Uprawa rzepaku to dla wielu gospodarstw filar opłacalności produkcji roślinnej. Osiągnięcie wysokiego plonu to tylko część sukcesu – równie ważna jest wysoka zawartość oleju w nasionach, od której zależy cena skupu i ostateczny wynik ekonomiczny. Na poziom oleju wpływa szereg czynników: odmiana, nawożenie, warunki pogodowe, ochrona roślin, a nawet termin siewu i zbioru. Zrozumienie tych zależności pozwala świadomie sterować technologią uprawy i maksymalnie wykorzystać potencjał plantacji.
Czynniki genetyczne – znaczenie odmiany rzepaku
Podstawą wysokiej zawartości oleju jest odpowiednio dobrana odmiana. Różnice między poszczególnymi typami rzepaku mogą sięgać nawet kilku punktów procentowych, co przy dużej skali produkcji przekłada się na wyraźnie wyższy przychód.
Różnice odmianowe w zawartości oleju
Każda odmiana ma wpisany w opis hodowlany deklarowany poziom oleju. Nowoczesne odmiany mieszańcowe (F1) często charakteryzują się większym potencjałem plonowania, ale również bardzo dobrą zawartością tłuszczu. W wielu doświadczeniach rejestrowych różnice między odmianami sięgają 2–4 punktów procentowych, co przy plonie 4 t/ha oznacza dodatkowe 80–160 kg tłuszczu z 1 ha.
Warto dokładnie analizować wyniki COBORU i doświadczeń lokalnych, zwracając uwagę nie tylko na średni plon, ale także na poziom tłuszczu. Nie każda odmiana o najwyższym plonie daje jednocześnie najwyższy dochód – czasem nieco mniejszy plon, ale wyższa koncentracja oleju i lepsza odporność na choroby zapewniają korzystniejszy wynik finansowy.
Odmiany liniowe a mieszańcowe
Odmiany mieszańcowe zazwyczaj silniej reagują na intensywną agrotechnikę – dobre nawożenie, terminową ochronę i korzystne warunki pogodowe. Potrafią wtedy wyraźnie zwiększać zarówno plon nasion, jak i zawartość oleju. Odmiany liniowe są z reguły nieco bardziej stabilne i mniej wrażliwe na błędy w uprawie, ale ich maksymalny potencjał może być niższy.
W gospodarstwach nastawionych na wysoki poziom intensywności uprawy warto postawić na kilka sprawdzonych mieszańców, pamiętając o zróżnicowaniu ich pod względem terminu kwitnienia, dojrzewania oraz odporności na wyleganie i choroby. W gospodarstwach bardziej ekstensywnych lub o słabszych glebach dobrym rozwiązaniem bywa połączenie jednej stabilnej odmiany liniowej z jedną–dwiema odmianami mieszańcowymi.
Odporność na choroby jako warunek jakości
Zdrowa roślina lepiej wykorzystuje składniki pokarmowe i wodę, a nasiona są lepiej wypełnione i bogatsze w olej. Odmiany odporne na suchą zgniliznę kapustnych, czerń krzyżowych czy werticyliozę zwykle lepiej utrzymują zieloność liści i łuszczyn w końcowej fazie wegetacji, co sprzyja dłuższemu nalewaniu nasion. Ograniczenie strat spowodowanych chorobami to nie tylko wyższy plon, ale także lepsze wyrównanie nasion i wyższa jakość oleju.
Dopasowanie odmiany do stanowiska
Ta sama odmiana uprawiana na różnych typach gleb i przy zróżnicowanej agrotechnice może dawać odmienne wyniki. Na glebach lżejszych lepiej sprawdzają się odmiany szybciej dojrzewające i tolerujące okresowe niedobory wody. Na glebach dobrych można z kolei wykorzystać pełny potencjał odmian późniejszych, lepiej reagujących na intensywne nawożenie. Wybierając materiał siewny, warto korzystać z lokalnych doświadczeń, a nie tylko z ogólnokrajowych wyników rejestrowych.
Agrotechnika a zawartość oleju – praktyczne wskazówki
Genetyka wyznacza górny sufit możliwości, ale to technologia uprawy decyduje, jak bardzo się do niego zbliżymy. Właściwe przygotowanie stanowiska, termin siewu, zbilansowane nawożenie i ochrona roślin bezpośrednio wpływają nie tylko na wielkość, lecz także na jakość plonu.
