Rasa świń Hainan Black, znana również jako czarna świnia z wyspy Hajnan, należy do gatunku Sus scrofa domesticus i stanowi unikalny przykład lokalnie przystosowanej trzody chlewnej o dużym znaczeniu kulturowym, gospodarczym i genetycznym. Wykształciła się w warunkach gorącego klimatu subtropikalnego, na stosunkowo odizolowanej wyspie położonej na południu Chin, dzięki czemu zachowała wiele cech pierwotnych, wysoką odporność i specyficzne walory użytkowe. W ostatnich dekadach, gdy intensywna hodowla świń na świecie koncentruje się na kilku szybkorośnących rasach komercyjnych, Hainan Black stała się równocześnie symbolem bioróżnorodności i przykładem rasy zagrożonej wypieraniem przez bardziej wydajne linie produkcyjne. Pomimo tego cieszy się uznaniem lokalnych społeczności, w kuchni regionalnej oraz w programach zachowania rodzimych zasobów genetycznych zwierząt gospodarskich.
Pochodzenie, historia i tło kulturowe rasy Hainan Black
Wyspa Hajnan, położona na Morzu Południowochińskim, od wieków była obszarem o częściowej izolacji geograficznej, co sprzyjało powstawaniu lokalnych odmian roślin i zwierząt. Hainan Black wywodzi się z prastarych chińskich populacji świń typu azjatyckiego, które prawdopodobnie zostały przywiezione na wyspę razem z falami osadników z kontynentalnych prowincji południowych Chin. Przez wiele pokoleń świnie te były utrzymywane w gospodarstwach chłopskich, często w niewielkich stadach, a dobór odbywał się głównie na podstawie przystosowania do lokalnych warunków, łatwości utrzymania, odporności, jakości mięsa i tłuszczu oraz przydatności w kuchni.
W tradycyjnych społecznościach Hajnanu świnia pełniła rolę nie tylko źródła pożywienia, lecz także ważnego elementu obrzędowości. W licznych świętach, ceremoniach, a także podczas uroczystości rodzinnych, takich jak wesela czy święta związane z cyklem agrarnym, nieodzownym składnikiem posiłków było mięso pochodzące z lokalnych świń czarnych. Wybór sztuk przeznaczonych na ubój często wiązał się z tradycją – zwierzę musiało być odpowiednio otłuszczone, o preferowanych cechach, potwierdzających dobrą opiekę gospodarza i jego status.
W źródłach chińskich dotyczących gospodarki rolnej południowych prowincji odnaleźć można wzmianki o lokalnych czarnych świniach na Hajnanie już w okresie dynastii Ming i Qing. Choć w tamtych czasach nie funkcjonowała jeszcze nowoczesna klasyfikacja rasowa, opisy wyglądu, umaszczenia oraz sposobu użytkowania świń z wyspy wskazują na ciągłość cech fenotypowych, które dziś przypisuje się rasie Hainan Black. Przez stulecia zwierzęta te pozostawały poza głównym nurtem hodowli państwowych, skoncentrowanej na terenach północnych i centralnych kraju, co paradoksalnie ułatwiło zachowanie ich odrębności.
W XX wieku, szczególnie po reformach gospodarczych w Chinach, wraz z intensyfikacją produkcji trzody chlewnej zaczęły się pojawiać pierwsze próby krzyżowania lokalnych świń Hainan Black z rasami o szybszym wzroście, takimi jak Landrace czy Large White. Celem było zwiększenie wydajności tuczu i poprawa wskaźników ekonomicznych. Jednocześnie pojawiło się ryzyko utraty czystości rasy i zaniku cech, które stanowiły o jej wyjątkowości. W odpowiedzi chińscy specjaliści rozpoczęli stopniowe porządkowanie zasobów genetycznych rodzimych ras, w tym również świń z Hajnanu, dokonując ich identyfikacji, opisu oraz włączając do programów ochrony.
Kontekst kulturowy pozostaje ważny również współcześnie. Hainan Black jest kojarzona z tradycyjną, lokalną kuchnią i produktami regionalnymi. Świnia ta bywa symbolem „swojskiego” rolnictwa, kontrastując z wielkotowarową produkcją nastawioną na intensywny tucz i uniformizację surowca mięsnego. Wzrost zainteresowania dziedzictwem kulinarnym, turystyką kulinarną i żywnością o określonym pochodzeniu geograficznym sprzyja ponownemu docenianiu tej rasy – szczególnie wśród konsumentów poszukujących produktów postrzeganych jako bardziej naturalne i zbliżone do lokalnej tradycji żywieniowej.
