Catalana to jedna z mniej znanych, ale niezwykle interesujących ras kóz mlecznych, wywodząca się z obszaru śródziemnomorskiego i ściśle związana z tradycją pasterską Katalonii. Od wieków była ważnym elementem lokalnej gospodarki wiejskiej, dostarczając mleka, mięsa, skór i nawozu, a zarazem wpisując się w krajobraz górski i nadmorski Półwyspu Iberyjskiego. Jej odporność, żywotność oraz umiejętność wykorzystywania bardzo skromnych pastwisk sprawiły, że stała się symbolem surowych, często kamienistych terenów, na których inne zwierzęta gospodarskie miałyby problem z przetrwaniem. Choć współcześnie konkurują z nią wyspecjalizowane, wysoko wydajne rasy mleczne, Catalana wciąż zachowuje znaczenie dla hodowców ceniących bioróżnorodność, lokalne produkty, tradycyjne metody chowu i silne powiązanie z otoczeniem przyrodniczym.
Pochodzenie, historia i tło kulturowe rasy Catalana
Rasa kozy Catalana wywodzi się z regionu historycznej Katalonii, obejmującego tereny dzisiejszej północno‑wschodniej Hiszpanii, a także części Francji po północnej stronie Pirenejów. Obszar ten charakteryzuje się zróżnicowanym krajobrazem – od stromych, surowych gór, przez gaje oliwne i winnice, po wybrzeże Morza Śródziemnego. Właśnie w tak zmiennych warunkach środowiskowych ukształtowała się koza Catalana, przystosowana zarówno do ubogich pastwisk górskich, jak i do bardziej suchych, nadmorskich terenów krzewiastych.
Korzenie tej rasy sięgają prawdopodobnie czasów rzymskich lub jeszcze wcześniejszych okresów, gdy na Półwysep Iberyjski trafiały różne typy kóz z basenu Morza Śródziemnego – z Afryki Północnej, Bliskiego Wschodu i innych części Europy. Krzyżowanie lokalnych populacji oraz selekcja prowadzona przez pasterzy, nastawiona na odporność, płodność i zdolność do samodzielnego poszukiwania pokarmu, przez stulecia prowadziły do utrwalenia charakterystycznego typu, który dziś znamy jako Catalana. W odróżnieniu od późniejszych, nowoczesnych ras mlecznych, których rodowód bywa szczegółowo udokumentowany, historia Catalany zapisana jest przede wszystkim w tradycji ustnej, lokalnych zwyczajach i w samej morfologii zwierząt.
W średniowieczu kozy w Katalonii funkcjonowały jako uzupełnienie hodowli owiec i bydła. W wielu górskich wioskach stanowiły jednak podstawowe źródło białka zwierzęcego, zwłaszcza tam, gdzie warunki naturalne utrudniały rozwój rolnictwa zbożowego czy sadowniczego. Mleko kóz Catalana przetwarzano na sery i jogurty, które dzięki stosunkowo długiej trwałości mogły być transportowane na większe odległości. Pasterze, przemierzający szlaki sezonowego wypasu, odgrywali kluczową rolę w rozprzestrzenianiu tej rasy – wraz z nimi stada przemieszczały się między dolinami i wyżej położonymi halami, co sprzyjało mieszaniu się poszczególnych linii hodowlanych.
W nowożytności, zwłaszcza od XIX wieku, rozwój transportu, urbanizacja oraz intensyfikacja rolnictwa zaczęły stopniowo zmieniać strukturę hodowli zwierząt w regionie. Na równinach i w pobliżu miast rosło znaczenie krów mlecznych, a na terenach o lepszych pastwiskach zaczęto wprowadzać wyspecjalizowane rasy o wyższej wydajności mlecznej. Mimo to w trudno dostępnych, skalistych obszarach Katalonii i sąsiednich prowincji koza Catalana nadal pełniła ważną funkcję, ponieważ wykorzystywała roślinność niedostępną dla bydła, a jednocześnie nie wymagała intensywnego dokarmiania paszami treściwymi.