Przygotowanie stanowiska i przedplon
Rzepak najlepiej udaje się na glebach żyznych, o uregulowanych stosunkach wodno-powietrznych, z pH w granicach 6,0–7,2. Na zbyt kwaśnych stanowiskach rośliny gorzej pobierają fosfor, wapń i magnez, co negatywnie odbija się na budowie systemu korzeniowego i ostatecznej zawartości tłuszczu w nasionach. Dlatego regularne wapnowanie i kontrola odczynu gleby to fundament wysokiej jakości plonu.
Dobrymi przedplonami są zboża (z wyjątkiem jęczmienia po silnym zachwaszczeniu), rośliny bobowate oraz kukurydza przy starannej uprawie resztek pożniwnych. Unika się z kolei uprawy rzepaku po rzepaku oraz po innych roślinach kapustnych ze względu na choroby odglebowe i szkodniki. Odpowiednio długi płodozmian zmniejsza presję patogenów, co sprzyja utrzymaniu liści i łuszczyn w dobrej kondycji do samego dojrzewania.
Termin siewu i obsada roślin
Za wczesny siew powoduje zbyt silny rozwój części nadziemnej jesienią, co zwiększa ryzyko wylegania i wymarzania. Z kolei siew opóźniony skutkuje słabo rozwiniętym systemem korzeniowym i mniejszą liczbą rozgałęzień, a więc ograniczeniem potencjału plonowania i gromadzenia tłuszczu. Optymalny termin siewu jest zróżnicowany regionalnie, ale najczęściej przypada na drugą połowę sierpnia. Rośliny powinny zdążyć wytworzyć 6–8 liści i szyjkę korzeniową grubości ołówka przed zimą.
Docelowa obsada rzepaku ozimego powinna wynosić ok. 40–50 roślin/m² dla odmian mieszańcowych i 50–60 roślin/m² dla odmian liniowych. Zbyt gęsty siew prowadzi do nadmiernej konkurencji między roślinami o wodę i składniki pokarmowe, przez co nasiona mogą być drobniejsze i uboższe w olej. Zbyt rzadka obsada skutkuje słabszym wykorzystaniem stanowiska oraz większą podatnością plantacji na zachwaszczenie i wyleganie.
Rola nawożenia azotem
Azot to główny czynnik plonotwórczy, ale jednocześnie pierwiastek, który łatwo zaburza równowagę między tworzeniem plonu nasion a zawartością oleju. Zbyt wysokie dawki azotu, szczególnie podane późno, sprzyjają zwiększeniu udziału białka kosztem oleju. Nadmierne porażenie zieloną masą przedłuża wegetację i może obniżać koncentrację tłuszczu w nasionach.
Zalecane jest dzielenie całkowitej dawki azotu na 2–3 części, z czego najważniejsza przypada na wczesną wiosnę, tuż po ruszeniu wegetacji. Kolejne dawki warto dostosować do stanu plantacji, zasobności gleby oraz przebiegu pogody. Coraz większe znaczenie ma także precyzyjne nawożenie, oparte na analizach gleby, zdjęciach satelitarnych czy mapach plonów. Pozwala to uniknąć zarówno niedoborów, jak i przenawożenia, co sprzyja nie tylko plonowi, ale również równowadze między białkiem a olejem.
Fosfor, potas i siarka – budowniczowie jakości nasion
Fosfor wpływa na rozwój systemu korzeniowego i gospodarkę energetyczną rośliny, a tym samym na zdolność do wytworzenia pełnowartościowych nasion. Potas odpowiada za gospodarkę wodną, odporność na stresy oraz prawidłowe wykształcanie nasion i łuszczyn. Niedobór jednego z tych składników może ograniczyć nie tylko plon, ale i zdolność roślin do gromadzenia tłuszczu w nasionach.
Siarka jest kluczowa dla prawidłowego wykorzystania azotu i syntezy białek, ale pośrednio wpływa również na zawartość oleju. Rzepak ma bardzo duże zapotrzebowanie na siarkę, dlatego na glebach ubogich i przy niskich opadach atmosferycznych niezbędne jest jej mineralne uzupełnianie. Dobrze zbilansowane nawożenie NPKS to jeden z najpewniejszych sposobów zwiększenia zarówno plonu, jak i jakości nasion.
