Jakość wody używanej do oprysków ma bezpośredni wpływ na skuteczność ochrony roślin, koszty zabiegów oraz kondycję gleby i upraw. Nawet najlepiej dobrany środek ochrony roślin nie zadziała prawidłowo, jeśli zostanie wymieszany z wodą o nieodpowiednich parametrach fizykochemicznych. W praktyce wielu rolników nie docenia tego czynnika, skupiając się na dawce, terminie czy doborze preparatu, a pomijając analizę wody. Tymczasem to właśnie woda jest głównym nośnikiem substancji aktywnych i decyduje o ich stabilności, rozpuszczalności oraz przenikaniu do chwastów, szkodników czy patogenów.
Podstawowe parametry jakości wody a skuteczność oprysków
Woda do oprysków nie musi być krystalicznie czysta, ale powinna spełniać określone wymagania. Kluczowe są: twardość, pH, zawartość jonów wapnia i magnezu, obecność żelaza i manganu, ilość substancji organicznych oraz zawiesin mechanicznych. Zrozumienie tych parametrów pozwala lepiej wykorzystać potencjał stosowanych środków ochrony roślin, ograniczyć fitotoksyczność i zredukować ryzyko powstawania odporności chwastów czy patogenów.
Twardość wody – cichy zabójca skuteczności herbicydów
Twardość wody wynika głównie z obecności jonów wapnia (Ca²⁺) i magnezu (Mg²⁺). Im wyższa twardość, tym większe ryzyko tworzenia się trudno rozpuszczalnych związków z substancjami aktywnymi, szczególnie w przypadku wielu herbicydów. W praktyce oznacza to spadek skuteczności, konieczność powtarzania zabiegów lub zwiększania dawkowania, co podnosi koszty i obciąża środowisko.
Najbardziej wrażliwe na twardą wodę są m.in. środki oparte na glifosacie, niektóre sulfonylomoczniki oraz regulatory wzrostu. W obecności jonów wapnia tworzą one kompleksy, które gorzej przenikają do komórek roślinnych. Nawet jeśli oprysk wykonany jest w idealnych warunkach pogodowych, efekt może być niezadowalający, a rolnik często wini za to „słaby środek” zamiast jakości wody.
W wielu gospodarstwach stosuje się wodę z głębinowych ujęć studziennych, która bywa bardzo twarda. Bez regularnego badania parametrów nie sposób ocenić, czy nie jest ona główną przyczyną problemów z efektywnością zabiegów. W takiej sytuacji pomocne mogą być specjalne kondycjonery wody lub dodatek siarczanu amonu, który wiąże jony wapnia i magnezu, poprawiając skuteczność herbicydu.
pH wody – dlaczego odczyn ma znaczenie?
Kolejnym istotnym parametrem jest pH, które określa odczyn wody: kwaśny, obojętny lub zasadowy. Większość substancji czynnych środków ochrony roślin najlepiej zachowuje stabilność w wodzie lekko kwaśnej lub zbliżonej do obojętnej (pH 5–7). Zbyt wysokie pH sprzyja hydrolizie, czyli rozkładowi cząsteczki substancji aktywnej, co prowadzi do obniżenia skuteczności zabiegu, zanim jeszcze ciecz trafi na roślinę.
Szczególnie wrażliwe na zasadowy odczyn są niektóre insektycydy i fungicydy. Rozkładają się one szybciej w wodzie o pH powyżej 7, a w skrajnych przypadkach tracą znaczną część swojej aktywności już w zbiorniku opryskiwacza. Z kolei nadmiernie kwaśne pH może zwiększać ryzyko korozji elementów opryskiwacza oraz fitotoksyczność wobec roślin uprawnych.
Dlatego korzystne jest regularne sprawdzanie pH wody stosowanej do oprysków, szczególnie jeśli pochodzi ona z różnych źródeł – np. ze stawu, rzeki czy studni głębinowej. Na rynku dostępne są proste paski wskaźnikowe lub małe mierniki elektroniczne, które pozwalają szybko ocenić odczyn. Gdy pH jest niewłaściwe, warto stosować odpowiednie regulatory lub kondycjonery wody.