W XX wieku, wraz z industrializacją rolnictwa, Catalana znalazła się pod presją wypierających ją, bardziej „produkcyjnych” ras. Wzrost popularności kozła i kóz typu Saanen, Murciano‑Granadina oraz różnych linii hybrydowych sprawił, że lokalne populacje często krzyżowano, by zwiększyć ilość mleka. To z kolei prowadziło do rozmywania cech pierwotnej rasy. Dopiero od drugiej połowy XX wieku, a szczególnie na przełomie XX i XXI stulecia, zaczęto mocniej doceniać wartość bioróżnorodności oraz zagrożenie zanikiem rodzimych ras, w tym Catalany. W rezultacie pojawiły się programy ochrony zasobów genetycznych, rejestry stad oraz inicjatywy promujące lokalne produkty pochodzące właśnie od tej rasy.
W kulturze katalońskiej koza Catalana zajmuje miejsce skromne, ale symbolicznie istotne. W tradycyjnych pieśniach pasterskich, opowieściach i przysłowiach często pojawiają się odniesienia do wytrzymałości kóz, ich sprytu na skalistych ścieżkach oraz do roli, jaką odgrywały w życiu codziennym ubogich rodzin górskich. Mleko kozie, a szczególnie sery wyrabiane z mleka Catalany, bywały uznawane za pożywienie ludzi ciężko pracujących fizycznie – rolników, drwali czy pasterzy – którzy potrzebowali wysokiej wartości odżywczej w niewielkiej objętości posiłku.
Charakterystyka, pokrój i cechy użytkowe kozy Catalana
Koza Catalana należy do ras średnich lub średnio‑dużych. Cechuje się harmonijną budową ciała, dobrą muskulaturą i wystarczająco pojemną klatką piersiową, która umożliwia sprawną wymianę gazową w warunkach intensywnego wysiłku na górskich terenach. Choć nie jest tak masywna jak niektóre rasy mięsne, jej sylwetka łączy w sobie cechy typowe dla kóz użytkowanych dwukierunkowo – na mleko i mięso. Dobrze rozwinięty tułów, mocne nogi oraz twarde racice sprzyjają długim wędrówkom po nierównym podłożu.
Umaszczenie Catalany jest zróżnicowane, jednak dominują barwy od jasnobrązowej po ciemnobrązową, często z jaśniejszymi partiami na brzuchu i kończynach. Zdarzają się osobniki o umaszczeniu bardziej jednolitym, jak i takie z ciemniejszymi znaczeniami na głowie czy w okolicach krzyża. Sierść jest zazwyczaj średniej długości, przystosowana do warunków klimatu śródziemnomorskiego – zimą zapewnia odpowiednią izolację na chłodniejszych wysokościach, latem natomiast nie jest na tyle obfita, by nadmiernie obciążać zwierzę termicznie. W rejonach położonych wyżej, gdzie zimy bywają surowsze, selekcja naturalna sprzyjała osobnikom o gęstszym podszyciu, lepiej chroniącym przed wiatrem.
Głowa kozy Catalana jest proporcjonalna do reszty ciała, o prostym lub lekko wklęsłym profilu. Uszy mają zazwyczaj średnią długość, są ustawione bocznie i lekko skierowane do przodu, co nadaje zwierzęciu czujny, żywy wyraz. U większości osobników występują rogi – u kóz cieńsze, u kozłów mocniejsze, bardziej masywne, często o efektownym wykrzywieniu. Rogi te, oprócz funkcji obronnej i społecznej (w kontaktach wewnątrz stada), pełnią rolę praktyczną z punktu widzenia hodowcy: pomagają w identyfikacji i odróżnianiu osobników, szczególnie na rozległych pastwiskach.
Jedną z kluczowych zalet Catalany, jako kozy mlecznej, jest harmonijnie rozwinięte, dobrze umiejscowione wymię. Nacisk tradycyjnej selekcji nie był wprawdzie tak silnie ukierunkowany na rekordową wydajność mleczną jak w nowoczesnych rasach, jednak pokolenia pasterzy wybierały do rozrodu samice produkujące stosunkowo dużo mleka przy minimalnym dokarmianiu. W efekcie powstała rasa o umiarkowanej, ale stabilnej wydajności mlecznej, dobrze dopasowanej do warunków ekstensywnej hodowli. Wydajność roczna waha się w zależności od jakości pastwisk, systemu utrzymania i żywienia, ale w warunkach tradycyjnych jest wystarczająca, by zaopatrzyć w mleko rodzinę rolnika oraz dostarczyć surowiec do wyrobu lokalnych serów.
