Gleby torfowe wysokie, nazywane także torfami wysokimi, należą do najbardziej specyficznych i zarazem najcenniejszych przyrodniczo gleb świata umiarkowanego. Powstają w wyniku bardzo powolnego nagromadzania się obumarłej materii organicznej w warunkach stałego uwilgocenia i słabego dostępu tlenu. Są to środowiska skrajne: chłodne, kwaśne, ubogie w składniki pokarmowe, ale niezwykle bogate w żywe organizmy wyspecjalizowane do życia w takich warunkach. Mimo że tradycyjnie nie uznaje się ich za idealne pod uprawy rolnicze, ich rola w funkcjonowaniu krajobrazu, bilansie wodnym i klimacie jest ogromna, a próby przekształcenia ich w grunty orne niosą poważne konsekwencje. Zrozumienie cech, rozmieszczenia, sposobu użytkowania i ochrony gleb torfowych wysokich staje się jednym z kluczowych zagadnień współczesnej nauki o środowisku i rolnictwie.
Geneza i warunki powstawania gleb torfowych wysokich
Gleby torfowe wysokie rozwijają się przede wszystkim na terenie torfowisk wysokich – specyficznego typu mokradeł zasilanych niemal wyłącznie przez wody opadowe. Odróżnia je to zasadniczo od torfowisk niskich i przejściowych, które korzystają również z wód gruntowych lub przepływowych, bogatszych w rozpuszczone składniki mineralne. Ta odmienność rodzaju zasilania wodą jest jednym z kluczowych czynników, które decydują o wyjątkowych właściwościach chemicznych i biologicznych torfów wysokich.
Podstawą powstawania torfu jest ograniczony rozkład szczątków roślinnych. W warunkach dobrze przewietrzonych i umiarkowanie wilgotnych obumarłe części roślin ulegają dość szybkiemu rozkładowi, przez co materia organiczna nie akumuluje się w grubych warstwach. Na torfowiskach wysokich jest inaczej. Wysokie uwilgocenie podłoża sprawia, że przestrzenie międzycząsteczkowe w glebie są wypełnione wodą, a dostęp tlenu jest silnie ograniczony. W takich warunkach aktywność organizmów rozkładających odpady organiczne ulega wyraźnemu spowolnieniu. Martwe resztki roślin, głównie mchów torfowców, tworzą stopniowo coraz grubszą warstwę torfu.
Bardzo ważną cechą torfowisk wysokich jest ich zasilanie ombrotroficzne, czyli niemal wyłącznie wodą opadową. Taka woda ma z natury niewielką zawartość jonów mineralnych i w warunkach torfowisk dodatkowo ulega zakwaszeniu. W konsekwencji tworzące się gleby mają silnie kwaśny odczyn, a ich zasobność w składniki mineralne, takie jak azot mineralny, fosfor czy potas, jest niezwykle mała. Powoduje to, że jedynie wąska grupa wysoce wyspecjalizowanych roślin jest w stanie przerwać linię sukcesji i utrwalić się w takim siedlisku.
Istotne są także warunki klimatyczne. Torfowiska wysokie i związane z nimi gleby najlepiej rozwijają się w strefie klimatu umiarkowanego, chłodnego i wilgotnego, gdzie suma opadów w ciągu roku znacznie przewyższa parowanie. Długi okres zalegania wody na powierzchni i w profilu glebowym wzmacnia proces torfotwórczy. Dodatkowo niskie temperatury spowalniają rozkład szczątków roślinnych. W rezultacie tempo akumulacji torfu jest wprawdzie bardzo małe – zwykle rzędu od kilkuset do tysiąca lat na jeden metr miąższości – ale w skali geologicznej prowadzi to do powstania znacznych zasobów materii organicznej.
Gleby torfowe wysokie, choć wydają się jednorodną kategorią, w praktyce mogą znacznie różnić się między sobą stopniem rozkładu, grubością pokładu torfu, udziałem roślin drzewiastych czy warunkami hydrologicznymi. W obrębie pojedynczego torfowiska występują mozaikowo różne mikrosiedliska, od stale zalanych zagłębień po powierzchnie nieco wyżej wyniesione, podsychające latem. Te zróżnicowane warunki lokalne wpływają na skład gatunkowy roślinności i charakter torfu, który w dalszej kolejności kształtuje właściwości gleby.
