Gleby arenosole kwaśne

Gleby arenosole kwaśne stanowią jedną z najbardziej charakterystycznych i wymagających grup gleb lekkich w klimacie umiarkowanym. Choć na pierwszy rzut oka mogą wydawać się mało przydatne, ich poznanie ma ogromne znaczenie zarówno dla rolnictwa, jak i dla ochrony środowiska. Są to gleby, w których dominuje frakcja piasku, odznaczające się niską żyznością naturalną, szybkim przesychaniem i wyraźnie kwaśną reakcją. Jednocześnie są one ważnym elementem krajobrazu, siedliskiem specyficznych zbiorowisk roślinnych oraz obszarem, na którym człowiek od wieków podejmował próby gospodarowania, często z różnym skutkiem. Zrozumienie ich właściwości fizycznych, chemicznych i biologicznych pozwala lepiej planować użytkowanie gruntów, dobór upraw, zabiegi rekultywacyjne i działania proekologiczne.

Charakterystyka i geneza gleb arenosoli kwaśnych

Gleby arenosole należą do gleb, w których wyróżnikiem jest przede wszystkim tekstura, a dokładniej przewaga frakcji piasku średniego i grubszego. W przypadku arenosoli kwaśnych ich profil glebowy zdominowany jest przez materiał luźny, ubogi w iły i próchnicę, co wprost przekłada się na niewielką pojemność sorpcyjną, małą zdolność zatrzymywania wody i składników mineralnych oraz wysokie ryzyko **wymywania** pierwiastków z warstwy ornej do głębszych poziomów, a nawet do wód gruntowych. W klasyfikacjach glebowych występują one jako jednostki na pograniczu gleb bielicowych i słabo wykształconych, często powiązane z piaskami wydmowymi lub sandrowymi.

Geneza arenosoli kwaśnych jest ściśle związana z działalnością lodowców i wód roztopowych w plejstocenie. Materiałem macierzystym są zazwyczaj piaski sandrowe, piaski wodnolodowcowe, piaski eoliczne (wydmowe) lub zwietrzeliny skał krystalicznych i piaskowców. Proces glacjogeniczny pozostawił rozległe równiny akumulacyjne, w których nagromadziły się rozmyte i przetransportowane osady. Po ustąpieniu lodowca na powierzchni tych utworów rozpoczęły się procesy glebotwórcze, które w warunkach klimatu umiarkowanego, z wystarczającą ilością opadów, sprzyjały silnemu zakwaszaniu.

Do najważniejszych czynników kształtujących kwaśny odczyn arenosoli należą:

ubóstwo węglanów wapnia i magnezu w materiale macierzystym, co uniemożliwia naturalne zobojętnianie kwasów organicznych i mineralnych,
dość wysoka suma opadów, przewyższająca parowanie, powodująca wymywanie kationów zasadowych, takich jak Ca²⁺, Mg²⁺, K⁺, z górnych poziomów,
roślinność borowa, głównie drzewostany sosnowe, które wytwarzają ściółkę iglastą o kwaśnym odczynie i sprzyjają akumulacji kwasów humusowych o charakterze bardziej agresywnym,
proces bielicowania, prowadzący do powstawania poziomów wymywania i wzbogacania w żelazo oraz glin, często o bardzo niskim pH.

Profil arenosoli kwaśnych jest wyraźnie prosty: można w nim wyróżnić jasny poziom próchniczny o małej miąższości, poniżej którego występuje słabo zróżnicowany, często jednolicie jasny poziom piasku, miejscami o cechach przemieszczania związków żelaza i glinu. Zawartość próchnicy jest niska, zwykle w zakresie 0,5–1,5% w warstwie ornej, co w porównaniu z glebami gliniastymi, madowymi czy czarnoziemami stanowi wartość bardzo skromną. Odczyn liczbowo mieści się często poniżej pH 5,0, a w przypadku gleb pod borami sosnowymi może sięgać nawet wartości poniżej pH 4,0.

Właściwości fizyczne arenosoli zarówno ułatwiają, jak i utrudniają gospodarowanie. Do pozytywnych cech należy zaliczyć:

małą zwięzłość, ułatwiającą obróbkę mechaniczną, orkę i uprawki przedsiewne,
dobrą przepuszczalność powietrzną, sprzyjającą napowietrzeniu strefy korzeniowej,
szybkie nagrzewanie się wiosną, co umożliwia wcześniejszy siew.