Jakość mleka kozy Catalana jest szczególnie ceniona ze względu na wysoki udział tłuszczu i białka, co sprzyja produkcji serów o intensywnym smaku i odpowiedniej strukturze. Wysoka zawartość suchej masy pozwala na efektywne zestalanie mleka podczas procesu serowarskiego, przyczyniając się do powstawania serów o zwartej konsystencji i bogatym aromacie. Z punktu widzenia małych, rzemieślniczych serowarni ma to ogromne znaczenie – nawet przy umiarkowanej ilości surowca można uzyskać relatywnie dużą ilość gotowego produktu. Mleko Catalany wyróżnia się również dobrym profilem kwasów tłuszczowych, a dzięki urozmaiconej diecie pastwiskowej często zawiera bogactwo naturalnych związków aromatycznych pochodzących z lokalnej flory.
Catalana jest rasą znaną z wysokiej płodności i dobrej opieki matek nad potomstwem. W sprzyjających warunkach zdarzają się częste mioty bliźniacze, co sprzyja szybkiemu zwiększaniu liczebności stada. Koźlęta rosną dynamicznie, korzystając zarówno z mleka matek, jak i z różnorodnej roślinności dostępnej na pastwiskach. Dzięki dobremu instynktowi stadnemu młode szybko uczą się poruszania po trudnym terenie oraz wyboru odpowiednich roślin do zgryzania, co ma znaczenie nie tylko dla ich rozwoju, lecz także dla efektywnej i zrównoważonej eksploatacji pastwiska.
Pod względem temperamentu kozy tej rasy są zazwyczaj żywe, ruchliwe i dość niezależne, ale równocześnie przyzwyczajają się do obecności człowieka. W tradycyjnych systemach wypasu pasterz prowadził stado na większe odległości, często z pomocą psów pasterskich. Catalana wykazuje wysoką umiejętność nawigacji w terenie – raz poznane szlaki w górach czy między krzewami makii śródziemnomorskiej są przez nią dobrze zapamiętywane. Cecha ta, z jednej strony cenna, z drugiej wymaga od hodowcy odpowiedniej infrastruktury (ogrodzeń, zagród), aby zapobiec nadmiernej wędrówce kóz na cudze tereny uprawne.
Rasa ta słynie również z wytrzymałości i odporności na choroby typowe dla środowisk górskich i suchych. Dobrze znosi upały, a także okresowe braki wody, zwłaszcza jeśli ma dostęp do zacienionych miejsc i roślin bogatych w wilgoć. Jednocześnie potrafi przeciwstawiać się chłodniejszym warunkom klimatycznym, pod warunkiem zapewnienia schronienia przed silnym, zimnym wiatrem i opadami. Ta adaptacyjność jest jedną z podstawowych przyczyn, dla których Catalana przetrwała w wymagających warunkach, gdzie wiele innych ras mogłoby ponosić wysokie straty zdrowotne.
Występowanie, systemy chowu i znaczenie gospodarcze
Głównym, tradycyjnym areałem występowania kozy Catalana pozostaje Katalonia oraz sąsiednie regiony północno‑wschodniej Hiszpanii. Spotyka się ją w prowincjach górskich, gdzie podstawą gospodarki rolnej są rozległe, często kamieniste pastwiska i niewielkie poletka uprawne. W takich warunkach kozy stanowią naturalne uzupełnienie działalności rolniczej: wykorzystują roślinność niedostępną dla innych zwierząt, pomagają w utrzymaniu krajobrazu otwartego i ograniczają zarastanie terenów krzewami oraz mało wartościowymi gatunkami drzewiastymi.
Poza Katalonią rasa ta występuje w mniejszych skupiskach w innych częściach Hiszpanii, a także – w niewielkim zakresie – w regionach położonych po północnej stronie Pirenejów, gdzie mieszają się tradycje pasterskie hiszpańskie i francuskie. Zdarza się, że kozy typu Catalana lub ich mieszańce występują w gospodarstwach nastawionych na produkcję lokalnych specjałów serowarskich, często w połączeniu z innymi rodzimymi rasami. Obecność Catalany poza klasycznym obszarem jej pochodzenia ma zwykle związek z projektami hodowlanymi, które mają na celu zachowanie różnorodności genetycznej i promowanie produktów regionalnych.