Substancje organiczne, mętność i zawiesiny
Woda powierzchniowa (ze stawów, rzek, rowów melioracyjnych) często zawiera dużo substancji organicznych, glonów, resztek roślinnych i zawiesin mineralnych. Tego typu zanieczyszczenia mogą adsorbować substancję czynną, ograniczając jej dostępność dla chwastów czy patogenów. Dodatkowo zwiększają ryzyko zapychania filtrów oraz nierównomiernej pracy rozpylaczy.
Silnie mętna woda powoduje także nierówny rozkład składnika aktywnego w cieczy roboczej, co może skutkować powstawaniem „placków” – miejsc, gdzie dawka jest zbyt niska lub zbyt wysoka. Zbyt niska prowadzi do słabego efektu chwastobójczego, natomiast zbyt wysoka może wywołać uszkodzenia roślin uprawnych, szczególnie wrażliwych odmian.
W wodzie bogatej w materię organiczną szybciej rozwijają się także mikroorganizmy, co sprzyja tworzeniu się osadów i biofilmu w zbiorniku oraz w przewodach opryskiwacza. Przekłada się to na większą podatność na awarie, gorszą precyzję oprysku oraz konieczność częstszego i bardziej intensywnego mycia sprzętu.
Wpływ jakości wody na różne grupy środków ochrony roślin
Nie wszystkie środki ochrony roślin reagują tak samo na parametry wody. Wiedza o tym, które preparaty są wrażliwe na twardość, pH czy obecność zanieczyszczeń, pozwala dokonać odpowiednich korekt podczas przygotowywania cieczy roboczej. Odpowiednie zarządzanie jakością wody ma duże znaczenie zarówno w ochronie herbicydowej, jak i fungicydowej czy insektycydowej.
Herbicydy a twardość i pH
Herbicydy należą do grupy środków, które najczęściej są mieszane z dużą ilością wody, co zwiększa znaczenie jej parametrów. W przypadku preparatów o działaniu nalistnym, takich jak glifosat, sulfonylomoczniki czy niektóre regulatorowe środki zbożowe, kluczowa jest zarówno twardość, jak i odczyn cieczy.
Woda o wysokiej twardości, bogata w jony wapnia i magnezu, łączy się z cząsteczką herbicydu, tworząc mniej aktywne formy. Często wymaga to zastosowania wyższej dawki lub dodania adiuwantów, które poprawiają wnikanie i rozprowadzenie substancji na powierzchni roślin. W przeciwnym razie część chwastów przetrwa zabieg, co w dłuższej perspektywie sprzyja rozwojowi populacji odpornych.
W przypadku herbicydów doglebowych pył zawieszony oraz cząstki organiczne mogą wiązać substancję czynną, ograniczając jej dostępność w warstwie gleby, gdzie kiełkują chwasty. Zanieczyszczona woda może więc zmniejszyć skuteczność takich zabiegów, mimo prawidłowo wykonanej aplikacji. Dlatego szczególnie przy opryskach doglebowych warto stosować względnie czystą wodę o stabilnych parametrach.
Fungicydy i insektycydy a stabilność w roztworze
Fungicydy i insektycydy często są bardziej wrażliwe na pH niż na twardość wody. Nadmiernie zasadowy odczyn przyspiesza ich rozpad i może skracać czas działania, co jest szczególnie ważne przy ochronie upraw o wysokiej wartości, takich jak warzywa, sady czy plantacje nasienne. Zbyt szybki rozkład fungicydu w zbiorniku oznacza słabszą ochronę liści, kwiatów i owoców przed infekcją.
Insektycydy stosowane na roślinach polowych również tracą skuteczność, jeśli są przygotowywane w nieodpowiedniej wodzie, a następnie pozostają kilka godzin w zbiorniku podczas długiego oprysku. Przy niekorzystnym pH część substancji aktywnej może ulec degradacji jeszcze przed dotarciem na pole, co z punktu widzenia ekonomii zabiegu jest poważną stratą.
Na jakość działania fungicydów czy insektycydów wpływa także obecność żelaza i manganu w wodzie. Te pierwiastki mogą tworzyć osady i zmieniać barwę cieczy roboczej, a w skrajnych przypadkach prowadzić do reakcji chemicznych ze składnikami formulacji. Dlatego w rejonach o podwyższonej zawartości żelaza w wodzie szczególnie istotne jest jej badanie i ewentualne uzdatnianie.