Nawożenie mikroelementami
Mikroelementy takie jak bor, mangan, cynk czy molibden, choć pobierane w niewielkich ilościach, pełnią ważną rolę w procesach metabolicznych roślin. Bor wpływa na rozwój stożków wzrostu, kwitnienie i zawiązywanie łuszczyn. Jego niedobór może prowadzić do pustych łuszczyn lub słabo rozwiniętych nasion, co bezpośrednio obniża zarówno plon, jak i udział tłuszczu.
Stosowanie nawozów dolistnych z mikroelementami, szczególnie w fazie pąkowania i na początku kwitnienia, pomaga utrzymać prawidłowy przebieg procesów fizjologicznych. W efekcie nasiona są lepiej wypełnione, a poziom oleju wyższy i bardziej stabilny między latami o różnym przebiegu pogody.
Ochrona roślin – warunek wykorzystania potencjału
Choroby i szkodniki nie tylko obniżają plon, ale także negatywnie wpływają na poziom tłuszczu. Uszkodzone łuszczyny gorzej wypełniają nasiona, przyspieszają ich dojrzewanie i wysychanie, a w skrajnych przypadkach powodują osypywanie się nasion. Wiele patogenów, takich jak sucha zgnilizna kapustnych, ogranicza powierzchnię asymilacyjną roślin w okresie nalewania nasion, skracając czas gromadzenia oleju.
Skuteczna ochrona fungicydowa i insektycydowa powinna być prowadzona na podstawie lustracji plantacji i progów ekonomicznej szkodliwości. Zabiegi wykonywane zbyt późno lub „na wszelki wypadek” są nieefektywne i nie poprawiają jakości nasion. Z kolei precyzyjnie dobrane terminy i środki chemiczne ograniczają uszkodzenia roślin, pozwalając utrzymać dłużej zdrowe liście i łuszczyny, co sprzyja wyższemu udziałowi oleju.
Warunki pogodowe i ich wpływ na zawartość oleju
Nawet najlepiej dobrana odmiana i wzorowa agrotechnika nie zrekompensują skrajnie niekorzystnych warunków pogodowych. Rzepak jest rośliną szczególnie wrażliwą na przebieg temperatur i dostępność wody w kilku kluczowych fazach rozwojowych.
Jesień – budowa fundamentu plonu
Jesienna wegetacja decyduje o rozwoju systemu korzeniowego i rozety liściowej. Zbyt suche warunki po siewie ograniczają wschody i rozwój korzeni, co później przekłada się na słabsze zaopatrzenie roślin w wodę i składniki pokarmowe w okresie nalewania nasion. Z kolei nadmierne opady na glebach ciężkich mogą powodować ich zaskorupianie, a w skrajnych sytuacjach nawet wymakanie siewek.
Silny, dobrze rozrośnięty korzeń palowy zwiększa szanse przetrwania zimy oraz umożliwia efektywne pobieranie wody z głębszych warstw gleby wiosną i latem. To ważne szczególnie w latach suchych, kiedy niedobór wody w okresie kwitnienia i nalewania nasion jest głównym ograniczeniem nie tylko plonu, ale i zawartości tłuszczu.
Zima – przezimowanie i start wiosny
Rzepak ozimy wymaga odpowiedniego zahartowania przed zimą. Silne mrozy bez okrywy śnieżnej oraz gwałtowne wahania temperatur (odwilże i ponowne przymrozki) mogą uszkadzać szyjkę korzeniową i stożek wzrostu. Rośliny uszkodzone zimą słabiej regenerują się wiosną, później wchodzą w fazę intensywnego wzrostu i rzadziej w pełni wykorzystują potencjał do wytworzenia dobrze wypełnionych nasion.
Jednak umiarkowana, śnieżna zima jest korzystna, ponieważ sprzyja dobrej mineralizacji składników pokarmowych w glebie oraz zapewnia stopniowe uwalnianie wody. To z kolei pozwala na płynne przejście do wiosennej wegetacji, kiedy rośliny intensywnie budują masę wegetatywną i generatywną.
Wiosna i początek lata – krytyczny okres dla oleju
Najważniejszy dla kształtowania zawartości oleju jest okres od pąkowania, przez kwitnienie, aż do nalewania nasion. W tym czasie zapotrzebowanie roślin na wodę i składniki pokarmowe jest największe. Długotrwała susza wiosenna, zwłaszcza połączona z wysokimi temperaturami i silnym wiatrem, skraca czas kwitnienia i nalewania nasion, przyspiesza dojrzewanie oraz powoduje redukcję liczby i masy nasion w łuszczynach.