Systemy chowu, w których wykorzystywana jest Catalana, są zróżnicowane, ale dominuje ekstensywny wypas na naturalnych i półnaturalnych pastwiskach. Kozy spędzają większość dnia na otwartej przestrzeni, przemieszczając się w poszukiwaniu pożywienia. Nocują w prostych oborach, szopach lub zadaszonych zagrodach, często zlokalizowanych na obrzeżach wiosek lub przy sezonowych szałasach pasterskich. W rejonach najuboższych w roślinność praktykowany jest system wypasu wędrownego, w którym stada przemieszczają się między wyżej i niżej położonymi pastwiskami w zależności od pory roku.
Współcześnie coraz częściej spotyka się również systemy półintensywne, w których część roku kozy spędzają na pastwisku, a część w oborze, otrzymując uzupełniające dawki pasz treściwych i objętościowych. Taki model bywa typowy dla gospodarstw produkujących sery na większą skalę, gdzie konieczne jest zapewnienie bardziej stabilnej ilości mleka przez dłuższy okres laktacji. Niemniej, nawet w takich warunkach od Catalany oczekuje się umiejętności efektywnego wykorzystania dostępnego pastwiska, ponieważ to właśnie zróżnicowana roślinność naturalna decyduje o specyficznym smaku mleka i serów.
Znaczenie gospodarcze kozy Catalana w skali całej Hiszpanii czy Europy jest mniejsze niż w przypadku dominujących ras mlecznych, ale w skali lokalnej pozostaje ono wyraźne. W regionach górskich, o ograniczonych możliwościach rozwoju intensywnego rolnictwa, hodowla tej rasy stanowi ważne źródło dochodu i sposobu utrzymania wielu drobnych gospodarstw. Mleko i sery sprzedawane bezpośrednio turystom oraz mieszkańcom pobliskich miast stają się atrakcyjnym towarem, zwłaszcza w kontekście rosnącego zainteresowania produktami ekologicznymi, tradycyjnymi i o wyraźnym terroir – czyli smaku i charakterze ściśle związanym z konkretnym miejscem pochodzenia.
Istotną funkcją Catalany jest również udział w utrzymaniu i kształtowaniu krajobrazu. Kozy, dzięki swej żerności i preferencji do zgryzania gałązek, liści oraz krzewów, pomagają ograniczać nadmierne zarastanie nieużytków, skarp i terenów o utrudnionym dojeździe maszyn rolniczych. W wielu rejonach górskich brak wypasu prowadzi do rozwoju gęstej roślinności krzewiastej, która może zwiększać ryzyko pożarów w okresach suchych. Stada kóz, regularnie przemieszczające się po tych terenach, pełnią rolę „naturalnych kosiarek”, redukując ilość łatwopalnego materiału roślinnego i tym samym przyczyniając się do ograniczania zagrożenia pożarowego.
W niektórych programach środowiskowych i agroturystycznych wykorzystuje się również wizerunek i obecność Catalany do promocji regionu. Turyści odwiedzający górskie wioski lub gospodarstwa ekologiczne coraz częściej mają okazję uczestniczyć w pokazach dojenia, warsztatach serowarskich czy spacerach po pastwiskach z przewodnikiem. Koza tej rasy staje się zatem nie tylko zwierzęciem gospodarskim, ale również elementem lokalnego dziedzictwa, przyciągającym uwagę osób poszukujących autentycznych doświadczeń związanych z kulturą i przyrodą.
Nie można pominąć aspektu ekonomicznego związanego z produkcją mięsa i skór. Choć podstawowym celem hodowli Catalany jest pozyskiwanie mleka, koźlęta oraz zwierzęta brakowane z hodowli dostarczają mięsa o delikatnej strukturze, często wykorzystywanego w regionalnej kuchni. Dania z młodej koźliny, pieczonej lub duszonej w aromatycznych ziołach śródziemnomorskich, są cenionym przysmakiem w wielu lokalnych restauracjach, szczególnie w okresach świątecznych. Skóry natomiast można przerabiać na tradycyjne wyroby rzemieślnicze, choć współcześnie ta gałąź produkcji ma raczej niszowy charakter.