Charakterystyka biologiczna i cechy użytkowe rasy
Wygląd zewnętrzny i budowa ciała
Rasa Hainan Black jest klasycznie zaliczana do świń o umaszczeniu czarnym, zazwyczaj całkowicie jednolitym, czasem z niewielkimi, mało widocznymi odcieniami ciemnoszarymi. Skóra jest ciemna, co w połączeniu z czarnym włosem chroni zwierzę przed intensywnym promieniowaniem słonecznym panującym w klimacie wyspy Hajnan. Włos jest stosunkowo twardy, gęsty, przystosowany do warunków wysokiej wilgotności oraz deszczy monsunowych. Sylwetka świń tej rasy odznacza się raczej średnim kalibrem – nie są to zwierzęta tak ciężkie jak niektóre środkowoeuropejskie rasy słoninowe, ale też nie tak lekkie jak wysoce umięśnione rasy komercyjne.
Tułów Hainan Black jest dość krępy, o wyraźnie zaznaczonej linii grzbietu, który może mieć lekkie obniżenie w części lędźwiowej. Nogi są stosunkowo krótkie lecz mocne, dobrze przystosowane do poruszania się po nierównym, często wilgotnym lub błotnistym podłożu. Głowa jest średniej wielkości, z nieco wydłużonym ryjem, co sugeruje dobre przystosowanie do rycia gleby i poszukiwania pożywienia w środowisku o mniej intensywnym dokarmianiu. Uszy bywają półstojące lub lekko opadające, zależnie od linii hodowlanej, ale przeważnie nie są tak długie i opadające jak u wielu ras europejskich typu bekonowego.
Istotną cechą fenotypową jest wydatne umięśnienie połączone z dość grubą warstwą tłuszczu podskórnego. Rasa ta nie należy do skrajnie tłuszczowych, jednak w porównaniu z komercyjnymi rasami szybkorosnącymi ma większy udział tkanki tłuszczowej w tuszy. Tłuszcz jest ceniony w lokalnej kuchni, ponieważ wpływa na smak i soczystość mięsa, a także jest wykorzystywany do wytapiania smalcu czy tłuszczu kulinarnego.
Przystosowanie do klimatu i odporność
Wyspa Hajnan charakteryzuje się ciepłym, wilgotnym klimatem subtropikalnym, z wysokimi temperaturami przez większość roku i okresem deszczowym związanym z monsunem. W takich warunkach świnie mogą być narażone na stres cieplny, choroby pasożytnicze i bakteryjne oraz problemy z utrzymaniem dobrego stanu skóry i racic. Hainan Black wykazuje podwyższoną odporność na wiele lokalnych chorób oraz dobrą adaptację do wysokich temperatur i dużej wilgotności. To efekt zarówno wielopokoleniowej selekcji naturalnej, jak i praktyk hodowlanych gospodarzy, którzy zachowywali do rozrodu osobniki najlepiej znoszące trudne warunki.
Silny system odpornościowy i zdolność przystosowania się do ubogich, zmiennych warunków żywienia sprawiają, że świnie tej rasy są stosunkowo mało wymagające pod względem środowiskowym. Dobrze radzą sobie w systemach niskonakładowych, opartych na wykorzystaniu lokalnych pasz, odpadów kuchennych, produktów ubocznych upraw roślinnych czy poszukiwania pokarmu w środowisku półotwartym. To właśnie ta cecha czyni z nich wartościowy materiał do chowu w gospodarstwach rodzinnych, które nie zawsze dysponują infrastrukturą i środkami na intensywne systemy produkcji.
Cechy rozrodu i płodności
Rasy lokalne świń w Azji często cechują się dobrą płodnością i długowiecznością użytkową. Nie inaczej jest w przypadku Hainan Black. Lochy tej rasy zazwyczaj odznaczają się dobrą płodnością, terminowym wchodzeniem w ruję i względnie wysoką liczbą prosiąt w miocie. Choć dokładne dane mogą różnić się w zależności od gospodarstwa i intensywności żywienia, średnia liczba prosiąt urodzonych żywo w jednym miocie często mieści się w przedziale charakterystycznym dla ras lokalnych Azji południowej. Lochy wykazują przy tym zwykle dobrze rozwinięty instynkt macierzyński, co sprzyja przeżywalności prosiąt w warunkach mniej zmechanizowanego chowu.
