lub podsiew pod redliny), polegające na umieszczeniu nawozu w wąskich pasach, tuż pod lub obok rzędu sadzeniaków. Taka technika zwiększa dostępność składników dla młodych roślin, pozwala obniżyć całkowite dawki oraz ogranicza straty. Jest szczególnie przydatna dla fosforu, który słabo przemieszcza się w profilu glebowym i powinien być ulokowany możliwie blisko rozwijających się korzeni.
Nawozy startowe stosowane punktowo
Innym rozwiązaniem są nawozy startowe aplikowane punktowo, bezpośrednio w redliny w trakcie sadzenia. Może to być zarówno klasyczny nawóz granulowany w niewielkiej dawce, jak i specjalistyczne formulacje o wysokiej zawartości fosforu i mikroelementów. Takie nawożenie wymaga precyzyjnych sadzarek wyposażonych w dozowniki, ale w zamian zapewnia wyjątkowo efektywne wykorzystanie składników przez rośliny.
Należy przy tym zachować odpowiedni dystans między nawozem a sadzeniakiem – zbyt bliskie sąsiedztwo może powodować uszkodzenia kiełków na skutek wysokiego zasolenia. Optymalna odległość to zazwyczaj kilka centymetrów w bok i poniżej poziomu sadzeniaka. W praktyce zaleca się testowanie ustawień maszyny na krótkim odcinku pola przed właściwym siewem.
Dolistne dokarmianie wczesnych ziemniaków
Dolistne dokarmianie nie zastępuje nawożenia doglebowego, ale stanowi ważne uzupełnienie strategii startowej. W warunkach chłodnej wiosny, gdy pobieranie składników z gleby jest ograniczone, zabiegi dolistne mogą przejściowo złagodzić objawy niedoborów i podtrzymać tempo wzrostu. Szczególnie efektywne są mieszaniny zawierające fosfor, magnez i mikroelementy, aplikowane na początku intensywnego wzrostu naci.
W uprawach bardzo wczesnych istotne jest, aby nie opóźniać pierwszego zabiegu dolistnego. Jeśli korzystamy z nawozów wieloskładnikowych, warto zaplanować go, gdy rośliny osiągną 15–20 cm wysokości, a liście pokryją znaczną część międzyrzędzi. Kolejny zabieg, ewentualnie uzupełniony o inne środki (np. fungicydy), można przeprowadzić w odstępie 10–14 dni. Ze względu na krótki okres wegetacji zwykle wystarczają 2–3 zabiegi dolistne, odpowiednio skomponowane.
Praktyczne porady dla plantatora ziemniaków bardzo wczesnych
Dobra strategia nawożenia startowego to nie tylko dawki i terminy, ale również szereg praktycznych decyzji na poziomie gospodarstwa. W uprawach bardzo wczesnych margines błędu jest mniejszy, a okno na wykonanie zabiegów krótsze. Poniżej zebrano kluczowe wskazówki, które pomagają ograniczyć ryzyko i poprawić efektywność nawożenia.
Analiza gleby i planowanie z wyprzedzeniem
Podstawą każdej racjonalnej decyzji nawozowej jest rzetelna analiza gleby. W przypadku uprawy bardzo wczesnej warto wykonać ją nie później niż jesienią, by mieć czas na ewentualne uregulowanie pH oraz uzupełnienie niedoborów fosforu i potasu. Na tej podstawie można opracować plan nawożenia obejmujący zarówno nawozy mineralne, jak i naturalne (obornik, gnojowica, komposty).
Warto rozważyć wykonanie analiz również pod kątem zawartości mikroelementów, zwłaszcza boru i cynku. Choć nie jest to praktyka powszechna we wszystkich gospodarstwach, w intensywnych uprawach bardzo wczesnych może przynieść wymierne korzyści. Znajomość zasobności gleby pozwala lepiej dobrać typ nawozów dolistnych i uniknąć zarówno niedoborów, jak i niepotrzebnych wydatków.
