Owies jeszcze niedawno traktowany był jako zboże drugiej kategorii, uprawiane głównie z przyzwyczajenia lub na potrzeby paszowe. Rosnące zainteresowanie zdrową żywnością, produktami bezglutenowymi (choć owies sam w sobie zawiera inne frakcje białek) oraz naturalnymi paszami spowodowało jednak wyraźne odrodzenie rynku. Coraz więcej gospodarstw zadaje sobie pytanie: czy warto rozszerzać areał zasiewów owsa i czy jest szansa, aby na tym realnie zarobić – zarówno w małych, jak i dużych gospodarstwach?
Znaczenie owsa w nowoczesnym rolnictwie i jego miejsce na rynku
Owies należy do najbardziej uniwersalnych zbóż uprawianych w Polsce i Europie Północnej. Ma stosunkowo niskie wymagania glebowe, dobrze radzi sobie na stanowiskach słabszych, a przy tym odznacza się wysoką wartością żywieniową ziarna. Z punktu widzenia rolnika szczególnie istotne jest to, że owies świetnie sprawdza się jako element płodozmianu – ogranicza rozwój chorób płodozmianowych i zachwaszczenie, przygotowując pole dla zbóż bardziej wymagających, jak pszenica czy jęczmień.
Na rynku wyróżnić można trzy główne kierunki użytkowania owsa: żywienie zwierząt (owies paszowy), przetwórstwo spożywcze (płatki, mąka, napoje owsiane, musli) oraz sektor specjalistyczny (owies wysokobiałkowy, o podwyższonej zawartości beta‑glukanów, surowiec dla przemysłu kosmetycznego). Każdy z tych segmentów generuje inną cenę skupu i wymaga innej strategii produkcyjnej. Zrozumienie, który rynek docelowy jest dostępny w danym regionie, stanowi punkt wyjścia do oceny opłacalności.
Czynnikiem sprzyjającym owiesowi jest rosnący popyt na produkty zbożowe o wysokiej zawartości błonnika rozpuszczalnego. Związki te, w tym wspomniane beta‑glukany, odpowiadają za obniżanie poziomu cholesterolu i stabilizację glikemii, co znalazło odzwierciedlenie w licznych rekomendacjach dietetycznych. W praktyce oznacza to, że dobrze zorganizowany łańcuch dostaw – od pola po zakład przetwórczy – jest w stanie wygenerować wyższe marże niż typowy owies paszowy.
Z perspektywy rolnika kluczowe są jednak nie tylko teoretyczne zalety, ale konkretne liczby: koszty produkcji, potencjał plonowania, stabilność cen oraz możliwość dywersyfikacji sprzedaży. Dopiero łączna analiza tych elementów pozwala odpowiedzieć, czy owies rzeczywiście „wraca do łask” w sposób, który przekłada się na wynik finansowy gospodarstwa.
Ekonomika produkcji owsa: koszty, plon i ryzyko cenowe
Opłacalność uprawy owsa zależy od relacji między kosztami produkcji a możliwą do uzyskania ceną sprzedaży oraz od poziomu plonu. W przeciwieństwie do pszenicy czy kukurydzy, owies często wymaga mniejszych nakładów na nawożenie i ochronę roślin, co obniża ryzyko finansowe. Jednocześnie rynek bywa bardziej podatny na wahania podaży i popytu, ponieważ łączny areał uprawy jest mniejszy niż w przypadku głównych zbóż.
Do podstawowych kosztów produkcji owsa zalicza się: materiał siewny (własny lub kwalifikowany), nawozy (azot, fosfor, potas, magnez, siarka), środki ochrony roślin (głównie herbicydy, w razie potrzeby fungicydy i insektycydy), koszty paliwa i robocizny, amortyzację maszyn, a także ewentualne badania gleby oraz koszty przechowywania ziarna. W wielu gospodarstwach to właśnie ograniczone nawożenie oraz uproszczone zabiegi ochronne powodują, że łączny koszt w przeliczeniu na hektar jest zauważalnie niższy niż w przypadku pszenicy czy rzepaku.