Okres międzyciążowy, plenność oraz długowieczność użytkowa mogą być nieco mniej spektakularne niż u wysoko wyspecjalizowanych linii komercyjnych, jednak dla małych gospodarstw niewielki spadek wydajności rekompensuje łatwość utrzymania stada, mniejsze problemy zdrowotne i lepsze przystosowanie do lokalnych warunków. W wielu regionach Hajnanu lochy tej rasy są utrzymywane w gospodarstwie przez wiele lat, a decyzja o ich brakowaniu opiera się bardziej na ocenie kondycji, niż na ściśle ekonomicznych wskaźnikach wydajności rozrodu.
Wzrost, wykorzystanie paszy i parametry tuczu
W porównaniu z intensywnie selekcjonowanymi rasami typu mięsnego, takimi jak Large White, Duroc czy Pietrain, świnie Hainan Black rosną wolniej i osiągają masę rzeźną w dłuższym czasie. Tempo przyrostu dziennego jest umiarkowane, co jest cechą wspólną dla wielu ras lokalnych o niższym potencjale wzrostowym. Jednak wolniejszy wzrost idzie w parze z dobrą zdolnością do wykorzystania pasz objętościowych, lokalnych surowców i resztek żywności, co bywa kluczowe w gospodarstwach o ograniczonych zasobach finansowych.
Wyniki tuczu mogą być zadowalające, gdy dieta jest odpowiednio zoptymalizowana i zbilansowana, jednak Hainan Black nie osiągnie zwykle tak wysokiego udziału mięsa w tuszy i tak szybkiej konwersji paszy na przyrosty jak rasy przemysłowe. Zaletą jest natomiast trwałość tej rasy w mniej sprzyjających warunkach, gdzie nowoczesne, wrażliwe linie mogą mieć poważne problemy zdrowotne lub wydajnościowe.
Jakość mięsa i znaczenie kulinarne
Jedną z najbardziej cenionych cech rasy Hainan Black jest jakość mięsa. W odróżnieniu od wielu ras nastawionych na maksymalny udział mięsa i minimalizację tłuszczu, Hainan Black dostarcza surowca o wyraźnym marmurkowaniu, bogatszego w tłuszcz śródmięśniowy, co przekłada się na delikatność, smak i soczystość potraw. Tłuszcz ma zwykle odpowiednią konsystencję i temperaturę topnienia, co w tradycyjnych potrawach Hajnanu i szerzej, południowych Chin, ma duże znaczenie dla odbioru sensorycznego potrawy.
Mięso tej rasy często bywa przeznaczane do dań długo duszonych, pieczonych i gotowanych, w których tłuszcz stopniowo wnika w strukturę mięśnia, nadając mu niepowtarzalny aromat. W kuchni regionalnej wykorzystuje się zarówno części szlachetne, jak i podroby, a także słoninę do wytapiania aromatycznego tłuszczu. Dla konsumentów przyzwyczajonych do bardziej chudego mięsa, charakterystyka Hainan Black może wydawać się mniej atrakcyjna, jednak wśród miłośników kuchni tradycyjnej i w segmencie gastronomii wysokiej jakości, gdzie liczy się złożoność smaku, jest to rasowy atut.
Występowanie, systemy chowu i znaczenie gospodarcze
Rozmieszczenie geograficzne i zasięg hodowli
Naturalnym i historycznym obszarem występowania rasy Hainan Black jest wyspa Hajnan, administracyjnie należąca do Chińskiej Republiki Ludowej. Największe zagęszczenie stad tej rasy odnotowuje się w wiejskich regionach wyspy, gdzie rolnictwo odgrywa istotną rolę w utrzymaniu ludności. Tradycyjnie świnie te stanowiły integralny element gospodarstw mieszanych, w których prowadzono uprawę roślin (ryż, warzywa, owoce tropikalne) w połączeniu z hodowlą drobiu, bydła i trzody chlewnej.