W kontekście globalnym coraz częściej podkreśla się znaczenie rodzimych ras, takich jak Catalana, dla bezpieczeństwa żywnościowego i adaptacji rolnictwa do zmian klimatu. Genetyczne przystosowanie tej rasy do niedoboru wody, upałów i ubogich pastwisk może okazać się cennym zasobem w programach hodowlanych, nastawionych na tworzenie bardziej odpornych populacji zwierząt gospodarskich. Dzięki temu Catalana, mimo swojej relatywnie niewielkiej liczebności, nabiera znaczenia jako „bank genów”, z którego w przyszłości można będzie korzystać podczas kształtowania nowych linii hodowlanych, zdolnych do funkcjonowania w coraz bardziej wymagających warunkach środowiskowych.
Ciekawostki, wyzwania ochrony i perspektywy rozwoju hodowli Catalany
Jednym z ciekawszych aspektów związanych z kozą Catalana jest jej rola w podtrzymywaniu tradycyjnych metod przetwarzania mleka. W wielu górskich gospodarstwach techniki wyrabiania serów i innych produktów mlecznych przekazywane są z pokolenia na pokolenie, często bez pisemnych receptur. Proporcje mleka, czas koagulacji, rodzaj użytej podpuszczki czy sposób prasowania sera opierają się na doświadczeniu i obserwacji. Mleko Catalany, ze względu na swoje właściwości, idealnie wpisuje się w te techniki, pozwalając uzyskać wyroby o charakterystycznej, trudnej do odtworzenia z użyciem innych ras, strukturze i smaku.
Ciekawym zjawiskiem jest też współczesne odrodzenie zainteresowania małymi, rodzinno‑rzemieślniczymi serowniami, które świadomie wybierają rasy lokalne, takie jak Catalana, by podkreślić unikalność swoich produktów. Odbiorcy, coraz bardziej świadomi pochodzenia żywności, chętnie sięgają po sery z wyraźnie oznaczonym miejscem i rasą pochodzenia mleka. W ten sposób koza Catalana, niegdyś postrzegana jako „zwykła koza z gór”, zyskuje nowy prestiż jako dostawca mleka do produktów premium, ściśle powiązanych z tradycją regionu.
Istotnym wyzwaniem, przed jakim stoi hodowla tej rasy, jest utrzymanie jej czystości genetycznej przy jednoczesnym zapewnieniu odpowiedniej liczebności populacji. Zbyt małe stada i ograniczona pula rozpłodników sprzyjają pojawianiu się problemu chowu wsobnego, który może obniżać ogólną zdrowotność i wydajność zwierząt. Aby temu zapobiec, wprowadzane są programy kojarzeń planowanych, rejestry rodowodowe oraz wymiana kozłów między gospodarstwami w ramach lokalnych i regionalnych struktur organizacyjnych. Tego typu działania wymagają jednak współpracy hodowców, wsparcia instytucji doradczych oraz odpowiedniego finansowania, co nie zawsze jest łatwe do osiągnięcia w górskich, często peryferyjnych rejonach.
Ochrona rasy Catalana ma również wymiar kulturowy. Zanik tradycyjnych zawodów pasterskich, migracja młodych ludzi do miast i zmiany stylu życia sprawiają, że coraz mniej osób jest gotowych poświęcić się pracy przy stadach na oddalonych, trudno dostępnych pastwiskach. To właśnie pasterze byli przez stulecia nieformalnymi strażnikami tej rasy – dobierali zwierzęta do rozrodu, obserwowali ich zachowanie i kondycję w trudnych warunkach, podejmowali decyzje o selekcji. Bez ich wiedzy i praktyki sama dokumentacja genetyczna nie wystarczy, aby zachować pełnię cech Catalany, w tym jej przystosowanie do specyficznego środowiska i tradycyjnego systemu chowu.
Ciekawostką związaną z zachowaniem stada tej rasy jest ich silna orientacja przestrzenna. W licznych relacjach pasterzy pojawiają się opisy kóz, które po jednorazowym przejściu danej trasy potrafiły wrócić do punktu wyjścia niemal tą samą ścieżką, omijając niebezpieczne miejsca, takie jak strome urwiska czy obszary o luźnych rumowiskach skalnych. Zdolność ta bywa szczególnie cenna przy wypasie na rozległych terenach, gdzie człowiek nie jest w stanie przez cały czas kontrolować każdego ruchu zwierząt. Stado Catalany często tworzy bardzo rozwiniętą strukturę społeczną, z wyraźną hierarchią, w której doświadczone kozy przewodniczki odgrywają kluczową rolę w wyborze kierunku wędrówek.