Z drugiej strony, plon owsa jest zazwyczaj niższy w porównaniu do pszenicy ozimej czy kukurydzy. Przeciętny poziom plonowania w gospodarstwach to 3–5 t/ha, choć w warunkach intensywnej technologii i na dobrych glebach można osiągać 6 t/ha i więcej. Opłacalność rośnie, gdy udaje się połączyć przyzwoity plon z wyższą ceną skupu – co jest możliwe przy odmianach przeznaczonych na owies konsumpcyjny, o odpowiednich parametrach jakościowych (masa 1000 ziaren, wyrównanie, zawartość łuski, kolor ziarna).
Ryzyko cenowe w przypadku owsa wynika z jego mniejszego znaczenia w handlu światowym. Mniejsze wolumeny obrotu oznaczają, że lokalne urodzaje bądź nieurodzaje mogą silniej wpływać na cenę niż w przypadku pszenicy. Z drugiej strony, dynamiczny rozwój sektora przetwórstwa żywności funkcjonalnej – płatków, napojów roślinnych, batonów zbożowych – tworzy nowe, stabilniejsze kanały sprzedaży, często w oparciu o kontrakty terminowe.
Istotną przewagą owsa jest stosunkowo niska bariera wejścia. Gospodarstwo dysponujące standardowym parkiem maszynowym do produkcji zbóż może wprowadzić owies do struktury zasiewów bez ponoszenia dużych dodatkowych inwestycji. Zaletą jest również odporność roślin na okresowe niedobory wody – szczególnie w porównaniu z kukurydzą – co w warunkach coraz częstszych susz zmniejsza ryzyko utraty plonu.
Na opłacalność wpływają także programy wsparcia – m.in. dopłaty bezpośrednie, ekoschematy oraz płatności rolno‑środowiskowe, w których owies jako roślina o niższym zapotrzebowaniu na środki ochrony roślin i dobrze wpisująca się w zasadę dywersyfikacji upraw może stanowić ważny element spełnienia wymogów. W ten sposób część przychodów z uprawy pochodzi nie bezpośrednio ze sprzedaży ziarna, ale z systemu dopłat, stabilizując wynik ekonomiczny.
Czynniki agrotechniczne decydujące o plonie i jakości ziarna
O powodzeniu finansowym uprawy owsa decyduje prawidłowa agrotechnika, obejmująca dobór odmiany, stanowisko, płodozmian, termin siewu, gęstość wysiewu, nawożenie oraz ochronę przed chwastami i chorobami. Każdy z tych elementów wpływa nie tylko na wysokość plonu, ale również na parametry jakościowe ziarna, które są kluczowe przy sprzedaży do przemysłu spożywczego.
Dobór odmiany to pierwszy strategiczny krok. Na rynku dostępne są odmiany klasyczne, odmiany nagoziarniste (bez łuski) oraz typy o podwyższonej zawartości białka lub beta‑glukanów. Owies nagoziarnisty jest szczególnie interesujący dla przetwórstwa spożywczego, ponieważ pozwala ograniczyć straty i koszty łuszczenia. Jego uprawa wymaga jednak większej dbałości o warunki siedliskowe, a niekiedy również o ochronę roślin. Dobór odmiany powinien być dostosowany do planowanego rynku zbytu: inne cechy będą priorytetem dla młyna, inne dla wytwórni pasz.
Stanowisko pod owies powinno wyróżniać się dobrą strukturą gleby i odpowiednim uwilgotnieniem, choć roślina ta jest w stanie plonować także na glebach słabszych – klasy IVb, V, a nawet VI, o ile nie są one skrajnie suche. W płodozmianie owies dobrze wypada po roślinach okopowych, strączkowych oraz mieszankach zbożowo‑strączkowych. Niewskazane jest natomiast częste wysiewanie owsa po sobie lub po innych zbożach jarych – zwiększa to presję chorób podstawy źdźbła i ogranicza potencjał plonotwórczy.
Termin siewu odgrywa istotną rolę w kształtowaniu wielkości plonu. Zbyt wczesne siewy na ciężkich, niedostatecznie ogrzanych glebach mogą powodować wolne i nierównomierne wschody, zwiększając ryzyko porażenia chorobami odglebowymi. Zbyt późny siew ogranicza możliwość pełnego wykorzystania wody i składników pokarmowych w okresie największego zapotrzebowania roślin, co odbija się na liczbie kłosów na metr kwadratowy oraz na masie 1000 ziaren. W praktyce optymalny termin siewu różni się w zależności od regionu i warunków pogodowych, jednak należy dążyć do tego, aby owies rozpoczynał wegetację możliwie wcześnie, ale w warunkach sprzyjających szybkim wschodom.