Temperatury umiarkowane, z przewagą dni słonecznych, sprzyjają intensywnej fotosyntezie i gromadzeniu węglowodanów, które następnie są przekształcane w związki tłuszczowe. Nasiona dojrzewające w takich warunkach mają z reguły wyższą zawartość oleju oraz lepszy skład kwasów tłuszczowych. Nadmiernie wysoka temperatura w okresie nalewania nasion może skracać ten etap, co obniża procentowy udział tłuszczu w suchej masie nasion.
Znaczenie opadów w poszczególnych fazach
- Wczesna wiosna – woda potrzebna jest do szybkiego ruszenia wegetacji i pobudzenia korzeni do pobierania składników pokarmowych. Jej niedobór ogranicza wykorzystanie nawożenia azotowego i fosforowego.
- Faza pąkowania i kwitnienia – to okres szczytowego zapotrzebowania na wodę. Susza w tym czasie może prowadzić do zrzucania pąków i kwiatów oraz słabego zapylenia.
- Nalewanie nasion – równomierne, umiarkowane opady sprzyjają stopniowemu wypełnianiu nasion i gromadzeniu tłuszczu. Skrajna susza lub długotrwałe ulewy są niekorzystne.
W praktyce rolniczej wpływ pogody można tylko w ograniczonym stopniu kompensować poprzez odpowiednią agrotechnikę: dobór odmian tolerujących stresy, właściwe nawożenie zwiększające odporność roślin oraz właściwe zabiegi uprawowe poprawiające retencję wody w glebie.
Termin i technika zbioru a jakość nasion
Nawet jeśli uda się wyprodukować nasiona o wysokiej zawartości oleju, niewłaściwie przeprowadzony zbiór może istotnie pogorszyć ostateczne parametry jakościowe. Liczy się zarówno termin, jak i sposób prowadzenia kombajnu oraz ewentualne zastosowanie desykacji.
Optymalny moment zbioru
Za wczesny zbiór oznacza nasiona jeszcze nie w pełni dojrzałe, o większej wilgotności i mniejszej koncentracji tłuszczu. Z kolei zbyt późny zbiór zwiększa ryzyko osypywania nasion, ich wtórnego porastania przy wilgotnej pogodzie oraz strat spowodowanych pękaniem łuszczyn. Optymalnie, gdy większość łuszczyn na głównym pędzie jest brunatna, a nasiona są twarde, czarne i przy zgniataniu pozostawiają intensywny, tłusty ślad.
W praktyce często korzysta się z wytycznych zawartości wilgoci w nasionach – zwykle zbiera się rzepak przy 8–10% wilgotności, aby zminimalizować ryzyko uszkodzeń mechanicznych podczas młócenia i transportu oraz ograniczyć koszty dosuszania.
Desykacja i dosuszanie
W latach o nierównomiernym dojrzewaniu plantacji stosuje się zabieg desykacji, który wyrównuje dojrzewanie łuszczyn i ułatwia planowanie zbioru. Należy jednak dobierać termin desykacji bardzo ostrożnie – wykonany zbyt wcześnie może przerwać proces nalewania nasion i ograniczyć ostateczną zawartość oleju. Zbyt późny zabieg nie przynosi spodziewanych efektów, a dodatkowo zwiększa koszty.
Po zbiorze ważne jest szybkie przewietrzenie i ewentualne dosuszenie nasion, aby uniknąć ich samonagrzewania, rozwoju pleśni i pogorszenia parametrów jakościowych. Wysoka temperatura w masie nasion może przyspieszyć procesy utleniania tłuszczu, co obniża trwałość i jakość oleju.
Ustawienie kombajnu i ograniczanie strat
Odpowiednie ustawienie parametrów młócenia i czyszczenia jest kluczowe, by ograniczyć uszkodzenia mechaniczne nasion. Zbyt duża prędkość bębna, niewłaściwy odstęp klepiska czy zbyt agresywne działanie przenośników ślimakowych mogą powodować pęknięcia okrywy nasiennej. Nasiona uszkodzone są bardziej podatne na procesy utleniania tłuszczu, co skraca okres bezpiecznego przechowywania.