Ważnym elementem wizerunku tej rasy są także jej powiązania z lokalnymi świętami i obrzędami. W niektórych wioskach górskich organizuje się sezonowe festyny poświęcone wyrobom mlecznym, podczas których kozy Catalana są prezentowane, nagradzane w konkursach na najlepszy pokrój czy wydajność, a często stają się bohaterkami pokazów strzyżenia lub symbolicznego wypasu. Takie wydarzenia nie tylko integrują społeczność lokalną, lecz także przyciągają turystów, zwiększając rozpoznawalność rasy i budując jej wartość w oczach konsumentów produktów regionalnych.
Perspektywy rozwoju hodowli Catalany zależą w dużej mierze od umiejętnego połączenia tradycji z nowoczesnością. Z jednej strony konieczne jest zachowanie cech, które uczyniły tę rasę tak dobrze przystosowaną do górskich i śródziemnomorskich warunków – chodzi m.in. o odporność, zdolność do wykorzystywania ubogich pastwisk, silny instynkt macierzyński i umiejętność funkcjonowania w stadzie. Z drugiej strony współczesny rynek wymaga pewnej przewidywalności produkcji, odpowiedniej higieny, standaryzacji jakości i spełnienia wymogów prawnych związanych z bezpieczeństwem żywności. To powoduje, że hodowcy muszą inwestować w infrastrukturę, szkolenia i doradztwo, nie tracąc przy tym z oczu specyfiki rasy.
W praktyce oznacza to m.in. wprowadzenie nowoczesnych systemów znakowania zwierząt, prowadzenie dokumentacji hodowlanej, korzystanie z usług lekarzy weterynarii monitorujących stan zdrowia stad, a także stosowanie odpowiednio zbilansowanych dawek żywieniowych, uzupełniających naturalny wypas. Jednocześnie rośnie rola marketingu i promocji produktów z mleka Catalany. Odpowiednie oznaczenia na etykietach, certyfikaty pochodzenia, uczestnictwo w targach żywności tradycyjnej czy wpisywanie lokalnych serów koziego pochodzenia na listy produktów regionalnych mogą znacząco zwiększyć opłacalność chowu tej rasy.
W kontekście naukowym Catalana jest interesującym obiektem badań nad związkami między środowiskiem, genotypem i cechami użytkowymi. Analizy genetyczne pomagają określić stopień odrębności rasy od innych populacji śródziemnomorskich, natomiast badania żywieniowe i zootechniczne pozwalają precyzyjniej określić optymalne warunki utrzymania zwierząt, które zapewnią zarówno wysoką jakość produktów, jak i dobrostan stad. Wiedza ta może być następnie wykorzystana przy opracowywaniu wytycznych dla programów ochrony zasobów genetycznych, a także do tworzenia modeli hodowlanych łączących tradycyjny wypas z nowoczesnym zarządzaniem gospodarstwem.
Warto także zauważyć, że Catalana ma potencjał edukacyjny. Gospodarstwa agroturystyczne i ośrodki edukacji ekologicznej coraz częściej wykorzystują obecność tej rasy do prowadzenia zajęć dla dzieci, młodzieży i dorosłych. Uczestnicy mogą dowiedzieć się, w jaki sposób wybór określonych ras zwierząt wpływa na krajobraz, lokalną gospodarkę i tradycje kulinarne. Bezpośredni kontakt z kozą – jej wymizianie, karmienie, obserwacja zachowań – pomaga budować bliższą więź człowieka z naturą oraz uświadamia, jak ważne są świadome decyzje konsumenckie i szacunek dla pracy hodowców.
Na tle globalnych tendencji homogenizacji produkcji zwierzęcej, gdzie nieliczne, bardzo wydajne rasy dominują w skali światowej, Catalana jawi się jako przykład alternatywnej drogi rozwoju: w oparciu o lokalne zasoby, umiarkowaną, ale stabilną produkcję oraz silne powiązanie z krajobrazem i kulturą regionu. Przyszłość tej rasy zależeć będzie od tego, na ile uda się wykorzystać ten potencjał, przyciągnąć młodych ludzi do zawodów związanych z hodowlą oraz zapewnić, by wartości takie jak tradycja, różnorodność biologiczna i zrównoważenie stały się realnym fundamentem polityki rolnej i decyzji podejmowanych w gospodarstwach.