Wraz z rozwojem transportu i wymiany gospodarczej część materiału genetycznego rasy Hainan Black została przeniesiona na kontynentalne tereny południowych Chin. Tam świnie te są utrzymywane w ograniczonej liczbie, zazwyczaj w celu prowadzenia prac badawczych, porównań genetycznych lub jako komponent w lokalnych programach ochrony ras rodzimych. Zdarzają się także przykłady gospodarstw specjalizujących się w produktach regionalnych, które importują materiał hodowlany z Hajnanu w celu produkcji mięsa o konkretnym profilu smakowym.
Na arenie międzynarodowej Hainan Black pozostaje rasą stosunkowo mało znaną. Zdarzają się pojedyncze ośrodki badawcze lub farmy doświadczalne poza Chinami, które utrzymują niewielkie populacje w celu badań nad różnorodnością genetyczną świń i ich przystosowaniem do trudnych warunków klimatycznych. Jednak globalne rozprzestrzenienie tej rasy jest znikome, a większość populacji nadal znajduje się w rejonie pierwotnego pochodzenia.
Systemy utrzymania i rola w gospodarstwach rodzinnych
Najbardziej charakterystycznym systemem chowu rasy Hainan Black są niewielkie gospodarstwa rodzinne, w których świnie karmione są mieszanką lokalnych pasz, odpadów kuchennych oraz resztek po zbiorach z pól. Zwierzęta często przebywają w prostych kojcach z dostępem do wybiegów, gdzie mogą ryć i poszukiwać pożywienia. Tego rodzaju system, choć odbiega od wysokostandardowych ferm przemysłowych, jest dobrze dostosowany do potrzeb rasy i pozwala na korzystanie z jej cech przystosowawczych.
Dzięki niewielkim wymaganiom co do jakości paszy i warunków utrzymania, świnie te mogą efektywnie wykorzystać zasoby, które w innym systemie pozostałyby nieużyte. Dla rolników stanowią one ważne źródło białka zwierzęcego i tłuszczu dla rodziny, a także pewną formę „lokalnej inwestycji”. Zwierzęta można sprzedać na rynku, gdy pojawia się potrzeba gotówki, co czyni trzodę chlewną istotnym elementem ekonomicznego bezpieczeństwa gospodarstwa.
W niektórych regionach Hajnanu stosowane są także półekstensywne systemy, w których świnie wypasa się na terenach porośniętych zaroślami, w sadach lub na odłogach. Pozwala to zwierzętom na samodzielne zdobywanie części pożywienia, uzupełnianego dokarmianiem w zagrodach. Taki system ułatwia rolnikom zmniejszenie kosztów paszowych, a jednocześnie sprzyja zachowaniu naturalnych zachowań zwierząt, co może pozytywnie wpływać na ich dobrostan.
Zagrożenia i konkurencja ze strony ras komercyjnych
Rosnące zapotrzebowanie na wieprzowinę na rynku chińskim i światowym doprowadziło do dynamicznego rozwoju hodowli ras o wysokiej wydajności, szybkich przyrostach i dużym udziale mięsa w tuszy. W takich realiach rasy lokalne, w tym Hainan Black, znalazły się pod presją ekonomiczną – rolnicy często decydują się na zastąpienie własnych stad rasami komercyjnymi, które zapewniają większą liczbę kilogramów mięsa w krótszym czasie.
Ta presja prowadzi do ograniczania liczby czysto rasowych stad Hainan Black, a także do częstych krzyżowań z innymi rasami, które mają poprawić cechy wzrostowe i wydajność mięsną potomstwa. Choć krzyżowanie może przynieść krótkoterminowe korzyści ekonomiczne, z punktu widzenia ochrony zasobów genetycznych jest niebezpieczne, ponieważ prowadzi do rozmycia unikalnego genotypu rasy. W skrajnych przypadkach możliwa jest całkowita utrata pierwotnego typu rasy, jeśli nie prowadzi się skrupulatnej rejestracji i selekcji reproduktorów.
Dodatkowym zagrożeniem jest ograniczona świadomość społeczna co do wartości rodzimych ras. W wielu regionach rolnicy, zachęcani programami modernizacyjnymi, postrzegają rasy lokalne jako „przestarzałe” i mało rentowne. Brak odpowiednich dopłat, systemów certyfikacji produktów lokalnych czy promocji mięsa pochodzącego od ras tradycyjnych dodatkowo zmniejsza motywację do ich utrzymywania.