Gęstość wysiewu powinna być dostosowana do odmiany, żyzności gleby oraz technologii prowadzenia łanu. Zbyt gęsty siew sprzyja wyleganiu i rozwojowi chorób grzybowych, natomiast zbyt rzadki prowadzi do nadmiernego krzewienia i nierównomiernego dojrzewania, utrudniając zbiór i obniżając jakość ziarna. Wielu praktyków stosuje normy wysiewu na poziomie 300–450 ziaren na m², ale ostateczna decyzja powinna być podejmowana w oparciu o zalecenia hodowcy i doświadczenia lokalne.
Nawożenie azotowe jest jednym z najważniejszych czynników kształtujących zarówno plon, jak i parametry jakościowe, w tym zawartość białka. Zbyt niskie dawki ograniczają potencjał plonowania, natomiast nadmierne mogą prowadzić do wylegania łanu, wydłużenia wegetacji i obniżenia wyrównania ziarna. Uzupełnieniem jest nawożenie fosforem, potasem, siarką i magnezem, najlepiej oparte na wynikach analizy gleby. Owies, choć relatywnie tolerancyjny, reaguje pozytywnie na zbilansowane zaopatrzenie w składniki pokarmowe, co przekłada się na możliwość uzyskania ziarna o standardach jakościowych wymaganych przez przetwórstwo spożywcze.
Ochrona przed chwastami w uprawie owsa jest kluczowa, ponieważ roślina ta wolniej wchodzi w fazę silnego krzewienia niż np. jęczmień jary, co daje chwastom przewagę w początkowym okresie wegetacji. Odpowiednio dobrane herbicydy, zastosowane w optymalnej fazie rozwojowej rośliny uprawnej i chwastów, pozwalają utrzymać łan w dobrej kulturze. W wielu gospodarstwach wystarczające są pojedyncze zabiegi, co ogranicza koszty. W zakresie ochrony fungicydowej często wystarcza jeden zabieg, zwłaszcza w sezonach o umiarkowanej presji chorób. Odpowiednio prowadzona ochrona zwiększa szansę na uzyskanie ziarna o wysokiej masie hektolitra, co ma bezpośrednie przełożenie na cenę skupu.
Rynki zbytu, kontraktacja i specjalizacja produkcji
Owies można sprzedawać na kilka sposobów: jako ziarno paszowe, jako surowiec do przetwórstwa spożywczego, jako komponent mieszanek dla koni, a także jako surowiec ekologiczny. Każdy z tych kanałów charakteryzuje się inną barierą wejścia, innym zakresem wymagań jakościowych i inną przeciętną ceną, co bezpośrednio wpływa na końcową opłacalność produkcji.
Owies paszowy to najprostsza forma zbytu – zazwyczaj trafia do lokalnych punktów skupu, mieszalni pasz lub bezpośrednio do innych gospodarstw utrzymujących bydło, trzodę chlewną czy konie. Wymagania jakościowe są tu stosunkowo niskie: kluczowa jest odpowiednia wilgotność ziarna oraz brak zanieczyszczeń. Ceny owsa paszowego bywają jednak wyraźnie niższe niż ceny owsa konsumpcyjnego, co przy przeciętnym plonie może dawać ograniczoną marżę. Zaletą jest natomiast łatwość sprzedaży i niewielkie ryzyko odrzutu partii.
Segment przetwórstwa spożywczego obejmuje zakłady produkujące płatki owsiane, mąkę owsianą, kasze, koncentraty białkowe oraz różnego rodzaju żywność funkcjonalną. W tym segmencie znaczenie mają takie parametry jak wyrównanie ziarna, masa hektolitra, zawartość łuski, barwa oraz brak zanieczyszczeń i mikotoksyn. Cena, jaką można uzyskać za owies spełniający rygorystyczne wymagania, jest na ogół wyższa niż w segmencie paszowym, ale rośnie też ryzyko – partie niespełniające norm jakościowych mogą zostać zakwalifikowane jako paszowe, co obniża przychód.
