Rynek kukurydzy GMO w Europie rozwija się zupełnie inaczej niż w Ameryce Północnej czy Południowej. Dla rolników oznacza to konieczność poruszania się pomiędzy unijnymi przepisami, krajowymi zakazami, oczekiwaniami przetwórców oraz preferencjami konsumentów. Znajomość sytuacji prawnej, a także dostępnych odmian, systemów oznakowania i wymagań rynku, pomaga podejmować lepsze decyzje dotyczące struktury zasiewów, inwestycji w materiał siewny i strategii sprzedaży plonu.
Podstawy prawne GMO w Unii Europejskiej a kukurydza
System prawny UE dotyczący roślin genetycznie modyfikowanych opiera się na kilku filarach. Najważniejsze dla rolnika są przepisy regulujące: autoryzację upraw GMO, obrót nasionami, obrót paszami i żywnością oraz oznakowanie produktów zawierających organizmy modyfikowane genetycznie lub z nich wytworzonych. Na ich podstawie powstają krajowe regulacje, które w niektórych państwach w praktyce całkowicie blokują uprawy GMO.
Na szczeblu unijnym kluczowe akty prawne dotyczące GMO to rozporządzenia oraz dyrektywy, które w skrócie regulują:
- procedurę oceny ryzyka środowiskowego i zdrowotnego przed dopuszczeniem uprawy GMO,
- zasady monitorowania po wprowadzeniu do środowiska,
- wymóg oznakowania żywności i pasz, gdy udział składników GMO przekracza 0,9%,
- wymogi dotyczące identyfikowalności w całym łańcuchu produkcji – od pola po sklep,
- możliwość wprowadzania przez dane państwo członkowskie zakazu uprawy na swoim terytorium.
W praktyce oznacza to, że nawet jeśli dana odmiana kukurydzy GMO została dopuszczona na poziomie całej UE (pozytywna opinia EFSA, formalna autoryzacja), poszczególne kraje mogą wprowadzić ograniczenia lub zakaz uprawy z innych powodów niż stricte naukowe – na przykład z uwagi na politykę rolną, uwarunkowania społeczne, urbanistyczne czy kwestie organizacji przestrzeni produkcyjnej.
Warto podkreślić, że obecnie w Unii Europejskiej dopuszczenie do uprawy ma tylko jedna odmiana kukurydzy genetycznie modyfikowanej (MON810), a i tak większość państw wprowadziła na swoim terytorium zakaz jej wysiewu. Realne znaczenie upraw kukurydzy GMO w polu jest więc znacznie mniejsze niż znaczenie importu i przetwarzania kukurydzy modyfikowanej genetycznie, głównie na cele paszowe.
Sytuacja prawna w wybranych krajach Europy i miejsce Polski
Mapa prawnych uwarunkowań GMO w Europie jest bardzo zróżnicowana. Kilka krajów zdecydowało się na faktyczne otwarcie na uprawę kukurydzy GMO, część zachowuje ostrożność, a liczna grupa państw stosuje pełne lub częściowe zakazy. Dla rolnika istotne jest nie tylko to, co wolno wysiewać w jego kraju, lecz także to, jak prawo sąsiadów i ogólna polityka europejska wpływa na rynek zbytu, ceny oraz oczekiwania odbiorców.
Państwa takie jak Hiszpania czy Portugalia przez wiele lat prowadziły stosunkowo przychylną politykę wobec kukurydzy GMO. Hiszpania stała się głównym producentem MON810 w Europie, koncentrując uprawy w regionach z silną presją omacnicy prosowianki. Z kolei Francja, Niemcy, Włochy, Austria czy Węgry wprowadziły zakazy uprawy, argumentując to obawami środowiskowymi, presją opinii publicznej lub chęcią ochrony rolnictwa tradycyjnego i ekologicznego.
Na tle tej mozaiki Polska należy do grupy krajów ostrożnych. Krajowe przepisy wykluczają praktyczną możliwość legalnego wysiewu kukurydzy GMO, mimo że pewne odmiany są dopuszczone na poziomie unijnym. Jednocześnie Polska, jak większość państw UE, importuje znaczne ilości śruty sojowej i kukurydzianej GMO na cele paszowe. Oznacza to specyficzny kompromis: uprawy GMO są niemal nieobecne, ale pasze GMO są szeroko używane w sektorze drobiarskim, trzody chlewnej czy bydła.