Właściwości fizyczne, chemiczne i biologiczne gleb torfowych wysokich
Najbardziej charakterystyczną cechą gleb torfowych wysokich jest bardzo wysoka zawartość materii organicznej. W typowych, dobrze wykształconych torfach wysoka zawartość węgla organicznego znacznie przewyższa zawartość części mineralnej. W wielu profilach cała miąższość gleby, nawet kilka metrów, stanowi niemal wyłącznie torf, a udział piasku, pyłu i iłu jest minimalny. Taka budowa przesądza o specyficznych właściwościach fizycznych i chemicznych tych gleb.
Z punktu widzenia fizycznego gleby torfowe wysokie są bardzo lekkie w stanie suchym, a jednocześnie zdolne do magazynowania imponujących ilości wody. Pojemność wodna torfów może sięgać nawet kilku razy ich masy suchej, co sprawia, że są one swego rodzaju naturalnym magazynem wody w krajobrazie. Zdolność do wiązania i zatrzymywania wilgoci wynika z gąbczastej struktury materii organicznej, w której występuje mnóstwo drobnych porów i przestrzeni międzytkankowych. To właśnie ta cecha stoi u podstaw hydrologicznej roli torfowisk wysokich – działają one jak powolnie uwalniający wodę rezerwuar, wyrównujący przepływy w rzekach i ograniczający ryzyko ekstremalnych wahań poziomu wód.
Jednocześnie torfy wysokie cechuje duża ściśliwość. W stanie nasycenia wodą są sprężyste i miękkie, natomiast po odwodnieniu ulegają znacznej konsolidacji i osiadaniu. Proces ten przyspiesza się przy intensywnym użytkowaniu rolniczym lub budowlanym, gdy następuje melioracja i trwałe obniżenie poziomu wód gruntowych. Odsłonięty i przewietrzony torf zaczyna się szybciej rozkładać, tracąc swoją pierwotną objętość, co może prowadzić do wyraźnego obniżenia powierzchni terenu.
Od strony chemicznej gleby torfowe wysokie odznaczają się bardzo kwaśnym odczynem. pH może spadać do wartości nawet poniżej 4, co dla większości roślin uprawnych stanowi warunki skrajnie niekorzystne. Wynika to z dominacji jonów wodorowych w kompleksie sorpcyjnym oraz niskiej zawartości kationów zasadowych – wapnia, magnezu, potasu i sodu. Kompleks sorpcyjny tworzą przede wszystkim kwasy huminowe i fulwowe, powstające podczas częściowego rozkładu szczątków roślinnych. W połączeniu z niską zawartością części mineralnych przekłada się to na bardzo małą pojemność wymiany kationowej w przeliczeniu na jednostkę objętości gleby, chociaż w odniesieniu do masy suchej pojemność ta bywa wysoka.
Składniki pokarmowe w glebach torfowych wysokich występują przede wszystkim w formach organicznych, trudno dostępnych dla roślin. Dotyczy to zwłaszcza azotu, którego łączna zawartość w torfie może być znaczna, ale udział form mineralnych gotowych do bezpośredniego pobrania (azotanów i amonów) jest bardzo mały. Podobnie fosfor występuje głównie w związkach związanych z materią organiczną, a jego uwalnianie jest uzależnione od warunków hydrologicznych i aktywności mikroorganizmów. Z punktu widzenia roślin uprawnych gleby torfowe wysokie są więc bardzo ubogie w dostępne składniki, nawet jeżeli ogólna zawartość pierwiastków w profilu glebowym jest wysoka.
Biologicznie gleby torfowe wysokie są podłożem niezwykle specyficznych ekosystemów. Dominującą rolę odgrywają w nich mchy z rodzaju Sphagnum, czyli torfowce, dzięki którym gleba stale się rozwija. Torfowce posiadają zdolność aktywnego zakwaszania środowiska oraz pobierania jonów wapnia i magnezu z otoczenia. Wypierają w ten sposób gatunki preferujące warunki bardziej zasobne, wzmacniając dominację roślin kwasolubnych. Z roślin naczyniowych dużą rolę odgrywają wrzosowate, jak wrzos i bagno zwyczajne, a także rośliny mięsożerne – na przykład rosiczki – które kompensują niedobór azotu w glebie poprzez odżywianie się owadami.