Warto korzystać z przystawek do zbioru rzepaku oraz noży bocznych ograniczających straty przy cięciu łanu. Precyzyjne prowadzenie hedera, dostosowanie prędkości jazdy i obrotów zespołu żniwnego do warunków polowych to elementy, które decydują nie tylko o ilości zebranych nasion, ale również o ich końcowej wartości handlowej.
Jak gospodarstwo może praktycznie zwiększyć zawartość oleju
Podnoszenie zawartości oleju to efekt wielu drobnych działań, których suma daje zauważalny wynik. Nie ma jednego, cudownego zabiegu – kluczem jest systemowe podejście do uprawy rzepaku.
Analiza wyników z kilku lat
Każde gospodarstwo powinno prowadzić własny „dziennik” rzepaku: zapisywać odmiany, dawki nawozów, terminy zabiegów, warunki pogodowe, plon i zawartość oleju z poszczególnych pól. Pozwala to po kilku latach wyciągać wnioski, które kombinacje czynników dają najlepsze efekty w konkretnym rejonie i na konkretnych glebach. Warto korzystać z danych skupów, które zwykle informują o zawartości tłuszczu i stosowanych potrąceniach lub dopłatach za jakość.
Precyzyjne nawożenie i optymalizacja kosztów
Zamiast „na oko” stosować standardowe dawki, lepiej oprzeć się na analizie zasobności gleby, przewidywanym plonie oraz aktualnych cenach nawozów i rzepaku. Przy wysokich cenach ziarna opłaca się inwestować w bardziej intensywną technologię; przy niższych – lepiej postawić na racjonalizację kosztów, bez nadmiernych nakładów, które trudno odzyskać z plonu.
Ważne jest, aby patrzeć nie tylko na sam plon, ale na wynik ekonomiczny z 1 ha. Nieco niższy plon, ale z wyższą zawartością oleju i mniejszymi kosztami nawożenia oraz ochrony może być bardziej opłacalny niż maksymalne „wyciskanie” plantacji za wszelką cenę.
Dobór odmian i dywersyfikacja ryzyka
W gospodarstwach o większym areale warto mieszać odmiany różniące się nieco terminem dojrzewania i reakcją na warunki pogodowe. Część odmian może być „bezpieczniejsza”, zapewniająca stabilny plon i średnią zawartość oleju, a część – o wyższym potencjale, ale bardziej wymagająca. Taka strategia zmniejsza ryzyko związane z kaprysami pogody i pozwala lepiej rozłożyć w czasie szczyt prac żniwnych.
Inwestycja w sprzęt i logistykę zbioru
Precyzyjne ustawienie kombajnu, dostępność odpowiednich przystawek oraz sprawna logistyka od pola do magazynu to elementy często niedoceniane przy planowaniu uprawy rzepaku. Tymczasem nawet 2–3% strat nasion podczas zbioru lub niewłaściwego przechowywania może zniwelować korzyści uzyskane dzięki starannej agrotechnice i dobrze dobranej odmianie.
Należy dbać o regularny serwis i kalibrację maszyn, szkolić operatorów w zakresie ustawień kombajnu w różnych warunkach oraz zapewnić wystarczającą liczbę środków transportu, aby ziarno nie zalegało w przyczepach w upale przez wiele godzin.
Wartość oleju rzepakowego – co jeszcze warto wiedzieć
Wysoka zawartość oleju to nie tylko kwestia ceny skupu, ale także jakości surowca dla przemysłu spożywczego i energetycznego. Olej rzepakowy jest ceniony za korzystny skład kwasów tłuszczowych, niską zawartość kwasu erukowego oraz obecność naturalnych przeciwutleniaczy.
Skład tłuszczu jako atut rzepaku
Nowoczesne odmiany rzepaku tzw. „dwuzerowego” charakteryzują się bardzo niską zawartością kwasu erukowego oraz ograniczoną zawartością glukozynolanów w śrucie poekstrakcyjnej. Dzięki temu olej rzepakowy nadaje się zarówno do spożycia bezpośredniego, jak i do obróbki termicznej, a śruta jest cenną paszą białkową dla zwierząt.
Na skład kwasów tłuszczowych wpływa zarówno odmiana, jak i warunki uprawy. Zbyt wysoka temperatura w końcowym okresie dojrzewania może nieznacznie zmieniać proporcje poszczególnych kwasów, co ma znaczenie dla technologów zajmujących się przerobem oleju. Dla rolnika kluczowe jest jednak utrzymanie ogólnie wysokiej zawartości tłuszczu i jakości nasion wolnych od zanieczyszczeń.