Rolnicy w Polsce powinni mieć świadomość kilku istotnych konsekwencji tego stanu rzeczy:
- materiał siewny kukurydzy przeznaczony do uprawy na ziarno i kiszonkę to w praktyce odmiany niemodyfikowane genetycznie, choć nowoczesne, często heterozyjne,
- na rynku mogą pojawiać się nasiona pochodzące z krajów, w których dopuszczono uprawę GMO; konieczne jest sprawdzanie rejestru odmian dopuszczonych do obrotu w Polsce oraz certyfikatów,
- zakup pasz zawierających GMO jest legalny, ale wymaga zachowania zasad wynikających z prawa paszowego, w tym właściwego oznakowania i informowania odbiorców produktów pochodzenia zwierzęcego, jeżeli wymagają tego umowy handlowe,
- potencjalna zmiana polityki UE (np. liberalizacja lub dalsze zaostrzenie) może w stosunkowo krótkim czasie przełożyć się na presję konkurencyjną ze strony gospodarstw w krajach stosujących inne rozwiązania niż Polska.
Trzeba dodać, że dyskusja o GMO coraz częściej łączy się z debatą o nowych technikach genomowych, takich jak edycja genów (np. CRISPR). W niektórych krajach (poza UE) rozróżnia się klasyczne GMO od roślin poddanych precyzyjnej edycji, co wiąże się z innym reżimem prawnym. W Unii to rozróżnienie jest przedmiotem sporów politycznych i naukowych. Niezależnie jednak od kierunku zmian, można się spodziewać, że kukurydza pozostanie jedną z roślin pierwszego wyboru do wprowadzania nowych technologii, ponieważ ma duże znaczenie paszowe i energetyczne.
Rynek kukurydzy GMO: import, przetwórstwo i wpływ na ceny
Choć areał kukurydzy GMO uprawianej bezpośrednio w Europie jest ograniczony, to rynek paszowy w znacznym stopniu opiera się na imporcie komponentów GMO, głównie z Ameryki Północnej i Południowej. Kukurydza modyfikowana genetycznie, oraz produkty jej przetwórstwa (śruta, DDGS, skrobia paszowa), konkuruje cenowo z kukurydzą niemodyfikowaną uprawianą w UE.
Dla rolnika produkującego kukurydzę w Europie oznacza to kilka kluczowych zjawisk rynkowych:
- w okresach wysokiego światowego plonu kukurydzy GMO import może obniżać ceny w portach oraz na głównych rynkach zbytu,
- jeśli przetwórca lub mieszalnia pasz nie ma wymogu zakupu surowca non-GMO, częściej wybierze ofertę tańszego, masowo dostępnego surowca zagranicznego,
- posiadanie certyfikatu uprawy i dostaw kukurydzy non-GMO (zgodnego z określonym standardem) pozwala konkurować nie tylko ceną, lecz także jakością i możliwością sprzedaży do wyspecjalizowanych odbiorców.
Należy wyraźnie rozgraniczyć dwie płaszczyzny: produkcję roślinną a produkcję zwierzęcą. W wielu krajach europejskich konsumenci deklarują wolę kupowania żywności pochodzącej od zwierząt żywionych bez GMO, ale jednocześnie akceptują import tańszych pasz z soi i kukurydzy GMO. To rozdarcie między deklaracjami a praktyką przekłada się na różne strategie przetwórców:
- część firm tworzy linie produktów oznaczonych jako wolne od GMO (non-GMO feed), co wymaga od rolników dostarczania odpowiedniego surowca oraz ścisłej dokumentacji,
- inni producenci stawiają na ogólne cechy jakościowe (smak, walory zdrowotne), nie eksponując kwestii GMO, bo ich klienci nie uznają jej za kluczową,
- na rynkach eksportowych (np. w niektórych krajach azjatyckich) pojawiają się segmenty szczególnie wymagające wobec tematu GMO, co stwarza szanse na sprzedaż europejskiej kukurydzy jako towaru premium.
Konsekwencją jest rosnące znaczenie systemów certyfikacji non-GMO oraz ściślejsze monitorowanie łańcucha dostaw. Rolnik, który myśli o długofalowym związaniu się z takim segmentem rynku, powinien śledzić wymagania poszczególnych standardów (np. GMP+, VLOG i inne) oraz przygotować się na dodatkowe obowiązki administracyjne i logistyczne związane z segregacją partii towaru.