Jednak te same cechy pociągają za sobą poważne ograniczenia:

bardzo niską pojemność **wodną**, co skutkuje szybkim przesychaniem w okresach bezopadowych,
wysoką podatność na wymywanie składników pokarmowych, zwłaszcza azotu i potasu,
brak stabilnej struktury agregatowej, powodujący ryzyko przesypywania się i zapadania,
znaczną podatność na erozję eoliczną w obrębie terenów odkrytych pozbawionych roślinności.

Równocześnie biologiczna aktywność arenosoli kwaśnych jest zazwyczaj niższa niż w glebach lżejszych, ale o odczynie zbliżonym do obojętnego. Niskie pH hamuje aktywność wielu grup mikroorganizmów glebowych, utrudniając intensywną mineralizację substancji organicznej, a tym samym ogranicza naturalne uwalnianie przyswajalnych jonów. Stwarza natomiast warunki sprzyjające niektórym grzybom mikoryzowym, dzięki którym rośliny borowe, takie jak sosna zwyczajna, mogą funkcjonować w tak surowym siedlisku.

Rozmieszczenie geograficzne i środowisko występowania

Arenosole kwaśne występują powszechnie w strefie klimatu umiarkowanego chłodnego oraz umiarkowanego ciepłego, głównie tam, gdzie w przeszłości funkcjonowały wielkie lądolody plejstoceńskie. Silne ich nagromadzenie obserwuje się w północnej i środkowej części Europy, w tym zwłaszcza w Polsce, krajach nadbałtyckich, północnych Niemczech, Danii, południowej Szwecji, a także w niektórych częściach Rosji europejskiej. Poza Europą arenosole spotyka się również w Ameryce Północnej, Nowej Zelandii, Argentynie czy Australii, lecz ich dokładna charakterystyka i stopień zakwaszenia zależy od lokalnych warunków klimatycznych, roślinności i składu materiału macierzystego.

W Polsce arenosole kwaśne należą do jednych z najbardziej rozpowszechnionych gleb lekkich. Szczególnie często występują w pasie nizin i pojezierzy, gdzie dominują formy glacjalne takie jak sandry, pradoliny i rozległe równiny sandrowe. W krajobrazie lokalizują się zazwyczaj na terenach płaskich lub lekko falistych, często na obrzeżach dolin rzecznych oraz w obszarach wydm śródlądowych. Można je spotkać m.in. na Pojezierzu Mazurskim, w Borach Tucholskich, na Równinie Sandrów Brdy i Wdy, w Borach Dolnośląskich czy na obszarach związanych z dawnymi terasami rzecznymi.

Powiązanie arenosoli z rzeźbą terenu i hydrologią sprzyja kształtowaniu się swoistego krajobrazu, często nazywanego borowym lub piaskowym. Dominującym typem pokrywy roślinnej są bory sosnowe, rzadziej mieszane, bogate w wrzosy, jagodziny oraz trawy, przystosowane do ubogich warunków siedliskowych. Kwaśny odczyn sprzyja wypieraniu wielu roślin zielnych wymagających większej zasobności i pH bliższego obojętnemu, natomiast favoruje rośliny kwasolubne, takie jak wrzos zwyczajny, borówki czy niektóre gatunki mszaków i porostów. To właśnie na arenosolach kwaśnych rozwijają się liczne murawy napiaskowe uznawane za cenne przyrodniczo, chronione w ramach sieci obszarów Natura 2000.

Stosunki wodne w zasięgu występowania tej grupy gleb są bardzo zróżnicowane. Z jednej strony dzięki wysokiej przepuszczalności występuje tu sprawne odprowadzanie wód opadowych w głąb profilu, co ogranicza ryzyko stagnacji wody i zabagnienia. Z drugiej jednak strony, przy głębokim zaleganiu wód gruntowych, górne warstwy gleby w okresach suchych tracą zasoby wilgoci wyjątkowo szybko, co prowadzi do susz glebowych. W rezultacie roślinność musi cechować się wysoka odpornością na niedobory **wody**, a działalność rolnicza wymaga starannego zarządzania nawadnianiem, szczególnie na glebach arenosoli użytkowanych pod intensywne uprawy.