Mikroflora i mikrofauna gleb torfowych wysokich jest dostosowana do kwaśnych, słabo natlenionych warunków. Znaczącą rolę odgrywają grzyby i bakterie o specyficznej tolerancji na niski odczyn i podwyższoną wilgotność. Procesy biochemiczne zachodzą w takim środowisku powoli, lecz mają ogromne znaczenie dla stabilności torfu i obiegu pierwiastków. Ze względu na dużą zawartość węgla organicznego oraz powolny rozkład, gleby torfowe wysokie są jednym z głównych lądowych magazynów węgla i odgrywają istotną rolę w kształtowaniu bilansu gazów cieplarnianych w atmosferze.
Rozmieszczenie geograficzne i występowanie
Gleby torfowe wysokie występują przede wszystkim w strefie klimatu umiarkowanego chłodnego i borealnego, gdzie warunki hydrologiczne i termiczne sprzyjają powstawaniu torfowisk wysokich. Największe ich powierzchnie znajdują się w północnej Europie – szczególnie w Skandynawii, krajach bałtyckich, północnej części Niemiec, w Polsce oraz w europejskiej części Rosji. Znaczące obszary torfowisk wysokich spotyka się również w Kanadzie i na północnych terenach Stanów Zjednoczonych, a także na niektórych obszarach Azji północnej i centralnej.
W Europie Środkowej torfowiska i gleby torfowe wysokie występują zwykle w chłodniejszych regionach o zwiększonych opadach. Często są związane z obszarami pojeziernymi, kotlinami śródgórskimi i wysoczyznami, gdzie specyficzne warunki geologiczne i hydrologiczne umożliwiają długotrwałe utrzymywanie się nadmiaru wilgoci. W Polsce klasyczne torfowiska wysokie można znaleźć między innymi na Pojezierzu Pomorskim, w północnej części kraju oraz w niektórych rejonach górskich i podgórskich. Nierzadko występują w postaci kopułowatych wzniesień, których centralna część wznosi się nieco ponad otaczający teren mineralny – stąd określenie torfowisko wysokie.
Forma kopuły bierze się z długotrwałej akumulacji torfu i znaczącej zdolności do magazynowania wody. Wraz ze wzrostem miąższości torfu środkowa część torfowiska unosi się, stając się niemal całkowicie odizolowaną od wód gruntowych z otoczenia. W skrajnych przypadkach zasilanie kopuły torfowiska pochodzi wyłącznie z opadów atmosferycznych, co jeszcze bardziej nasila ombrotroficzny charakter siedliska. W pobliżu krawędzi kopuły warunki hydrologiczne bywają bardziej zmienne, co sprzyja obecności stref przejściowych między torfowiskiem wysokim a sąsiadującymi glebami torfowymi typu niskiego lub przejściowego.
W krajobrazie rolniczym gleby torfowe wysokie często występują w formie niewielkich, lecz licznych płatów rozproszonych między gruntami mineralnymi. W przeszłości wiele z nich zostało poddanych intensywnym pracom melioracyjnym mającym na celu pozyskanie dodatkowych terenów pod uprawy i łąki. Skutkowało to przekształceniem naturalnych torfowisk w odwodnione gleby organiczne, podatne na degradację. Obecnie coraz częściej odchodzi się od tego typu praktyk, dostrzegając zarówno przyrodniczą, jak i hydrologiczną oraz klimatyczną wartość nieprzekształconych torfowisk wysokich.
Rozmieszczenie gleb torfowych wysokich jest też silnie determinowane przez historię klimatu i geologii. W wielu regionach ich obecność wiąże się z zanikającymi jeziorami polodowcowymi, płytkimi zagłębieniami terenu i starorzeczami, gdzie nagromadzenie drobnej materii i niewielki odpływ wód stworzyły warunki do rozwoju roślinności torfotwórczej. Proces przejścia od zbiornika wodnego do torfowiska bywa długotrwały i często przebiega etapami: od jeziora, przez szuwary, torfowisko przejściowe, aż po dojrzałe torfowisko wysokie.