Korzyści i ryzyka kukurydzy GMO z perspektywy praktyki polowej
Ocena kukurydzy GMO nie jest tylko kwestią ideologii czy polityki. Dla rolnika ważne jest przede wszystkim to, jak dana technologia przekłada się na wynik ekonomiczny i organizację gospodarstwa. W krajach, w których uprawa kukurydzy GMO jest dozwolona, rolnicy zwracają uwagę na kilka korzyści:
- odporność na określone szkodniki (np. omacnicę), co zmniejsza straty plonu i ogranicza konieczność zabiegów insektycydowych,
- odporność na niektóre herbicydy, ułatwiająca zwalczanie chwastów oraz uproszczenie technologii uprawy,
- stabilniejsze plony na stanowiskach o dużej presji agrofagów i w warunkach stresowych.
Z drugiej strony istnieją również potencjalne ryzyka i ograniczenia:
- ryzyko powstawania odporności u szkodników i chwastów w wyniku długotrwałego, intensywnego stosowania tych samych rozwiązań,
- uzależnienie od wąskiej grupy dostawców materiału siewnego i licencjonowanych środków chemicznych,
- zależność od polityki korporacyjnej i zmian cen nasion, co utrudnia planowanie wieloletnie,
- możliwe trudności w sprzedaży plonu do niektórych segmentów rynku oczekujących non-GMO.
W realiach Europy, a szczególnie państw takich jak Polska, kluczowe jest rozważenie, czy ewentualne otwarcie na kukurydzę GMO w przyszłości poprawiłoby wynik ekonomiczny gospodarstwa, czy też ważniejsze będą przewagi płynące z utrzymania statusu produkcji bez GMO. Wynik tej kalkulacji może być różny w zależności od regionu (presja omacnicy, zachwaszczenie, struktura gleb), typu gospodarstwa (paszowe, towarowe, ekologiczne) oraz kierunku sprzedaży (rynek lokalny, kontraktacja na eksport, dostawy do konkretnych wytwórni pasz).
Dla gospodarstw silnie nastawionych na produkcję drobiu, trzody lub bydła, korzystanie z pasz GMO może być ekonomicznie uzasadnione, jeśli nie ma wymogu sprzedaży mięsa czy mleka pod marką wolną od GMO. W takich przypadkach znaczenie ma precyzyjna kalkulacja kosztu paszy na jednostkę produkcji, a nie ideologiczne podejście do modyfikacji genetycznej. Natomiast gospodarstwa specjalizujące się w produkcji żywności wysokiej jakości, sprzedawanej pod markami regionalnymi lub ekologicznymi, mogą osiągać wyższe marże, oferując produkty oparte o pasze i surowce bez GMO.
Praktyczne wskazówki dla rolników: jak działać w obecnych realiach prawnych
Nawet bez możliwości legalnej uprawy kukurydzy GMO, rolnicy w Europie – w tym w Polsce – muszą radzić sobie z konsekwencjami jej obecności w globalnym łańcuchu dostaw. W praktyce warto wdrożyć kilka zasad ułatwiających funkcjonowanie w tym otoczeniu.
Kontrola pochodzenia materiału siewnego
Podstawą jest ścisła współpraca z wiarygodnymi dostawcami nasion. Rolnik powinien:
- kupować materiał siewny wyłącznie z legalnych źródeł posiadających odpowiednie zezwolenia i certyfikaty,
- sprawdzać, czy dana odmiana figuruje w krajowym rejestrze odmian dopuszczonych do obrotu,
- zwracać uwagę, czy dokumentacja nasion jasno wskazuje status GMO/non-GMO,
- przechowywać etykiety i dokumenty zakupu do ewentualnej kontroli.
Brak dbałości o te kwestie może skutkować nie tylko problemami podczas kontroli, lecz także utratą zaufania ze strony kontrahentów, jeżeli w dostarczonym surowcu wykryją niepożądane domieszki.