W skali regionalnej arenosole często tworzą mozaikę z innymi typami gleb: bielicowymi, rdza wymi, brunatnymi wyługowanymi czy glebami murszowymi w obniżeniach. Taka mozaikowość sprawia, że planowanie użytkowania terenu i zagospodarowanie rolnicze czy leśne powinno być bardzo precyzyjne, oparte na szczegółowym rozpoznaniu warunków glebowych. W miejscach, gdzie cienka pokrywa arenosoli przykrywa osady gliniaste lub iłowe, głębokość do bardziej urodzajnych warstw może decydować o możliwości uprawiania roślin bardziej wymagających lub o zasadności inwestycji w melioracje.

Istotną cechą zasięgu arenosoli jest ich wrażliwość na działalność człowieka. Odlesianie, intensywna orka, nadmierne wypasanie oraz niekontrolowane formy użytkowania rekreacyjnego (jazda quadami, crossami, off-road) powodują destrukcję roślinności ochronnej oraz zaburzenie struktury powierzchniowej. W efekcie dochodzi do silnej erozji wiatrowej, powstawania deflacyjnych obniżeń oraz przemieszczenia materiału piaszczystego. Na tym tle rośnie znaczenie zrównoważonego zagospodarowania tych terenów, ochrony cennych muraw napiaskowych, ograniczania nadmiernego ruchu turystycznego oraz odpowiedniej polityki leśnej, stabilizującej powierzchnię przez zwarte zadrzewienie.

Znaczenie w rolnictwie, leśnictwie i gospodarce człowieka

Znaczenie arenosoli kwaśnych dla rolnictwa jest ambiwalentne. Z jednej strony uchodzą za gleby o bardzo niskiej żyzności, wymagające intensywnego nawożenia, wapnowania oraz starannej gospodarki wodnej, z drugiej – stanowią rozległe obszary, na których nadal prowadzi się produkcję roślinną. To właśnie na nich wykształciła się tradycja tzw. rolnictwa na piaskach, związanego przede wszystkim z uprawą roślin tolerujących ubogie i lekkie siedlisko, takich jak żyto, ziemniak czy łubin żółty.

Do podstawowych ograniczeń rolniczego użytkowania arenosoli kwaśnych należą:

niska naturalna zawartość składników pokarmowych, w szczególności azotu, fosforu i potasu,
niekorzystny, silnie **kwaśny** odczyn, obniżający przyswajalność fosforu i wapnia oraz zwiększający dostępność toksycznych form glinu i manganu,
duże ryzyko suszy glebowej, wynikające z małej pojemności wodnej i szybkiego odpływu wody w głąb profilu,
wysokie koszty nawożenia mineralnego i organicznego, często nieproporcjonalne do uzyskiwanych plonów,
wrażliwość roślin na wahania wilgotności podłoża, co skutkuje niestabilnością produkcji i dużą zmiennością plonów w zależności od roku.

Pomimo tych trudności możliwe jest osiągnięcie względnie dobrych efektów plonowania poprzez zastosowanie odpowiednich strategii gospodarowania. Najważniejsze z nich to:

regularne wapnowanie w celu podniesienia pH i zwiększenia pojemności sorpcyjnej gleby; dzięki temu poprawia się struktura mineralno-próchniczna, a rośliny mogą lepiej wykorzystać podawane nawozy,
systematyczne wprowadzanie materii organicznej: obornika, gnojowicy, kompostu, przyorywania słomy, stosowania międzyplonów ścierniskowych oraz roślin poplonowych; zwiększa to udział próchnicy i poprawia retencję wodną,
dobór gatunków i odmian dopasowanych do gleb lekkich, w tym żyta, owsa, ziemniaków, łubinu, seradeli, traw pastewnych odpornych na suszę oraz niektórych odmian warzyw o mniejszych wymaganiach glebowych,
stosowanie nawożenia z podziałem dawek, szczególnie azotu, aby ograniczyć wymywanie i stratę cennych jonów; częstsze, ale mniejsze dawki są bardziej efektywne,
ograniczenie intensywności uprawek, zwłaszcza głębokiej orki na terenach zagrożonych erozją wietrzną, oraz stosowanie uprawy pasowej lub bezorkowej z okrywą roślinną pozostawioną na powierzchni.