Znaczenie gleb torfowych wysokich w rolnictwie
Gleby torfowe wysokie, w swoim naturalnym, nieodwodnionym stanie, mają ograniczone znaczenie w tradycyjnym rolnictwie. Wysoki poziom wody gruntowej, ekstremalna kwasowość, ubóstwo w przyswajalne składniki pokarmowe oraz miękka i niestabilna struktura ograniczają możliwość użytkowania ich jako klasycznych gruntów ornych. Niemniej jednak rolnictwo od dawna interesuje się tymi glebami, widząc w nich potencjalny rezerwuar terenów produkcyjnych oraz źródło surowca organicznego.
Tradycyjną metodą przystosowywania gleb torfowych wysokich do uprawy było ich odwadnianie poprzez sieć rowów melioracyjnych, połączone z wapnowaniem i intensywnym nawożeniem mineralnym. Obniżenie poziomu wód gruntowych miało na celu stworzenie warunków bardziej zbliżonych do gleb mineralnych: poprawę nośności podłoża, umożliwienie wjazdu maszyn i uprawę roślin wymagających lepszego zaopatrzenia w tlen. Jednak takie działania pociągały za sobą szereg skutków ubocznych, w tym przyspieszony rozkład torfu, osiadanie powierzchni, uwalnianie dużych ilości węgla do atmosfery oraz utratę cennych walorów przyrodniczych.
W naturalnych warunkach rolnicze użytkowanie gleb torfowych wysokich jest możliwe przede wszystkim w formie ekstensywnych łąk i pastwisk, gdzie nadmierne podsuszenie podłoża nie jest wymagane. Wypas zwierząt może w takim systemie współistnieć z zachowaniem częściowej struktury ekosystemu torfowiskowego, o ile nie prowadzi do mechanicznego niszczenia pokrywy roślinnej i nadmiernego ugniatania podłoża. Trzeba jednak brać pod uwagę, że roślinność naturalnych torfowisk wysokich jest z reguły mało atrakcyjna paszowo, a jej skład istotnie różni się od typowych gatunków łąkowych, co ogranicza produkcyjne walory takiego użytkowania.
Z punktu widzenia nowoczesnego rolnictwa coraz większego znaczenia nabiera koncepcja tak zwanego paludikultury, czyli gospodarowania na terenach podmokłych w sposób, który utrzymuje wysoki poziom wody, a jednocześnie pozwala na pozyskiwanie określonej biomasy. Na glebach torfowych wysokich może to obejmować uprawę roślin przystosowanych do warunków wilgotnych i kwaśnych, takich jak niektóre gatunki turzyc, trzcin, czy wrzosowate krzewinki. Pozyskana biomasa może być wykorzystywana jako surowiec energetyczny, materiał budowlany, ściółka, a nawet surowiec do produkcji specjalistycznych substratów ogrodniczych.
Niezależnie od formy gospodarowania, każda ingerencja w torfowiska wysokie wymaga bardzo ostrożnego podejścia. Niewłaściwe zabiegi melioracyjne i uprawowe mogą prowadzić do szybkiej degradacji gleby, utraty zmagazynowanego węgla oraz pogorszenia stosunków wodnych nie tylko na samym torfowisku, ale również na okolicznych gruntach. Dlatego współcześnie coraz bardziej akcentuje się konieczność łączenia celów rolniczych z zachowaniem funkcji ekologicznych i hydrologicznych gleb torfowych wysokich, a w wielu przypadkach priorytetem staje się ich ochrona i renaturyzacja, a nie dalsze przekształcanie.
Warto zauważyć, że gleby torfowe, także te wysokie, stanowią ceniony surowiec w ogrodnictwie i szkółkarstwie. Torf, ze względu na dobrą strukturę, wysoką pojemność wodną oraz małą masę, jest szeroko stosowany jako składnik podłoży uprawowych, szczególnie dla roślin wrażliwych na zasolenie i wymagających lekkiego, przepuszczalnego podłoża. Jednak masowe wydobycie torfu z naturalnych torfowisk wysokich przyczynia się do ich zanikania i pogorszenia bilansu węglowego, co powoduje, że w wielu krajach dąży się do ograniczenia tego rodzaju eksploatacji i poszukiwania alternatywnych materiałów organicznych.