Programy ochrony zasobów genetycznych i rola nauki
W odpowiedzi na postępujące zmniejszanie się liczebności licznych ras rodzimych, w tym Hainan Black, chińskie instytucje naukowe i administracyjne zaczęły opracowywać programy ochrony różnorodności genetycznej zwierząt gospodarskich. Obejmują one między innymi tworzenie stad zachowawczych, banków nasienia knurów, a także rejestrów rodowodowych, pozwalających monitorować stopień pokrewieństwa i unikać nadmiernego chowu wsobnego.
W niektórych ośrodkach badawczych Hajnanu i kontynentalnych Chin prowadzi się projekty mające na celu dokładne scharakteryzowanie genomu rasy Hainan Black, identyfikację markerów genetycznych związanych z odpornością, jakością mięsa czy przystosowaniem do wysokich temperatur. Wiedza ta jest wykorzystywana zarówno w ochronie rasy, jak i w próbach kontrolowanego użycia jej materiału genetycznego w krzyżowaniach z innymi rasami, aby przekazać cenne cechy bez całkowitej utraty typu lokalnego.
Ważnym elementem tych programów jest także edukacja rolników i konsumentów. Działania informacyjne podkreślają wartość bioróżnorodności, znaczenie ras lokalnych dla bezpieczeństwa żywnościowego, odporności całego sektora rolnego na zmiany klimatu oraz dla kulturowego dziedzictwa regionu. Zwiększanie świadomości może prowadzić do powstawania lokalnych inicjatyw, takich jak targi produktów tradycyjnych, certyfikacja mięsa z ras rodzimych, czy współpraca producentów z restauracjami nastawionymi na kuchnię regionalną.
Ciekawe informacje, perspektywy rozwoju i znaczenie dla przyszłości hodowli
Znaczenie genetyczne i potencjał w hodowli zrównoważonej
Rasa Hainan Black stanowi cenny rezerwuar genów związanych z przystosowaniem do klimatu gorącego i wilgotnego, odpornością na lokalne choroby oraz zdolnością do efektywnego wykorzystania zróżnicowanych, często ubogich pasz. W świetle globalnych zmian klimatu i poszukiwania systemów rolnictwa bardziej odpornych na stres środowiskowy, tego typu rasy mogą odegrać istotną rolę w przyszłości. Ich genotyp może posłużyć do poprawy odporności innych populacji trzody chlewnej, szczególnie w regionach tropikalnych i subtropikalnych, gdzie tradycyjne rasy europejskie mają trudności adaptacyjne.
W podejściu do hodowli zrównoważonej coraz większe znaczenie zyskują cechy takie jak odporność, długowieczność, niskie wymagania paszowe i zdolność do wykorzystywania lokalnych zasobów. W takich założeniach świnie Hainan Black wpisują się w nowoczesne koncepcje rolnictwa, mimo że same wywodzą się z wielowiekowej tradycji chłopskiej. Zamiast być traktowaną jako rasa „przestarzała”, Hainan Black może stać się jednym z filarów przyszłych strategii hodowlanych, które będą łączyć wydajność ekonomiczną z troską o środowisko i dobrostan zwierząt.
Powiązania z kuchnią regionalną i turystyką kulinarną
Wyspa Hajnan w ostatnich latach staje się coraz popularniejszym celem turystyki wewnętrznej w Chinach, a także międzynarodowej. Piękne plaże, klimat oraz bogata kultura kulinarna przyciągają gości, którzy poszukują autentycznych smaków regionu. W tym kontekście mięso pochodzące od świń rasy Hainan Black bywa promowane jako lokalny specjał, wyróżniający się smakiem, strukturą i sposobem przygotowania.
Restauracje, gospodarstwa agroturystyczne i lokalne targi żywności coraz chętniej sięgają po produkty tradycyjne, podkreślając ich pochodzenie i wykorzystując historię rasy w przekazie marketingowym. To zaś zwiększa zainteresowanie samych rolników utrzymaniem czystości rasy i spełnianiem określonych standardów produkcji. Współpraca między sektorem turystycznym a rolnictwem może stać się ważnym czynnikiem wspierającym rozwój rasy Hainan Black i stabilizującym jej przyszłość.