Nawozy dolistne i regulatory wzrostu
Woda do oprysków jest również nośnikiem nawozów dolistnych oraz regulatorów wzrostu. Ich efektywność w dużym stopniu zależy od możliwości wnikania przez kutykulę liści, co jest ściśle związane ze strukturą kropli, napięciem powierzchniowym oraz parametrami cieczy. Niewłaściwa twardość lub pH mogą zmieniać rozpuszczalność poszczególnych składników, powodując ich wytrącanie się lub ograniczając wchłanianie.
Warto pamiętać, że niektóre nawozy dolistne same w sobie mogą wpływać na pH roztworu. Przy gotowych mieszankach zbiornikowych, gdzie łączy się fungicyd, insektycyd oraz nawóz dolistny, kontrola jakości wody jest szczególnie ważna. Bez niej ryzykujemy powstanie niezgodnych mieszanin, wytrącanie się osadów oraz utratę skuteczności całego zabiegu.
Regulatory wzrostu zbożowego wymagają bardzo precyzyjnego dawkowania i właściwych warunków wchłaniania, aby nie spowodować uszkodzeń łanu. Woda o parametrach odbiegających od optymalnych może zwiększyć agresywność działania preparatu lub przeciwnie – osłabić go tak bardzo, że rośliny nie odpowiedzą prawidłowo. W efekcie kłosy są gorzej chronione przed wyleganiem, a plon i jego jakość ulegają pogorszeniu.
Praktyczne zalecenia dla rolników – jak zadbać o wodę do oprysków?
Kontrola jakości wody nie musi być skomplikowana ani bardzo kosztowna. W wielu przypadkach wystarczą proste badania i kilka praktycznych kroków, aby znacząco zwiększyć skuteczność zabiegów. Odpowiednie podejście do tego tematu przekłada się bezpośrednio na lepszą ochronę roślin, stabilniejsze plony oraz ograniczenie strat finansowych w gospodarstwie.
Badanie wody – od czego zacząć?
Podstawą jest poznanie parametrów wody wykorzystywanej w gospodarstwie. Jeżeli korzysta się z własnej studni, stawu lub kilku różnych ujęć, każdy z tych punktów warto zbadać osobno. Najważniejsze parametry to: twardość ogólna, pH, zawartość wapnia, magnezu, żelaza, manganu oraz ogólna ilość zawiesin i substancji organicznych.
Badania można zlecić w lokalnym laboratorium rolniczym, stacji sanitarno-epidemiologicznej lub firmie zajmującej się uzdatnianiem wody. Wstępne informacje można uzyskać także za pomocą prostych zestawów testowych dostępnych na rynku. Choć nie dadzą one tak dokładnych wyników jak profesjonalne analizy, pozwolą ocenić, czy problem jest poważny i wymaga szerszej diagnostyki.
Wyniki badań warto archiwizować i odnawiać co kilka lat, ponieważ parametry wody mogą się zmieniać w zależności od warunków atmosferycznych, poziomu lustra wody gruntowej czy intensywności użytkowania ujęcia. Regularna kontrola pozwala szybko wychwycić niekorzystne zmiany i odpowiednio dostosować technologię oprysków.
Stosowanie kondycjonerów i regulatorów pH
Gdy woda jest twarda lub ma nieodpowiednie pH, z pomocą przychodzą specjalne dodatki – kondycjonery i regulatory. Ich zadaniem jest związanie nadmiaru jonów wapnia i magnezu, ustabilizowanie odczynu cieczy oraz poprawa rozpuszczalności i dostępności substancji czynnych. W wielu przypadkach pozwala to znacząco zwiększyć skuteczność oprysku bez konieczności podnoszenia dawki środka.
Kondycjonery najczęściej dodaje się do zbiornika jako pierwsze, jeszcze przed wlaniem środka ochrony roślin. W ten sposób przygotowuje się wodę o odpowiednich parametrach, w której herbicyd, fungicyd lub insektycyd zachowają stabilność i aktywność. Dobre praktyki zalecają dokładne mieszanie cieczy po każdym dodaniu składnika, aby uzyskać jednorodny roztwór.