Organizacja magazynowania i transportu
Dla gospodarstw współpracujących z firmami wymagającymi surowca wolnego od GMO kluczowa jest odpowiednia organizacja obrotu ziarnem. W szczególności warto zadbać o:
- wyraźne oznakowanie silosów i magazynów przeznaczonych na ziarno non-GMO,
- oddzielenie linii transportu (ślimaki, przenośniki, przyczepy) dla różnych partii towaru,
- dokumentowanie pochodzenia każdej partii ziarna oraz terminów i sposobów magazynowania,
- regularne czyszczenie urządzeń przeładunkowych, aby ograniczyć ryzyko zanieczyszczeń krzyżowych.
Te procedury mogą wydawać się uciążliwe, ale w wielu przypadkach są warunkiem koniecznym, aby uzyskać wyższe ceny za certyfikowany surowiec.
Planowanie struktury zasiewów i dywersyfikacja
W obliczu niestabilności cen oraz zmiennej polityki rolnej UE warto dywersyfikować produkcję. Oznacza to, że nadmierne koncentrowanie się na kukurydzy może być ryzykowne, jeśli:
- nadchodzi sezon z bardzo dużym importem tańszej kukurydzy GMO z zagranicy,
- następują zmiany przepisów dotyczące dopłat, zazielenienia czy wymogów środowiskowych,
- rosną koszty suszenia i przechowywania ziarna przy jednoczesnym spadku ceny skupu.
Włączenie do płodozmianu roślin białkowych, zbóż ozimych, a także roślin poprawiających strukturę gleby może być korzystne nie tylko agronomicznie, ale i rynkowo. Rolnik, który oferuje kilka różnych surowców, jest mniej narażony na wahania cen pojedynczego produktu.
Śledzenie trendów konsumenckich i wymogów przetwórców
W wielu krajach europejskich rośnie zainteresowanie produktami oznaczonymi jako wolne od GMO, szczególnie w segmencie mleka, jaj i produktów ekologicznych. Dla rolnika oznacza to, że warto:
- rozmawiać z lokalnymi mleczarniami, ubojniami, zakładami przetwórczymi o ich planach i wymogach dotyczących pasz,
- obserwować, czy w regionie pojawiają się programy jakości lub marki regionalne premiujące non-GMO,
- rozważyć uczestnictwo w systemach zapewnienia jakości, które pozwalają uzyskać lepszą cenę za surowiec.
Nie zawsze wymaga to całkowitej rezygnacji z pasz GMO; czasem wystarczy wydzielenie części produkcji i skierowanie jej do konkretnego programu, podczas gdy reszta gospodarstwa działa w modelu standardowym.
Kukurydza GMO a ochrona środowiska i bioróżnorodność
Jednym z głównych argumentów przeciwników GMO jest obawa o wpływ na bioróżnorodność oraz długofalowe skutki dla ekosystemów. W odniesieniu do kukurydzy, dyskusja dotyczy przede wszystkim:
- możliwego wypierania odmian lokalnych i tradycyjnych przez wąską grupę odmian modyfikowanych,
- oddziaływania toksyn wytwarzanych przez kukurydzę Bt na organizmy niebędące szkodnikami upraw,
- powstawania chwastów o zwiększonej odporności na herbicydy,
- zmian w praktykach uprawowych, które mogą wpływać na glebę i życie glebowe.
W Europie te obawy doprowadziły do wprowadzenia bardzo ostrożnych procedur oceny ryzyka i monitorowania. Wymagane są m.in. strefy buforowe chroniące sąsiednie uprawy, szczegółowe plany gospodarowania resztkami pożniwnymi, a także programy obserwacji fauny towarzyszącej uprawom. W wielu przypadkach właśnie wysokie koszty wdrożenia tych środków oraz niepewność co do akceptacji społecznej skłaniają państwa członkowskie do utrzymywania zakazów lub ograniczeń.
Z perspektywy rolnika ważne jest, aby pamiętać, że ochrona środowiska staje się jednym z kluczowych kryteriów w polityce rolnej UE – także niezależnie od GMO. Wymogi dotyczące ograniczania zużycia środków ochrony roślin, ochrony gleb czy wód będą narastać. Niezależnie od tego, czy uprawy GMO będą w przyszłości szerzej dopuszczone, rolnictwo będzie musiało iść w kierunku bardziej zrównoważonych technologii: dokładniejszego nawożenia, integrowanej ochrony roślin, lepszego zarządzania resztkami i strukturą płodozmianu.