Znaczenie czystości i zdrowotności nasion
Nasiona zanieczyszczone plewami, fragmentami łuszczyn, nasionami chwastów czy ziemią trudniej się przechowuje i przetwarza. Podwyższona zawartość zanieczyszczeń prowadzi do większego ryzyka zagrzewania się partii ziarna oraz rozwoju mikroorganizmów. Grzyby pleśniowe mogą produkować toksyny wpływające nie tylko na zdrowie zwierząt karmionych paszami z udziałem śruty, ale także na stabilność i parametry przechowywanego oleju.
Dlatego wskazane jest odpowiednie oczyszczenie nasion już na gospodarstwie, a także przechowywanie ich w suchych, przewiewnych magazynach, z możliwością okresowej kontroli temperatury i wilgotności. Prawidłowa higiena magazynów i sprzętu ogranicza również ryzyko zanieczyszczeń obcymi gatunkami nasion czy resztkami innych zbóż.
FAQ – najczęściej zadawane pytania o zawartość oleju w rzepaku
Czy wyższe nawożenie azotem zawsze zwiększa zawartość oleju?
Nadmierne dawki azotu zwykle podnoszą plon nasion, ale mogą obniżać procentową zawartość oleju, zwiększając jednocześnie udział białka. Roślina wykorzystuje wtedy więcej składników na budowę masy wegetatywnej. Kluczowe jest zbilansowanie azotu z fosforem, potasem i siarką oraz podział dawek w czasie. Optymalny poziom N zależy od zasobności gleby, spodziewanego plonu i odmiany. Zbyt wysokie dawki, szczególnie stosowane późno, rzadko opłacają się ekonomicznie.
Jak duży wpływ na zawartość oleju ma wybór odmiany?
Różnice między odmianami potrafią sięgać kilku punktów procentowych, co przy wysokich plonach oznacza setki kilogramów tłuszczu z hektara. W praktyce o wyniku decyduje połączenie cech plonowania i zawartości oleju. Odmiana o nieco niższym plonie, ale wyższej koncentracji tłuszczu oraz lepszej zdrowotności, może dawać lepszy dochód niż rekordzista pod względem masy nasion. Warto analizować wyniki z kilku lat i z różnych lokalizacji, a nie opierać się na pojedynczym doświadczeniu.
Czy desykacja rzepaku pogarsza parametry oleju?
Sam zabieg desykacji nie musi pogarszać jakości oleju, o ile zostanie wykonany w prawidłowym terminie – wtedy, gdy nasiona osiągnęły już dojrzałość fizjologiczną i proces nalewania praktycznie się zakończył. Problem pojawia się, gdy środek stosuje się za wcześnie: przerwanie wegetacji redukuje końcowe wypełnienie nasion i może obniżyć zawartość tłuszczu. Dlatego przy decyzji o desykacji kluczowa jest lustracja łuszczyn i nasion, a nie jedynie kalendarzowy termin.
Jak susza wpływa na zawartość oleju w nasionach rzepaku?
Susza w okresie kwitnienia i nalewania nasion zwykle działa podwójnie niekorzystnie: obniża plon poprzez redukcję liczby i masy nasion oraz skraca czas nalewania, co ogranicza gromadzenie tłuszczu. W skrajnych przypadkach rośliny przyspieszają dojrzewanie, tworząc drobne, słabo wypełnione nasiona. Dobrze rozwinięty system korzeniowy, zbilansowane nawożenie potasem i odpowiednia struktura gleby pomagają częściowo łagodzić skutki niedoboru wody, ale go nie eliminują.
Czy można poprawić zawartość oleju zabiegami dolistnymi?
Zabiegi dolistne mikroelementami (szczególnie borem, manganem, cynkiem) wspierają prawidłowy rozwój roślin, kwitnienie i zawiązywanie łuszczyn, co pośrednio sprzyja lepszej jakości nasion. Nie istnieje jednak „magiczny” nawóz, który sam z siebie podniesie zawartość oleju o kilka punktów. Najlepsze efekty przynosi stosowanie mikroelementów jako uzupełnienie dobrze zaplanowanego nawożenia doglebowego i terminowej ochrony roślin, a nie jako jedyny środek naprawczy.