W wielu gospodarstwach położonych na arenosolach kwaśnych coraz większą rolę odgrywają formy użytkowania ekstensywnego. Zamiast dążyć do maksymalizacji plonów poprzez duże nakłady nawozów i środków chemicznych, rolnicy wybierają łąki kośne, pastwiska, plantacje roślin energetycznych lub pozostawiają część areału pod zalesienie. Gleby lekkie, po odpowiedniej rekultywacji chemicznej, mogą być także wykorzystywane do uprawy borówki amerykańskiej, żurawiny czy niektórych gatunków sosen ozdobnych, które dobrze czują się w środowisku kwaśnym i umiarkowanie ubogim.

Leśnictwo na arenosolach kwaśnych ma ogromne znaczenie gospodarcze i środowiskowe. Bory sosnowe rosnące na tych glebach stanowią cenne źródło surowca drzewnego, przy czym sosna zwyczajna jest gatunkiem idealnie przystosowanym do takich warunków: ma głęboki system korzeniowy, dobrze znosi suszę i ubóstwo składników pokarmowych. Zalesione arenosole odgrywają ważną rolę w stabilizacji krajobrazu, ograniczając erozję wietrzną i wodną, zwiększając retencję wody w ekosystemie oraz pełniąc funkcje przyrodnicze i rekreacyjne.

Na glebach tych rozwijają się również specyficzne formy gospodarki wielofunkcyjnej: zbiór runa leśnego (jagód, grzybów), turystyka piesza i rowerowa, edukacja przyrodnicza, a w niektórych regionach także rekreacja wodna na pobliskich jeziorach polodowcowych. Zrównoważone użytkowanie wymaga jednak ścisłej kontroli natężenia ruchu turystycznego i przestrzegania zasad ochrony przyrody. Nadmierny ruch, wydeptywanie ścieżek poza wyznaczonymi szlakami, jazda pojazdami mechanicznymi po nieutwardzonych drogach powoduje rozluźnianie struktury glebowej, niszczenie ściółki i roślinności runa, co w dłuższej perspektywie może uruchomić procesy deflacji i degradacji przestrzeni.

Nie można pominąć roli arenosoli kwaśnych w kontekście ochrony **wód** podziemnych i jakości wód powierzchniowych. Ich duża przepuszczalność oraz niewielka zdolność sorpcyjna sprawiają, że zanieczyszczenia pochodzenia rolniczego, takie jak azot w formie azotanowej czy środki ochrony roślin, mogą względnie szybko przenikać do głębszych warstw profilu i w konsekwencji trafiać do wód gruntowych. Z tego powodu tereny te są szczególnie wrażliwe na nadmierne dawki nawozów mineralnych i nieodpowiedzialne stosowanie pestycydów. W wielu krajach wprowadzono specjalne regulacje dotyczące rolnictwa na glebach lekkich, nakazujące ograniczanie dawek azotanów oraz przestrzeganie buforów ochronnych w pobliżu cieków wodnych.

Ciekawym zagadnieniem jest również potencjał arenosoli kwaśnych w kontekście sekwestracji węgla. Z natury rzeczy gleby piaszczyste zawierają niewiele próchnicy, ale intensywne wprowadzanie materii organicznej, zalesianie oraz utrzymywanie trwałych użytków zielonych mogą stopniowo zwiększać zasoby węgla organicznego w ich profilu. Choć pojemność magazynowa jest znacznie mniejsza niż w glebach ilastych, to biorąc pod uwagę rozległość powierzchni zajmowanej przez arenosole, nawet niewielki wzrost zawartości próchnicy w skali jednostkowej może przełożyć się na istotny efekt w skali regionalnej.

W ostatnich latach rośnie także zainteresowanie wykorzystaniem arenosoli w projektach rekultywacyjnych. W miejscach, gdzie działalność górnicza lub przemysłowa doprowadziła do zniszczenia pierwotnej pokrywy glebowej, piaski często wykorzystywane są jako materiał rekultywacyjny. W połączeniu z odpowiednim nawożeniem organicznym i mineralnym mogą stanowić podłoże do odtworzenia roślinności trawiastej lub leśnej, choć proces budowania żyzności jest powolny. Tego rodzaju działania wymagają dobrze zaplanowanych programów monitoringu, aby uniknąć nadmiernego zakwaszenia lub przeciwnie – zbyt silnego alkalizowania, które mogłoby zaburzyć rozwój rodzimych gatunków roślin.