Coraz większą niszę stanowi specjalistyczna produkcja owsa dla koni – zarówno w gospodarstwach agroturystycznych, jak i w stajniach sportowych. W tym segmencie liczy się nie tylko jakość ziarna, ale również możliwość zapewnienia stałych dostaw o przewidywalnych parametrach. Rolnik, który zbuduje relacje bezpośrednio z odbiorcą, może liczyć na atrakcyjniejsze ceny, choć skalę produkcji ogranicza specyfika niszy.
Istotnym kierunkiem rozwoju jest także uprawa owsa w systemie ekologicznym. Niskie zapotrzebowanie na chemię, dobra konkurencyjność wobec chwastów (przy odpowiednim prowadzeniu łanu) oraz rosnące zapotrzebowanie przetwórstwa ekologicznego czynią z owsa interesującą roślinę dla gospodarstw, które chcą uzyskiwać wyższe stawki za zboże. Należy jednak uwzględnić niższy przeciętny plon oraz konieczność spełnienia szeregu wymogów certyfikacyjnych, co podnosi koszty organizacyjne.
Kontraktacja owsa z przetwórniami czy wytwórniami pasz może znacznie ograniczać ryzyko cenowe. W umowach kontraktacyjnych często określane są minimalne parametry jakościowe, zakres wahań cenowych, terminy dostaw i sposoby rozliczeń. Dzięki temu rolnik może już na etapie planowania zasiewów przewidzieć przychód z hektara z większą precyzją. Wadą jest mniejsza elastyczność – część kontraktów wymaga dostarczania ziarna określonej odmiany lub z uprawy prowadzonej według ściśle określonej technologii.
Na opłacalność produkcji wpływa również możliwość magazynowania ziarna. Gospodarstwa dysponujące własnymi silosami lub magazynami płaskimi mogą przechować owies do momentu, gdy ceny skupu wzrosną po zbiorach. Wymaga to jednak dbałości o jakość przechowywania (wilgotność, ochrona przed szkodnikami), aby nie stracić na wartości handlowej. Dobrze prowadzona gospodarka magazynowa pozwala przechwycić dodatkową marżę, szczególnie w latach, gdy podaż ziarna jest wysoka w okresie żniw.
Owies w strategii gospodarstwa: rotacja, zrównoważenie i dywersyfikacja
Owies, mimo że rzadko bywa postrzegany jako główna roślina towarowa, może pełnić kluczową rolę w strategii gospodarstwa nastawionego na stabilny dochód i ograniczanie ryzyka. Poprzez włączenie do płodozmianu poprawia strukturę gleby, ogranicza rozwój niektórych chorób charakterystycznych dla zbóż ozimych i umożliwia przerwanie monokultury zbożowej, co w dłuższej perspektywie przekłada się na wyższe plony pszenicy czy jęczmienia wysiewanych w kolejnych latach.
W gospodarstwach o profilu produkcji mieszanym – roślinno‑zwierzęcym – owies jest cenną rośliną paszową. Ziarno może być wykorzystywane w żywieniu koni, bydła opasowego, krów mlecznych i trzody, a nadwyżki sprzedawane na rynku. Taka strategia wewnętrznego zagospodarowania części plonu zmniejsza zależność od wahań cen skupu, ponieważ owies staje się elementem bilansu paszowego gospodarstwa, a nie wyłącznie towarem rynkowym.
Owies może być też składnikiem mieszanek zbożowych wysiewanych razem z roślinami strączkowymi, co zwiększa bioróżnorodność upraw i poprawia wykorzystanie azotu glebowego. Takie mieszanki są cenione zwłaszcza w gospodarstwach ekologicznych i w systemach produkcji niskonakładowej. Wpływa to pozytywnie na żyzność gleby, co pośrednio oddziałuje na opłacalność całej struktury zasiewów, nie tylko samego owsa.
Ważnym aspektem jest także odporność owsa na warunki stresowe – w tym na niższe nawożenie, okresowe susze i niższą żyzność gleb. Włączenie tej rośliny do struktury zasiewów działa jak „polisa bezpieczeństwa” w latach, gdy inne gatunki zawodzą. Nawet jeśli bieżący zysk z hektara owsa jest nieco niższy niż z hektara pszenicy w roku sprzyjającym, to w latach trudnych różnica ta może znacząco się odwrócić. W perspektywie kilkuletniej owies często stabilizuje całkowity wynik finansowy gospodarstwa.