Regulatory pH pozwalają szybko obniżyć lub podnieść odczyn wody. Warto jednak stosować je zgodnie z zaleceniami producenta i zawsze kontrolować efekt przy pomocy prostego testu. Zbyt silne zakwaszenie cieczy może nie tylko uszkodzić elementy opryskiwacza, ale także zwiększyć ryzyko fitotoksyczności. Dlatego dawkę regulatora należy dobrać ostrożnie i z uwzględnieniem rodzaju stosowanego środka.
Filtracja i przygotowanie fizyczne wody
Oprócz parametrów chemicznych bardzo ważna jest także jakość fizyczna wody: brak nadmiernej mętności, osadów i drobin mineralnych. W tym celu warto zainwestować w odpowiedni system filtracji na etapie poboru wody oraz zadbać o sprawny układ filtrów w samym opryskiwaczu. Filtry siatkowe, żwirowe lub węglowe pomagają usuwać zanieczyszczenia, które mogłyby uszkodzić pompy, dysze czy zawory.
Woda pobierana ze stawów lub rzek powinna przechodzić przez wstępny filtr, który zatrzyma większe frakcje – resztki roślin, glony i piasek. Dzięki temu ryzyko zapchania rozpylaczy podczas pracy w polu będzie mniejsze, a rozkład cieczy roboczej na roślinach bardziej równomierny. Regularne czyszczenie filtrów to obowiązkowy element konserwacji całego systemu opryskowego.
W niektórych gospodarstwach stosuje się także zbiorniki buforowe, w których woda może się odstoić, a część cięższych zanieczyszczeń opada na dno. Takie rozwiązanie jest szczególnie przydatne przy poborze wody z powierzchniowych ujęć. Odstojenie i filtracja redukują ilość zawiesin, co poprawia warunki pracy środków ochrony roślin oraz zmniejsza zużycie części opryskiwacza.
Technika oprysku a jakość wody
Nawet najlepiej przygotowana woda nie zapewni wysokiej skuteczności, jeśli technika oprysku jest nieprawidłowa. Parametry wody wpływają na tworzenie się kropli, ich wielkość i zdolność do utrzymania się na powierzchni liści. Zbyt duże krople ściekają, a zbyt małe łatwo znoszone są przez wiatr, co prowadzi do strat środka i zanieczyszczenia sąsiednich upraw.
Dostosowanie ciśnienia, rodzaju rozpylaczy i prędkości jazdy do warunków polowych i parametrów cieczy roboczej jest kluczowe. Gęstsza ciecz, wynikająca np. z obecności nawozów dolistnych i kondycjonerów, może wymagać innego typu końcówek niż sama woda z herbicydem. Dobrze dobrane rozpylacze pozwalają uzyskać równomierne pokrycie roślin przy minimalnych stratach i znoszeniu.
Jakość wody wiąże się także z koniecznością odpowiedniego mycia i konserwacji opryskiwacza. Osady z twardej wody, zawiesiny organiczne czy resztki preparatów mogą gromadzić się w zbiorniku oraz przewodach, prowadząc z czasem do ich uszkodzeń lub blokad. Regularne płukanie, stosowanie środków myjących oraz okresowa kontrola rozpylaczy pomagają utrzymać sprzęt w dobrym stanie i zapewnić wysoką powtarzalność zabiegów.
Ekonomiczne korzyści z dbałości o jakość wody
Zarządzanie jakością wody to nie tylko kwestia agrotechniki, ale także ekonomii gospodarstwa. Zastosowanie odpowiednio przygotowanej wody pozwala uzyskać pełną skuteczność środków ochrony roślin w dawkach zalecanych przez producenta, bez konieczności ich podnoszenia czy powtarzania zabiegów. Oznacza to oszczędność zarówno na preparatach, jak i na paliwie, czasie pracy maszyn oraz własnym zaangażowaniu.
Ograniczenie strat substancji czynnej przekłada się również na mniejsze obciążenie środowiska i lepszy wizerunek gospodarstwa, co może mieć znaczenie przy współpracy z przetwórcami, sieciami handlowymi czy przy ubieganiu się o certyfikaty jakości. Dbałość o wodę wykorzystywaną w opryskach staje się jednym z elementów nowoczesnego, odpowiedzialnego rolnictwa.
W perspektywie kilku sezonów inwestycje w proste testy, kondycjonery, filtry czy poprawę infrastruktury wodnej często zwracają się wielokrotnie w postaci wyższych i stabilniejszych plonów, lepszej jakości plonu handlowego oraz mniejszego ryzyka niepowodzenia zabiegów. Warto traktować wodę nie jako „dodatek” do środka, lecz jako równorzędny składnik całej technologii ochrony roślin.