Ekosystemowe i klimatyczne znaczenie gleb torfowych wysokich
Ponad czysto rolnicze aspekty, gleby torfowe wysokie odgrywają kluczową rolę w funkcjonowaniu ekosystemów oraz w globalnym obiegu węgla. Dzięki ogromnej zawartości materii organicznej stanowią jedne z najważniejszych lądowych magazynów magazynowania węgla. W miąższości kilku metrów torfu może być zmagazynowana ilość węgla odpowiadająca setkom ton na hektar, co przy wielkości powierzchni torfowisk wysokich przekłada się na istotny wpływ na klimat w skali regionalnej i globalnej. Tak długo, jak gleba pozostaje nienaruszona, a warunki wodne stabilne, większość tego węgla pozostaje uwięziona w torfie przez tysiące lat.
Zmiana sposobu użytkowania gleb torfowych wysokich, szczególnie ich osuszanie i intensywne wykorzystywanie rolnicze, prowadzi do przyspieszonego utleniania materii organicznej i emisji dwutlenku węgla oraz innych gazów, takich jak tlenki azotu. W skali globalnej odwodnione i eksploatowane torfowiska są znaczącym źródłem emisji gazów cieplarnianych, które mogą niwelować część korzyści wynikających z produkcji rolnej na tych terenach. Dlatego działania ochronne i renaturyzacyjne na glebach torfowych wysokich traktuje się obecnie jako ważny element strategii łagodzenia zmian klimatu.
Poza funkcją klimatyczną gleby torfowe wysokie pełnią istotną rolę hydrologiczną. Dzięki wyjątkowej zdolności do retencji wody stabilizują przepływy rzecznej sieci hydrograficznej. W okresach intensywnych opadów pochłaniają dużą ilość wody, zmniejszając ryzyko powodzi w niżej położonych obszarach. W czasie suszy stopniowo uwalniają zgromadzoną wodę, co łagodzi skutki niedoboru opadów dla ekosystemów i rolnictwa. Zniszczenie lub odwodnienie torfowisk wysokich często wiąże się z większą częstotliwością i intensywnością wezbrań oraz zanikaniem małych cieków powierzchniowych i wysychaniem gleb w sąsiedztwie.
Istotnym aspektem jest też bioróżnorodność. Torfowiska wysokie i odpowiadające im gleby są siedliskiem wielu wyspecjalizowanych gatunków roślin, grzybów, bezkręgowców, ptaków i ssaków, z których część nie występuje w innych typach środowisk. Wiele z tych gatunków jest przystosowanych do ekstremalnej kwaśności i ubóstwa pokarmowego oraz do stałego uwilgocenia podłoża. Zanik lub degradacja torfowisk wysokich oznacza dla nich utratę jedynego miejsca bytowania. Z rolniczego punktu widzenia wysoka bioróżnorodność tych ekosystemów może wydawać się mało istotna, ale w szerszej perspektywie stanowi kluczowy element stabilności przyrodniczej i odporności krajobrazu na czynniki stresowe.
Gleby torfowe wysokie, ze względu na swój szczególny charakter, pełnią także rolę naturalnego archiwum historii środowiska. W kolejnych warstwach torfu zachowują się pyłki roślinne, resztki organizmów i ślady dawnych warunków klimatycznych. Analiza profili torfowych pozwala odtworzyć zmiany w składzie roślinności, poziomie wód, a nawet w częstości pożarów w ciągu ostatnich tysięcy lat. W tym sensie torfy wysokie są niezwykle cennym źródłem informacji dla paleoekologii i paleoklimatologii, a każde naruszenie ich struktury oznacza utratę niepowtarzalnych danych o przeszłości krajobrazu.
Ciekawe aspekty, zagrożenia i kierunki ochrony gleb torfowych wysokich
Jednym z ciekawszych aspektów gleb torfowych wysokich jest niezwykle wolne tempo ich powstawania w porównaniu z tempem degradacji przy niekorzystnej gospodarce. Podczas gdy akumulacja jednego metra torfu wymaga często kilku tysięcy lat, proces jego utleniania w warunkach odwodnienia może zniszczyć tę warstwę w ciągu zaledwie kilkudziesięciu lat. Oznacza to, że gleby te należy traktować jako zasób praktycznie nieodnawialny w skali czasu ludzkich pokoleń. Świadomość tej dysproporcji skłania do szczególnej ostrożności w podejściu do ich eksploatacji i przekształcania.