W tym kontekście warto rozwijać praktyki, które pomagają jednocześnie zwiększyć stabilność plonowania kukurydzy i zmniejszyć presję środowiskową, takie jak:
- stosowanie odmian bardziej odpornych na choroby i stres suszy w ramach klasycznego programu hodowlanego,
- dokładne monitorowanie populacji szkodników i wykonywanie zabiegów tylko wtedy, gdy jest to konieczne,
- wprowadzenie międzyplonów i poplonów poprawiających kondycję gleby,
- wykorzystywanie narzędzi rolnictwa precyzyjnego: map plonów, zdjęć satelitarnych, czujników glebowych.
Perspektywy rozwoju: nowe techniki genomowe i możliwe zmiany prawa
Debata o GMO coraz bardziej łączy się z rozwojem tzw. nowych technik genomowych (NGT), do których zalicza się m.in. precyzyjną edycję genów. Różnią się one od klasycznych metod modyfikacji genetycznej tym, że często nie wprowadzają do rośliny obcego materiału genetycznego, lecz dokonują drobnych zmian w istniejących genach. Pojawia się więc pytanie, czy takie rośliny należy traktować jak GMO w sensie prawnym.
W wielu państwach poza UE przyjmuje się podejście bardziej elastyczne: jeśli modyfikacja mogłaby naturalnie wystąpić w przyrodzie lub zostać osiągnięta tradycyjną hodowlą, roślina nie jest traktowana jak GMO. W Unii Europejskiej to rozróżnienie jest wciąż przedmiotem intensywnej pracy legislacyjnej. Możliwe są różne scenariusze:
- utrzymanie bardzo restrykcyjnego podejścia i objęcie NGT tym samym reżimem co klasyczne GMO,
- wprowadzenie lżejszych procedur dla roślin o prostych, precyzyjnych zmianach genetycznych,
- podział na kategorie w zależności od rodzaju i zakresu wprowadzonych modyfikacji.
Dla kukurydzy ma to ogromne znaczenie. Hodowcy już dziś pracują nad odmianami o zwiększonej odporności na suszę, bardziej efektywnym wykorzystaniu azotu czy większej odporności na choroby grzybowe z wykorzystaniem NGT. Jeśli prawo UE dopuści szybkie wprowadzanie takich odmian na rynek, europejscy rolnicy mogą zyskać nowe narzędzia konkurowania z producentami z innych kontynentów – nadal w warunkach wysokich standardów bezpieczeństwa środowiskowego i żywnościowego.
Z punktu widzenia gospodarstwa ważne jest, aby:
- na bieżąco śledzić decyzje organów UE i krajowych dotyczące GMO i NGT,
- utrzymywać kontakt z doradcami rolniczymi oraz przedstawicielami firm nasiennych, którzy informują o nowych odmianach i zmianach przepisów,
- zachować elastyczność w planowaniu inwestycji (np. nie opierać długoterminowego planu biznesowego wyłącznie na jednym kierunku produkcji, podatnym na zmiany regulacyjne).
Jak przygotować gospodarstwo na różne scenariusze rozwoju rynku kukurydzy
Rynek kukurydzy, zarówno GMO, jak i niemodyfikowanej, będzie w kolejnych latach podlegał silnym wpływom: zmian klimatu, polityki klimatycznej UE, napięć handlowych, rozwoju biogospodarki oraz oczekiwań konsumentów. Rolnik, który chce zabezpieczyć swoje gospodarstwo, może zastosować kilka długofalowych strategii.
Po pierwsze, inwestycje w jakość gleby i infrastrukturę przechowalniczą należą do najpewniejszych form lokowania środków. Bez względu na to, jak rozwinie się prawo wobec GMO, dobra gleba, odpowiednie pH, wysoka zawartość próchnicy oraz wydajny system suszenia i magazynowania ziarna zawsze będą stanowić przewagę konkurencyjną.
Po drugie, warto rozwijać kompetencje związane z analizą ekonomiczną produkcji. Świadome podejmowanie decyzji co do udziału kukurydzy w strukturze zasiewów, kalkulacja kosztów jednostkowych, symulacje w wariantach z różnymi cenami pasz i surowców – to wszystko pozwala dostosować się do zmian, zamiast na nie biernie reagować.