Najczęstsze błędy związane z wodą do oprysków i jak ich unikać
W praktyce gospodarstw rolnych powtarza się kilka typowych błędów, które znacząco obniżają efektywność zabiegów opryskowych. Świadomość tych potknięć i ich skutków pozwala w prosty sposób poprawić wyniki ochrony roślin bez radykalnych zmian sprzętowych czy technologicznych.
Pomijanie badań i założeń o „dobrej wodzie”
Wielu rolników zakłada, że skoro woda nadaje się do pojenia zwierząt czy celów gospodarczych, to będzie również odpowiednia do oprysków. Tymczasem parametry istotne dla zdrowia ludzi i zwierząt nie pokrywają się w pełni z wymaganiami stawianymi wodzie do zabiegów ochrony roślin. Twardość, pH czy obecność żelaza mogą mieścić się w normach sanitarnych, a jednocześnie nie sprzyjać stabilności herbicydów, fungicydów i innych preparatów.
Brak wiedzy o rzeczywistych parametrach prowadzi do wielu mylnych wniosków: obwiniania pogodny, odmiany roślin czy samego środka za słaby efekt zabiegu. Tymczasem źródło problemu leży w zbiorniku opryskiwacza. Wprowadzenie prostych badań oraz zapisywanie wyników zabiegów pozwala lepiej zrozumieć zależności między jakością wody a skutecznością ochrony.
Nieprawidłowa kolejność mieszania w zbiorniku
Częstym błędem jest wlewanie środków ochrony roślin do zbiornika napełnionego już po brzegi, bez wcześniejszego przygotowania wody. W takiej sytuacji kondycjonery czy regulatory pH nie mają szans w pełni zadziałać, a całe mieszanie jest mniej efektywne. Równie problematyczne jest dodawanie nawozów dolistnych czy innych składników w przypadkowej kolejności.
Ogólna zasada mówi, że najpierw należy wlać do zbiornika część wody, następnie dodać kondycjoner lub regulator, dokładnie wymieszać, a dopiero później kolejno wprowadzać środki ochrony roślin i nawozy według zaleceń producenta. Dopiero na końcu uzupełnia się wodę do docelowej objętości. Taka procedura minimalizuje ryzyko wytrącania się osadów i zapewnia jednorodność cieczy.
Ignorowanie informacji z etykiet i zaleceń producenta
Producenci środków ochrony roślin coraz częściej zamieszczają na etykietach informacje dotyczące wymagań wobec wody: optymalne pH, tolerowaną twardość, zalecane dodatki czy ostrzeżenia dotyczące mieszania z nawozami dolistnymi. Pomijanie tych danych to prosty sposób na obniżenie skuteczności zabiegu lub nawet uszkodzenie roślin.
Czas poświęcony na dokładne przeczytanie instrukcji i dostosowanie technologii do zaleceń zwraca się w postaci stabilnych efektów ochrony. W razie wątpliwości warto sięgnąć po materiały doradcze lub konsultację z przedstawicielem firmy, który może pomóc dobrać odpowiedni schemat przygotowania cieczy oraz ewentualne dodatki poprawiające działanie preparatu.
Brak konserwacji opryskiwacza i kontroli filtrów
Nawet przy poprawnie przygotowanej wodzie zaniedbany opryskiwacz może być źródłem wielu problemów. Zanieczyszczone filtry, zużyte rozpylacze, osady w zbiorniku i przewodach wpływają na rzeczywistą dawkę cieczy podawaną na hektar oraz na równomierność oprysku. W połączeniu z nieoptymalnym pH lub dużą twardością wody daje to mieszankę sprzyjającą awariom i błędom aplikacyjnym.
Regularna kontrola stanu technicznego sprzętu – w tym pomiar wydatku rozpylaczy, czyszczenie filtrów, płukanie zbiornika oraz ocena szczelności układu – powinna być stałym elementem przygotowań do sezonu opryskowego. Takie działanie nie tylko poprawia skuteczność ochrony, ale również ogranicza zużycie środków oraz ryzyko niekontrolowanego wycieku cieczy na podwórzu czy na polu.