Oprócz rolnictwa i leśnictwa, arenosole kwaśne mają znaczenie w planowaniu przestrzennym i budownictwie. Wysoka przepuszczalność i niewielka nośność mechaniczna piasków wymaga specjalnych metod posadowienia budowli inżynierskich, dróg i infrastruktury technicznej. Jednocześnie jednak te same cechy czynią arenosole stosunkowo korzystnym podłożem dla systemów rozsączających wodę opadową, przydomowych oczyszczalni ścieków czy nasadzeń zieleni infrastrukturalnej. W każdym przypadku kluczowe jest zachowanie równowagi między potrzebami rozwojowymi człowieka a koniecznością ochrony delikatnego środowiska glebowego, które łatwo ulega trwałej degradacji.

Właściwości chemiczne, biologiczne i perspektywy wykorzystania

Z punktu widzenia chemii gleb, arenosole kwaśne cechują się bardzo niską zawartością koloidów mineralnych i organicznych, co warunkuje małą pojemność wymiany kationów (CEC). Oznacza to, że gleba jest zdolna do utrzymywania niewielkich ilości kationów zasadowych (Ca²⁺, Mg²⁺, K⁺, Na⁺), a większość ładunków ujemnych zajmują jony wodorowe i glinowe. Taki układ przekłada się na wysoki stopień wysycenia **kwasami** i ogranicza buforowość gleby, przez co jest ona podatna na gwałtowne zmiany pH. Każde zakwaszające lub odkwaszające oddziaływanie (np. nawozy, opady kwaśne, wapnowanie) powoduje szybkie i wyraźne przesunięcia odczynu.

Odczyn jest jednym z kluczowych czynników kształtujących dostępność składników pokarmowych. W arenosolach kwaśnych obserwuje się:

ograniczoną mobilność i słabą dostępność fosforu, który w niskim pH tworzy trudno rozpuszczalne związki z glinem i żelazem,
stosunkowo dobrą rozpuszczalność niektórych mikroskładników, takich jak żelazo, mangan, cynk, miedź, przy czym część z nich może osiągać stężenia zbliżone do toksycznych dla wrażliwych roślin,
zmniejszoną dostępność molibdenu, ważnego dla procesów związanych z wiązaniem azotu,
wysokie ryzyko toksyczności glinu, szczególnie w glebach o pH poniżej 4,5, gdy rosną stężenia Al³⁺ w roztworze glebowym.

Reakcja glebowa wpływa także na aktywność mikroorganizmów i tempo obiegu pierwiastków. W bardzo kwaśnych warunkach maleje różnorodność bakterii i promieniowców, natomiast większy udział zyskują niektóre grzyby i organizmy kwasolubne. Procesy mineralizacji azotu, fosforu i siarki są spowolnione, co z jednej strony ogranicza naturalne zasilanie roślin w składniki, a z drugiej – zmniejsza zagrożenie gwałtownym uwalnianiem związków mineralnych do roztworu glebowego. Tempo rozkładu resztek roślinnych jest mniej intensywne niż w glebach o odczynie obojętnym, ale jednocześnie niewielka ilość biologicznie czynnej materii organicznej powoduje, że potencjał tworzenia stabilnej próchnicy pozostaje ograniczony.

Biologiczna specyfika arenosoli kwaśnych przejawia się także w występowaniu mikoryz. W ekosystemach borowych drzewostany sosnowe, świerkowe czy mieszane tworzą ścisłe zależności symbiotyczne z grzybami glebowymi, dzięki czemu drzewa mogą efektywniej pobierać składniki mineralne i wodę z dużej objętości podłoża. Ta sieć powiązań, często określana mianem „leśnego internetu”, jest szczególnie istotna w środowisku ubogim, gdzie każdy dodatkowy centymetr zasięgu systemu korzeniowego ma znaczenie dla przeżycia organizmów. Zachwianie tej subtelnej równowagi, np. wskutek nadmiernej chemizacji, może poważnie osłabić kondycję roślin i doprowadzić do degradacji całego ekosystemu.