Do głównych zagrożeń dla gleb torfowych wysokich należą intensywne melioracje odwadniające, eksploatacja torfu jako surowca energetycznego lub ogrodniczego, zalesianie drzewami o dużym zapotrzebowaniu na wodę oraz niekontrolowane pożary. Każdy z tych czynników prowadzi do obniżenia poziomu wód gruntowych i zwiększenia dopływu tlenu do profilu glebowego, co przyspiesza rozkład materii organicznej. W efekcie gleba traci swoją specyficzną strukturę, osiada, staje się bardziej podatna na wahania wilgotności i erozję, a także przestaje pełnić funkcję efektywnego magazynu wody i węgla.
Pożary torfowisk wysokich są szczególnie groźne, ponieważ pali się nie tylko pokrywa roślinna, ale również sam torf, często w głębszych warstwach, niewidocznych na powierzchni. Tego typu pożary są trudne do ugaszenia i mogą trwać tygodniami, emitując do atmosfery znaczne ilości dymu i gazów cieplarnianych. Po ich ustaniu pozostaje zdegradowana, często silnie przekształcona gleba, której odbudowa w kierunku naturalnego torfowiska wysokiego jest procesem niezwykle długotrwałym i nie zawsze w pełni możliwym.
W odpowiedzi na rosnącą świadomość zagrożeń coraz więcej krajów wprowadza programy ochrony i renaturyzacji gleb torfowych wysokich. Podstawowym działaniem jest przywracanie właściwych stosunków wodnych poprzez zasypywanie lub blokowanie rowów melioracyjnych, budowę zastawek, a także ograniczanie odprowadzania wody z sąsiednich terenów. Podniesienie poziomu wody gruntowej ma na celu zahamowanie rozkładu torfu i sprzyjanie powrotowi roślinności typowej dla torfowisk wysokich, przede wszystkim mszaków torfowców.
Renaturyzacja wymaga jednak nie tylko interwencji hydrotechnicznych, ale także odpowiednio dobranego użytkowania terenu. W wielu przypadkach rezygnuje się całkowicie z gospodarowania rolniczego na obszarach najcenniejszych przyrodniczo, pozostawiając je procesom naturalnym. Na terenach mniej cennych, a jednocześnie ważnych z punktu widzenia lokalnych społeczności, wdraża się formy zrównoważonego użytkowania, takie jak umiarkowany wypas, koszenie w późnym terminie lub paludikultura. Kluczowe jest wówczas takie ustawienie systemu gospodarowania, by nie wymagał on intensywnego odwadniania.
Ciekawym kierunkiem badań i praktyki jest rozwój alternatywnych surowców, które mogłyby zastąpić torf w ogrodnictwie i produkcji podłoży. Badane są między innymi substraty oparte na rozdrobnionej słomie, włóknach drzewnych, korze, kompoście z odpadów zielonych czy materiałach pochodzenia rolniczego, które, odpowiednio przygotowane, mogą przejąć część funkcji torfu. Rozwój takich rozwiązań ma pozwolić na zmniejszenie presji na naturalne gleby torfowe wysokie, zwłaszcza tam, gdzie wydobycie torfu wiąże się z degradacją cennych ekosystemów.
W kontekście zmian klimatu i oczekiwanego wzrostu częstotliwości ekstremalnych zjawisk pogodowych, takich jak susze czy ulewy, rośnie znaczenie gleb torfowych wysokich jako sprzymierzeńca w adaptacji krajobrazu rolniczego. Ich zdolność do magazynowania wody, stabilizowania mikroklimatu i łagodzenia skutków pogodowych ekstremów może odgrywać coraz większą rolę, szczególnie w regionach, gdzie powierzchnia takich gleb jest znacząca. Stąd wynika rosnące zainteresowanie włączaniem kwestii ochrony torfowisk wysokich do planowania przestrzennego, polityk rolnych i programów ochrony klimatu.
Choć z perspektywy klasycznej produkcji rolniczej gleby torfowe wysokie mogą wydawać się problematyczne, ich wszechstronne znaczenie dla funkcjonowania środowiska, obiegu wody i równowagi ekologicznej sprawia, że coraz częściej patrzy się na nie nie jako na przeszkodę w gospodarowaniu, ale jako na kluczowy element stabilności całych regionów. Umiejętne łączenie celów rolniczych z potrzebą ochrony i odbudowy tych gleb staje się jednym z największych wyzwań dla współczesnego podejścia do użytkowania przestrzeni w krajobrazie rolniczym i leśnym.