Istnieje także potencjał tworzenia oznaczeń geograficznych, certyfikatów jakości i innych form wyróżniania produktów pochodzących od tej konkretnej rasy i z określonego regionu. Takie rozwiązania są już stosowane w wielu krajach świata w odniesieniu do win, serów czy mięs, a ich wprowadzenie dla świń Hainan Black mogłoby przyczynić się do zwiększenia wartości rynkowej produktów i poprawy opłacalności ich wytwarzania.
Rasa w kontekście badań naukowych i zachowania bioróżnorodności
W badaniach nad genetyką świń, adaptacją do trudnych warunków klimatycznych i chorobowych oraz nad jakością mięsa, rasa Hainan Black dostarcza ważnego materiału porównawczego. Porównanie jej genomu z genomami ras intensywnie selekcjonowanych umożliwia identyfikację genów lub regionów chromosomów odpowiedzialnych za odporność, cechy rozrodu czy skład tkanki tłuszczowej. Może to prowadzić zarówno do nowych strategii hodowlanych, jak i do lepszego zrozumienia ewolucji świni domowej oraz mechanizmów adaptacji do różnych środowisk.
W kontekście zachowania zasobów genetycznych zwierząt gospodarskich Hainan Black jest przykładem, jak istotne jest zabezpieczenie nie tylko ras globalnie uznanych, ale także tych, które są lokalne i liczebnie stosunkowo niewielkie. Utrzymanie takich populacji wymaga kombinacji działań naukowych, administracyjnych i oddolnych inicjatyw rolników. Istotną rolę odgrywają banki genów, w których przechowuje się nasienie knurów i inne materiały biologiczne umożliwiające odtworzenie populacji nawet w przypadku gwałtownego spadku jej liczebności.
Równocześnie ważne jest ciągłe monitorowanie zmienności genetycznej w obrębie rasy. Nadmierne zawężenie puli genowej, wynikające z utrzymywania zbyt małej liczby reproduktorów, może prowadzić do wzrostu częstości wad genetycznych, obniżenia płodności i odporności. Dlatego współpraca między hodowcami a jednostkami naukowymi, które wspierają planowanie kojarzeń i wymianę materiału hodowlanego, ma kluczowe znaczenie dla zdrowej przyszłości rasy.
Perspektywy i wyzwania na kolejne dekady
Przyszłość rasy Hainan Black zależy od wielu czynników: zmian polityki rolnej w Chinach, postaw konsumentów, tempa globalizacji rynku wieprzowiny, a także od skali i skuteczności programów ochrony ras lokalnych. Jednym z kluczowych wyzwań jest znalezienie równowagi między ochroną czystości rasy a potrzebą dostosowania jej użytkowości do współczesnych wymagań ekonomicznych. Możliwe, że rozwój wyspecjalizowanych nisz rynkowych, w których konsumenci są gotowi zapłacić więcej za produkty wysokiej jakości, lokalne i o udokumentowanym pochodzeniu, będzie sprzyjał utrzymaniu populacji tej rasy.
Z drugiej strony nie można ignorować presji na zwiększanie efektywności produkcji i ograniczanie kosztów, co często prowadzi do koncentracji na kilku rasach o najwyższej wydajności. Aby rasa Hainan Black mogła przetrwać w takim środowisku, potrzebne jest wyraźne uznanie jej wartości pozaprodukcyjnej: kulturowej, historycznej, genetycznej i ekologicznej. Włączenie tej perspektywy w strategie rozwoju rolnictwa może pomóc uzasadnić publiczne wsparcie dla hodowców utrzymujących tę rasę, na przykład w formie dopłat, programów certyfikacji czy szkoleń.
W długim horyzoncie czasowym rasa Hainan Black może okazać się ważnym elementem zasobów, do których sięgniemy w obliczu narastających wyzwań, takich jak zmiany klimatu, pojawianie się nowych chorób, czy potrzeba ograniczenia zużycia importowanych pasz. Dzięki swoim cechom przystosowawczym, stosunkowo prostej obsłudze oraz wysokiej jakości produktu końcowego, świnia ta ma potencjał, aby z roli „lokalnej ciekawostki” awansować do rangi strategicznego zasobu hodowlanego, wartościowego nie tylko dla wyspy Hajnan, lecz także dla szerszego obszaru tropikalnych i subtropikalnych regionów świata.