Perspektywy przyszłego wykorzystania arenosoli kwaśnych wiążą się w dużej mierze z transformacją rolnictwa i polityką klimatyczną. W kontekście zmieniających się warunków klimatycznych, z częstszymi i dłuższymi okresami suszy, znaczna część klasycznych upraw może być na tych glebach jeszcze bardziej wrażliwa na brak wody. Jednocześnie rośnie zainteresowanie gatunkami odpornymi na suszę i ubogość siedlisk, a także rozwijaniem systemów agroleśnych, które łączą elementy zagospodarowania rolniczego i leśnego. W takim ujęciu arenosole mogą stać się areną eksperymentów związanych z sadzeniem pasów drzew i krzewów wśród pól uprawnych, co zmniejsza prędkość wiatru, ogranicza erozję, a jednocześnie wzbogaca bioróżnorodność.

W wielu projektach badawczych analizuje się możliwości poprawy parametrów wodnych i chemicznych arenosoli poprzez wprowadzanie dodatków mineralnych i organicznych o wysokiej pojemności sorpcyjnej. Stosowanie glin, bentonitów, biocharu czy kompostowanej biomasy może zwiększać pojemność wymiany kationów i zdolność gleby do magazynowania wody. Zastosowanie tych rozwiązań w praktyce wymaga jednak oceny ekonomicznej i środowiskowej – nie wszystkie technologie, choć skuteczne w doświadczeniach pilotażowych, są opłacalne na większą skalę. Istotne jest także unikanie materiałów, które mogłyby wprowadzać do gleby metale ciężkie lub inne niepożądane substancje.

Rozwój rolnictwa ekologicznego na arenosolach kwaśnych wiąże się z dodatkowymi wyzwaniami. Ograniczenia w stosowaniu mineralnych nawozów azotowych i fosforowych, konieczność utrzymywania żyzności głównie w oparciu o obornik, nawozy zielone i komposty oraz zakaz używania syntetycznych pestycydów skłaniają do szczególnie starannego doboru płodozmianów. Wysiew roślin motylkowych drobnonasiennych, mieszanki traw i motylkowych na użytkach zielonych oraz umiarkowane wypasanie zwierząt pozwalają stopniowo zwiększać zasobność próchnicy. Tego rodzaju praktyki nie przynoszą spektakularnych plonów, ale mogą zapewnić stabilną, choć mniejszą produkcję, z jednoczesnym poszanowaniem wrażliwego środowiska glebowego.

Z punktu widzenia ochrony przyrody szczególną wartość mają te fragmenty arenosoli kwaśnych, na których zachowały się naturalne lub półnaturalne zbiorowiska roślinne. Murawy napiaskowe, wrzosowiska, bory chrobotkowe czy rzadkie siedliska porostów należą do ekosystemów ginących w skali Europy. Ekstensywne użytkowanie pasterskie, niskie nawożenie i brak intensywnych uprawek przyczyniły się do ich względnej stabilności w przeszłości, natomiast współczesna intensyfikacja lub radykalne porzucenie użytkowania (prowadzące do szybkiego zalesiania) może spowodować ich zanik. Z tego względu różne formy ochrony czynnej – koszenie, kontrolowany wypas, usuwanie ekspansywnych gatunków drzew – stają się ważnym narzędziem w zachowaniu unikatowych wartości przyrodniczych związanych z arenosolami.

Coraz częściej arenosole kwaśne stają się również obiektem zainteresowania edukatorów i popularyzatorów nauki. Proste w budowie, łatwe do zaobserwowania w wykopie glebowym, pozwalają przekonująco prezentować uczniom i studentom zależności między materiałem macierzystym, klimatem, roślinnością i działalnością człowieka. Pokazują, jak niewielkie zasoby naturalne można, dzięki wiedzy i rozsądnemu gospodarowaniu, wykorzystywać w sposób zrównoważony. Jednocześnie stanowią przestrogę, jak szybko wrażliwy system może ulec nieodwracalnej degradacji, jeśli zabraknie świadomości ekologicznej i długofalowego myślenia.

Gleby arenosole kwaśne, choć często niedoceniane, są ważnym elementem przyrodniczego dziedzictwa wielu regionów. Łączą w sobie skrajność warunków siedliskowych, bogactwo wyspecjalizowanych form życia, wyzwania dla rolnictwa i leśnictwa oraz szerokie możliwości wdrażania nowoczesnych koncepcji gospodarowania terenami marginalnymi. Ich przyszłość zależy od tego, czy człowiek będzie potrafił pogodzić potrzeby produkcyjne z ochroną zasobów glebowych, hydrologicznych i biologicznych, traktując te gleby nie jako problem, lecz jako delikatny, wymagający szacunku składnik środowiska.