Ostrożność przy nawożeniu obornikiem
Obornik jest cennym źródłem materii organicznej oraz wielu składników pokarmowych, ale w uprawie ziemniaków bardzo wczesnych wymaga szczególnej rozwagi. Zbyt świeży obornik, stosowany krótko przed sadzeniem, może prowadzić do nadmiernego uwalniania azotu, zwiększać ryzyko występowania parcha zwykłego oraz pogarszać strukturę redlin. Dlatego w większości przypadków zaleca się stosowanie obornika pod przedplon lub co najmniej kilka miesięcy przed sadzeniem.
Jeśli gospodarstwo dysponuje obornikiem dobrze przefermentowanym, można rozważyć jego aplikację jesienią, na kilka miesięcy przed planowanym terminem założenia plantacji. Uzupełnieniem będą wówczas nawozy mineralne, stosowane wiosną w dawkach precyzyjnie dopasowanych do wymagań odmiany i zasobności gleby. Taki system pozwala połączyć zalety nawożenia organicznego z kontrolą nad ilością azotu szybko dostępnego.
Unikanie zasolenia i uszkodzeń wschodów
Ziemniak jest wrażliwy na nadmierne zasolenie gleby, szczególnie w początkowych fazach wzrostu. Zbyt wysokie jednorazowe dawki nawozów, zwłaszcza chlorkowych, stosowanych tuż przed sadzeniem lub w redliny, mogą powodować uszkodzenia kiełków, opóźnione wschody, a nawet placowe przerzedzenia łanu. Problem ten jest szczególnie dotkliwy na glebach lekkich, o małej pojemności sorpcyjnej, gdzie składniki łatwo koncentrują się w strefie wschodów.
Aby temu zapobiec, należy:
- unikać nadmiernych dawek potasu w formie chlorkowej wiosną,
- stosować nawozy punktowo z zachowaniem bezpiecznego dystansu od sadzeniaka,
- dzielić dawki azotu na przedsiewne i pogłówne, zamiast podawać całość przed sadzeniem,
- dbać o odpowiednią wilgotność gleby – przy dużej suszy ryzyko uszkodzeń zasoleniowych jest wyższe.
Dobór odmiany a nawożenie
Odmiany bardzo wczesne różnią się między sobą pod względem zapotrzebowania na składniki pokarmowe, dynamiki wzrostu oraz reakcji na nadmiar azotu. Odmiany o bardzo szybkim tempie budowania plonu wymagają dobrze zbilansowanego nawożenia startowego, ale często gorzej reagują na wysokie dawki azotu zastosowane późno. Z kolei odmiany o nieco wolniejszym tempie wczesnego wzrostu mogą potrzebować silniejszego wsparcia azotowego na starcie.
Dlatego przy planowaniu nawożenia warto uwzględnić nie tylko typ gleby i spodziewany termin zbioru, ale także specyfikę konkretnej odmiany. Informacje na ten temat można znaleźć w opisach hodowlanych, materiałach doradczych firm nasiennych oraz w doświadczeniach własnych gospodarstwa. Dobrą praktyką jest prowadzenie notatek polowych, w których zapisywane są dawki nawozów, terminy aplikacji oraz obserwacje dotyczące reakcji poszczególnych odmian.
Monitorowanie plantacji i reagowanie na niedobory
Nawet najlepiej zaplanowane nawożenie wymaga weryfikacji w trakcie sezonu. Regularne lustracje plantacji pozwalają na wczesne wychwycenie objawów niedoborów, takich jak przebarwienia liści, zahamowanie wzrostu czy nierównomierne zwarcie łanu. W razie potrzeby można wówczas skorygować strategię, np. poprzez zwiększenie intensywności dokarmiania dolistnego lub zmianę składu mieszaniny.