Po trzecie, budowanie relacji z odbiorcami, którzy stawiają na jakość i dłuższe kontrakty, może być skuteczniejszą drogą niż poleganie wyłącznie na notowaniach giełdowych. Odbiorcy tacy chętniej wspierają gospodarstwa, które zapewniają im stabilne dostawy surowca o określonych parametrach – w tym parametrach związanych z GMO lub ich brakiem.
Wreszcie, rolnik powinien pamiętać, że jego głos jako praktyka ma znaczenie w debacie o kształcie polityki rolnej. Udział w organizacjach branżowych, izbach rolniczych, konsultacjach społecznych czy lokalnych grupach współpracy pozwala lepiej komunikować decydentom realne konsekwencje proponowanych regulacji dotyczących kukurydzy GMO i szerzej – całego sektora roślin paszowych.
FAQ – najczęstsze pytania rolników o kukurydzę GMO w Europie
Czy w Polsce mogę legalnie wysiewać kukurydzę GMO?
Obecnie praktycznie nie ma możliwości legalnej uprawy kukurydzy GMO w Polsce, mimo że na poziomie UE dopuszczona jest jedna odmiana (MON810). Polski ustawodawca wprowadził rozwiązania, które wykluczają rejestrację i obrót materiałem siewnym GMO do uprawy polowej. Teoretycznie prawo może się zmienić, ale każdy zamiar uprawy musi być poprzedzony dokładnym sprawdzeniem aktualnych przepisów krajowych oraz listy odmian dopuszczonych do obrotu.
Czy pasze zawierające kukurydzę GMO są legalne i czy muszę to oznaczać?
Stosowanie pasz zawierających kukurydzę GMO jest w UE legalne, pod warunkiem że modyfikowane składniki pochodzą z autoryzowanych roślin i są prawidłowo oznakowane. Jeśli udział komponentów GMO przekracza 0,9%, pasza musi być oznaczona jako zawierająca GMO. W praktyce odpowiedzialność za oznakowanie ponosi producent lub dystrybutor paszy, ale rolnik powinien zachować dokumenty, bo odbiorcy (np. mleczarnia) mogą wymagać informacji o stosowanych paszach, szczególnie przy programach non-GMO.
Czy produkcja mleka i mięsa z żywienia bez GMO może dać mi lepszą cenę?
W wielu regionach Europy istnieją programy jakości oraz marki handlowe, które premiują produkcję opartą na paszach wolnych od GMO. Uczestnictwo w nich może pozwolić uzyskać wyższą cenę za mleko, jaja czy mięso, ale wiąże się z dodatkowymi wymogami dokumentacyjnymi i organizacyjnymi (segregacja pasz, certyfikacja, kontrole). Opłacalność zależy od wysokości premii cenowej i wielkości gospodarstwa. Warto przed podjęciem decyzji dokładnie policzyć koszty oraz porozmawiać z przetwórcą o warunkach kontraktu.
Jak uniknąć przypadkowego zanieczyszczenia mojej kukurydzy GMO z importu?
Ryzyko przypadkowego zanieczyszczenia dotyczy głównie sytuacji, gdy w łańcuchu logistycznym używa się tej samej infrastruktury dla ziarna GMO i non-GMO. Aby je ograniczyć, warto zadbać o wyraźnie oznakowane magazyny, oddzielenie partii towaru, regularne czyszczenie środków transportu oraz przechowywanie dokumentacji dotyczącej pochodzenia ziarna. Jeśli dostarcza się kukurydzę do programów non-GMO, należy stosować wytyczne danego systemu certyfikacji, który zwykle wymaga szczegółowej kontroli przepływu towaru.
Czy nowe techniki genomowe (np. edycja genów) zmienią sytuację kukurydzy w Europie?
Nowe techniki genomowe mogą umożliwić tworzenie odmian kukurydzy odporniejszych na suszę, choroby i stresy środowiskowe bez wprowadzania klasycznych konstrukcji GMO. Jeżeli UE przyjmie dla nich łagodniejszy reżim prawny niż dla tradycyjnych GMO, rolnicy mogą w perspektywie kilkunastu lat zyskać dostęp do nowych, wydajnych odmian. Na razie jednak przepisy są w trakcie kształtowania, dlatego kluczowe będzie śledzenie decyzji unijnych i krajowych oraz ofert firm hodowlanych, które będą wprowadzać takie odmiany na rynek.