Coraz większą rolę odgrywają również wymagania związane z ochroną środowiska i klimatu. Owies wpisuje się dobrze w koncepcję rolnictwa zrównoważonego – umożliwia redukcję zużycia środków ochrony roślin, sprzyja poprawie struktury gleby i ogranicza erozję. Gospodarstwa, które potrafią połączyć te zalety z wymogami ekoschematów i programów środowiskowych, mogą zwiększać swoje przychody nie tylko poprzez sprzedaż ziarna, ale również dzięki dodatkowym płatnościom za praktyki prośrodowiskowe.
Dywersyfikacja upraw, w tym wprowadzenie owsa obok pszenicy, jęczmienia czy rzepaku, zmniejsza również ryzyko związane z wahaniami cen poszczególnych płodów rolnych. W latach spadku ceny pszenicy możliwe jest częściowe zbilansowanie strat wyższymi przychodami z owsa, zwłaszcza jeśli uda się sprzedać go do segmentu o podwyższonej wartości, np. dla żywności funkcjonalnej lub rynku ekologicznego. Długofalowo przekłada się to na większą stabilność finansową gospodarstwa.
Praktyczne wskazówki zwiększające opłacalność uprawy owsa
Kluczem do tego, aby na owsie zarabiać, jest nie tylko poprawna agrotechnika, ale również umiejętne podejście do rynku. Poniżej zebrano praktyczne wskazówki, które mogą pomóc zwiększyć marżę z hektara i lepiej wykorzystać potencjał tej rośliny w gospodarstwie.
- Zdefiniuj rynek docelowy przed siewem – już na etapie planowania zasiewów warto zdecydować, czy celem jest owies paszowy, konsumpcyjny, ekologiczny, czy może specjalistyczny (np. dla koni). Od tego zależy wybór odmiany, poziom intensyfikacji i wymagania jakościowe, które trzeba będzie spełnić.
- Współpracuj z przetwórniami i mieszalniami pasz – nawiązywanie bezpośrednich relacji z odbiorcami pozwala lepiej poznać ich wymagania, a często także uzyskać wyższe ceny niż w przypadku sprzedaży do anonimowych punktów skupu. Warto pytać o możliwość kontraktacji na kolejne sezony.
- Inwestuj w czyszczenie i dosuszanie ziarna – niewielka inwestycja w poprawę jakości partii ziarna (czystość, wyrównanie, obniżenie wilgotności) może otworzyć drogę do segmentu premium. Dobrze doczyszczony owies zyskuje na wartości, a koszty operacyjne często szybko się zwracają.
- Analizuj wyniki ekonomiczne – prowadzenie prostego rachunku kosztów i przychodów dla poszczególnych upraw pozwala obiektywnie porównać opłacalność owsa z innymi roślinami. W zestawieniu tym należy uwzględnić nie tylko cenę sprzedaży, ale także koszty nawożenia, środków ochrony, paliwa i pracy.
- Rozważ produkcję w systemie ekologicznym lub integrowanym – w regionach, gdzie istnieje popyt na owies ekologiczny, przejście na taki system może istotnie podnieść cenę skupu. Trzeba jednak dokładnie przeanalizować wymagania certyfikacyjne i potencjalne spadki plonów.
- Wykorzystaj owies jako element strategii paszowej – w gospodarstwach ze zwierzętami nawet część plonu wykorzystana na miejscu poprawia bilans ekonomiczny. Dzięki temu owies staje się narzędziem obniżania kosztów zakupu gotowych pasz, co pośrednio zwiększa opłacalność całej produkcji.
- Monitoruj trendy konsumenckie – rosnąca popularność napojów roślinnych, płatków śniadaniowych, batonów zbożowych i żywności bezmlecznej powoduje, że surowiec wysokiej jakości będzie coraz bardziej poszukiwany. Śledzenie tych trendów, także na rynkach zagranicznych, ułatwia podejmowanie decyzji długoterminowych.
- Optymalizuj strukturę zasiewów – ustalenie docelowego udziału owsa w strukturze zasiewów powinno wynikać z analizy ryzyka, możliwości przechowalniczych i potencjału zbytu. W wielu gospodarstwach optymalny udział wynosi od kilku do kilkunastu procent areału, choć w warunkach sprzyjających niektórzy producenci zwiększają go jeszcze bardziej.