W gospodarstwach intensywnie produkujących ziemniaki bardzo wczesne warto rozważyć korzystanie z prostych testów roślinnych (np. oznaczanie zawartości azotu w liściach) lub usług doradczych oferujących diagnostykę składu chemicznego tkanek. Pozwala to podejmować decyzje nawozowe na podstawie rzeczywistego stanu roślin, a nie tylko planu ustalonego przed sezonem.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Jaką dawkę azotu zastosować pod ziemniaki bardzo wczesne i czy zawsze trzeba ją dzielić?
W uprawach bardzo wczesnych najczęściej stosuje się 60–90 kg N/ha, przy czym na glebach lekkich i średnich zaleca się podział na 2 dawki. Około 60–70% całości podaje się przedsiewnie lub w pas pod redliny, a pozostałą część pogłównie przed zwarciem międzyrzędzi. Dzielenie dawki ogranicza ryzyko wymywania azotu i nadmiernego wzrostu naci oraz pozwala lepiej dopasować nawożenie do przebiegu pogody i kondycji łanu.
Czy pod ziemniaki bardzo wczesne warto stosować nawożenie pasowe, czy wystarczy tradycyjne rozsiewanie?
Nawożenie pasowe wyraźnie poprawia start roślin, szczególnie w chłodnej wiosennej glebie, gdzie fosfor i potas są słabiej dostępne. Umieszczenie nawozu w wąskim pasie pod lub obok rzędów zwiększa jego wykorzystanie i pozwala niekiedy zmniejszyć całkowitą dawkę. Tradycyjne rozsiewanie jest nadal skuteczne, ale mniej precyzyjne. Jeśli gospodarstwo dysponuje sprzętem do nawożenia pasowego, szczególnie przy produkcji bardzo wczesnej warto tę technikę wykorzystać.
Jakie znaczenie ma siarka w nawożeniu ziemniaków bardzo wczesnych i w jakiej formie ją podawać?
Siarka zwiększa efektywność wykorzystania azotu i uczestniczy w budowie białek, co ma bezpośredni wpływ na tempo wzrostu naci oraz zdrowotność roślin. W uprawie bardzo wczesnej, przy intensywnym nawożeniu azotem, jej rola jest szczególnie duża. Najwygodniej dostarczać siarkę razem z innymi składnikami – w saletrosiarczanach, nawozach fosforowo-magnezowych lub wieloskładnikowych mieszankach NPK z S. Uzupełniająco można stosować też formy dolistne w mieszaninach mikroelementowych.
Czy obornik nadaje się pod ziemniaki bardzo wczesne i jak go bezpiecznie wykorzystać?
Obornik może być cennym elementem nawożenia, ale w produkcji bardzo wczesnej wymaga stosowania z wyprzedzeniem. Najlepiej aplikować go pod przedplon lub jesienią przed planowaną uprawą ziemniaka, by uniknąć nadmiernego uwalniania azotu w czasie wschodów i ograniczyć ryzyko parcha zwykłego. Obornik poprawia strukturę gleby i zwiększa pojemność wodną, co jest korzystne szczególnie na glebach lekkich. Wiosną dawki azotu i potasu należy wtedy odpowiednio skorygować, uwzględniając składniki wniesione z nawozem organicznym.
Kiedy rozpocząć dokarmianie dolistne ziemniaków bardzo wczesnych i na jakie składniki postawić?
Pierwszy zabieg dolistny warto zaplanować, gdy rośliny osiągną ok. 15–20 cm wysokości i mają dobrze rozwinięte 5–6 liści. Na starcie szczególnie ważne są fosfor, magnez oraz mikroelementy, zwłaszcza bor i mangan, które wspierają rozwój systemu korzeniowego i zawiązywanie bulw. W większości przypadków 2–3 zabiegi w odstępach 10–14 dni wystarczą, o ile nawożenie doglebowe zostało właściwie zbilansowane, a plantacja jest systematycznie monitorowana pod kątem wystąpienia ewentualnych niedoborów.