Nadmierne zaufanie do „sprawdzonych” schematów
Wiele technologii oprysków powstawało lata temu, w innych warunkach glebowo-klimatycznych i przy odmiennych formulacjach środków. Bezrefleksyjne stosowanie schematów opartych na dawkach i proporcjach przejętych „z dziada pradziada” może rozmijać się z wymaganiami współczesnych preparatów. Zmieniają się także parametry wody w studniach czy ciekach, co dodatkowo wymusza aktualizację praktyk.
Otwartość na nową wiedzę, udział w szkoleniach doradczych, czytanie aktualnych zaleceń i wyniki badań prowadzonych przez instytuty naukowe pozwalają uniknąć wielu niepotrzebnych strat. Jakość wody to temat, który w ostatnich latach zyskuje na znaczeniu wraz ze wzrostem cen środków ochrony roślin i presją na ograniczanie ich zużycia.
FAQ – najczęściej zadawane pytania o jakość wody w opryskach
Jak często powinienem badać wodę używaną do oprysków?
Optymalnie analizę wody z głównego ujęcia warto wykonać co 2–3 lata lub częściej, jeśli obserwujesz spadek skuteczności zabiegów bądź zmiany w smaku, zapachu czy barwie wody. W przypadku korzystania z kilku źródeł (np. studnia i staw) badanie każdego z nich pozwoli uniknąć niespodzianek. Dodatkowe testy są zalecane po większych modernizacjach instalacji wodnej lub znaczącym obniżeniu poziomu wód gruntowych, gdyż takie zjawiska mogą wpływać na twardość, pH i skład chemiczny wody.
Czy mogę używać tej samej wody do oprysków i do pojenia bydła?
Technicznie często korzysta się z jednego ujęcia, ale wymagania dla wody do pojenia i do oprysków są różne. Woda bezpieczna dla zwierząt może być jednocześnie zbyt twarda lub mieć niewłaściwe pH dla środków ochrony roślin. Dlatego warto oddzielnie ocenić jej przydatność do zabiegów, nawet jeśli spełnia normy sanitarne. W razie potrzeby można zastosować kondycjonery lub filtry tylko w tej części instalacji, z której pobierasz wodę do opryskiwacza, nie zmieniając reszty systemu w gospodarstwie.
Jak rozpoznać, że problem ze skutecznością oprysku wynika z jakości wody?
O jakości wody warto pomyśleć, gdy przy prawidłowym terminie zabiegu, odpowiednich warunkach pogodowych i poprawnej dawce środka zauważasz powtarzające się, słabsze efekty działania herbicydów, fungicydów czy insektycydów. Typowe sygnały to przeżywające chwasty w pasach opryskanych, konieczność podnoszenia dawek lub powtarzania zabiegów oraz różnice skuteczności między polami opryskiwanymi wodą z różnych źródeł. W takiej sytuacji podstawowe badanie twardości i pH może szybko wskazać prawdziwe źródło problemu.
Czy stosowanie kondycjonera wody zawsze jest opłacalne?
Opłacalność zależy od parametrów wody, rodzaju stosowanych środków oraz wartości chronionej uprawy. Przy bardzo twardej wodzie i drogich herbicydach nalistnych kondycjoner często pozwala uniknąć strat na skuteczności, które przewyższają jego koszt. W przypadku wód miękkich i zabiegów o mniejszej wrażliwości na twardość, znaczenie dodatków bywa mniejsze. Najlepiej oprzeć decyzję na wyniku badania wody oraz zaleceniach producentów środków, uwzględniając realne ryzyko osłabienia efektu zabiegu.
Czy mogę samodzielnie regulować pH wody, np. używając kwasów technicznych?
Teoretycznie dodanie kwasu obniży pH, ale samodzielne eksperymentowanie z kwasami technicznymi jest ryzykowne dla bezpieczeństwa operatora, sprzętu i roślin. Łatwo przesadzić z dawką, powodując korozję elementów opryskiwacza, wzrost fitotoksyczności oraz problemy z mieszalnością środków. Zdecydowanie bezpieczniejszym rozwiązaniem jest stosowanie specjalistycznych regulatorów pH przeznaczonych do rolnictwa, wraz z kontrolą efektu prostymi testami. Takie preparaty są zaprojektowane tak, by działać stabilnie i przewidywalnie w typowych warunkach polowych.