- Dbaj o jakość gleby – regularne wapnowanie, stosowanie międzyplonów, wprowadzanie roślin motylkowatych oraz ograniczanie uprawy w monokulturze sprzyjają utrzymaniu dobrej struktury gleby. Owies odwdzięcza się na takich stanowiskach wyższym i stabilniejszym plonem, co bezpośrednio przekłada się na dochód z hektara.
- Rozważ współpracę w ramach grup producenckich – organizacje zrzeszające rolników mogą negocjować lepsze warunki sprzedaży z przetwórniami, obniżać koszty logistyki i wspólnie inwestować w infrastrukturę do czyszczenia czy przechowywania. Dla mniejszych gospodarstw może to być jedyna droga do wejścia w segment owsa o podwyższonej wartości dodanej.
FAQ – najczęstsze pytania o opłacalność uprawy owsa
Czy owies może być bardziej opłacalny niż pszenica?
W sprzyjających warunkach i przy wysokich plonach pszenica zwykle generuje wyższy dochód z hektara. Jednak owies wymaga na ogół mniejszych nakładów na nawożenie i ochronę roślin, lepiej znosi słabsze stanowiska i okresowe niedobory wody. W latach trudnych pogodowo, a także na glebach gorszej klasy, owies potrafi przynieść bardziej stabilny i przewidywalny wynik finansowy. Dodatkowo, przy sprzedaży do przetwórstwa spożywczego lub w systemie ekologicznym jego opłacalność znacząco rośnie.
Na jakich glebach uprawa owsa jest najbardziej opłacalna?
Owies dobrze radzi sobie na glebach słabszych, nawet klasy IVb–V, gdzie pszenica nie zawsze wykorzysta swój potencjał plonowania. Jego system korzeniowy i mniejsze wymagania pokarmowe sprawiają, że jest rośliną „bezpieczną” na stanowiskach mozaikowatych czy podatnych na okresową suszę. Najlepsze wyniki ekonomiczne uzyskuje się jednak tam, gdzie gleba ma uregulowane pH, dobrą strukturę oraz odpowiednie zaopatrzenie w fosfor i potas. Wówczas możliwe jest osiąganie wyższych plonów przy nadal umiarkowanych nakładach.
Jakie odmiany owsa wybrać, aby zwiększyć zysk?
Dobór odmiany zależy od planowanego rynku zbytu. Do produkcji paszowej zwykle wystarczą odmiany o dobrym potencjale plonowania i odporności na wyleganie. Dla przetwórstwa spożywczego opłacają się odmiany o wysokiej masie hektolitra, dobrym wyrównaniu i podwyższonej zawartości beta‑glukanów. Coraz większe znaczenie zyskują odmiany nagoziarniste, szczególnie w gospodarstwach współpracujących z młynami i producentami płatków. Przed wyborem warto przeanalizować lokalne wyniki doświadczeń oraz wymagania konkretnych odbiorców.
Czy warto inwestować w uprawę owsa ekologicznego?
Owies ekologiczny może osiągać wyraźnie wyższe ceny skupu, zwłaszcza tam, gdzie funkcjonują przetwórnie nastawione na produkcję zdrowej żywności i płatków BIO. Trzeba jednak liczyć się z niższymi plonami oraz koniecznością precyzyjnego przestrzegania zasad rolnictwa ekologicznego, co zwiększa wymagania organizacyjne. Opłacalność zależy przede wszystkim od dostępu do stabilnego rynku zbytu i od wielkości gospodarstwa. W wielu przypadkach połączenie owsa ekologicznego z innymi roślinami w tym systemie pozwala budować interesujący model biznesowy.
Jak ograniczyć ryzyko cenowe przy sprzedaży owsa?
Najskuteczniejszym sposobem ograniczania ryzyka cenowego jest dywersyfikacja kanałów sprzedaży: część plonu można zagospodarować w gospodarstwie jako paszę, część sprzedać do lokalnego skupu, a wybrane partie zaoferować przetwórniom lub odbiorcom specjalistycznym. Warto także rozważyć kontraktację, która gwarantuje minimalną cenę i odbiór określonej ilości ziarna. Dodatkowo, możliwość przechowywania owsa we własnym gospodarstwie pozwala sprzedawać go poza okresem żniw, kiedy ceny są zazwyczaj niższe, co zwiększa szansę na uzyskanie lepszej marży.
