Dynia piżmowa (Cucurbita moschata) jeszcze kilka lat temu była w Polsce warzywem niszowym, dziś coraz częściej pojawia się na polach towarowych i w gospodarstwach ekologicznych. Wyróżnia się wysoką wartością odżywczą, dobrym przechowywaniem i rosnącym popytem ze strony przetwórstwa i rynku świeżego. Właściwie prowadzona uprawa może być ciekawą alternatywą dla innych roślin dyniowatych, a przy sprzyjającej koniunkturze – stabilnym źródłem dodatkowego dochodu.
Charakterystyka dyni piżmowej i wymagania siedliskowe
Dynia piżmowa, należąca do gatunku Cucurbita moschata, pochodzi z ciepłych rejonów Ameryki, ale dobrze adaptuje się do polskich warunków pod warunkiem zapewnienia jej odpowiedniej ilości ciepła i długiego okresu wegetacji. Roślina tworzy długie, płożące się pędy lub bardziej zwarty pokrój (w zależności od odmiany), a owoce typu butternut mają charakterystyczny gruszkowaty kształt, stosunkowo małą komorę nasienną i grubą warstwę intensywnie pomarańczowego miąższu.
Najważniejszym parametrem dla tej rośliny jest temperatura. Nasiona kiełkują optymalnie przy 22–28°C, a minimalna temperatura gleby do siewu to około 14–15°C. Wzrost wegetatywny jest zahamowany poniżej 12°C, a przymrozki, nawet nieznaczne, potrafią całkowicie zniszczyć plantację. W praktyce oznacza to, że w większości regionów Polski uprawę polową zaczyna się dopiero po 15 maja lub stosuje się rozsadę produkowaną pod osłonami.
Wymagania glebowe dyni piżmowej są zbliżone do innych roślin dyniowatych. Najlepiej sprawdzają się gleby:
- średnie, przewiewne, dobrze nagrzewające się,
- o pH w granicach 6,0–7,2,
- zasobne w próchnicę, o dobrej strukturze agregatowej,
- z wysoką pojemnością wodną, ale nie podmokłe.
Uprawa na glebach zlewanych, ciężkich i zimnych jest obarczona dużym ryzykiem słabego wschodu i zastoisk wodnych. Warto pamiętać, że dynia piżmowa wykazuje stosunkowo dużą tolerancję na suszę w późniejszych fazach rozwojowych, jeśli system korzeniowy zdąży się dobrze rozwinąć, ale w okresie wschodów i zawiązywania owoców deficyt wody bardzo mocno ogranicza plon.
Ze względu na długi okres wegetacji (od 110 do nawet 140 dni w zależności od odmiany i terminu siewu), zaleca się w polskich warunkach wybieranie odmian wczesnych i średnio wczesnych, szczególnie w północnych i wschodnich rejonach kraju. W cieplejszych regionach zachodnich oraz na Dolnym Śląsku możliwe jest uprawianie nawet nieco późniejszych typów, co jednak zawsze wiąże się z ryzykiem jesiennych przymrozków.
Płodozmian, przygotowanie stanowiska i nawożenie
Dynia piżmowa dobrze wpisuje się w intensywne i ekstensywne płodozmiany warzywnicze. Ze względu na duże wymagania pokarmowe i zdolność do efektywnego wykorzystania składników z obornika, stanowi znakomite ogniwo po nawożeniu organicznym. W praktyce bardzo często wysiewana jest po zbożach jarych lub ozimych, które zostawiły stanowisko odchwaszczone i umożliwiły jesienne zastosowanie obornika.
Najważniejsze zasady płodozmianu dla ograniczenia presji chorób i szkodników:
- unikanie uprawy po sobie lub po innych dyniowatych (ogórek, kabaczek, cukinia, dynia olbrzymia) przez co najmniej 3–4 lata,
- niezakładanie plantacji po ziemniaku, buraku ćwikłowym i kukurydzy, jeśli w poprzednich latach pojawiały się problemy z chorobami odglebowymi,
- włączanie co jakiś czas roślin strukturotwórczych (lucerna, koniczyna, mieszanki traw z motylkowymi), co poprawia strukturę gleby i zwiększa zawartość próchnicy.
Przygotowanie stanowiska zaczyna się jesienią. Po sprzęcie przedplonu wykonuje się orkę zimową na głębokość 25–30 cm. W tym samym czasie, na stanowiskach ubogich w materię organiczną, warto zastosować 30–40 t/ha obornika dobrze przefermentowanego. Obornik świeży jest niewskazany, ponieważ może powodować rozwój chwastów i nadmierny wzrost wegetatywny kosztem zawiązywania owoców.
Wiosną wykonuje się włókowanie lub lekkie bronowanie, aby przerwać parowanie i wyrównać pole, a następnie uprawki doprawiające glebę (agregat uprawowy, brona aktywna). Celem jest uzyskanie równomiernego, delikatnie spulchnionego wierzchniego profilu o dobrej zdolności zatrzymywania wody.
Nawożenie mineralne należy oprzeć na aktualnej zasobności gleby, najlepiej wyznaczonej na podstawie analiz laboratoryjnych. W przeciętnej praktyce polowej przyjmuje się następujące orientacyjne dawki:
- azot (N): 80–120 kg/ha,
- fosfor (P2O5): 60–90 kg/ha,
- potas (K2O): 120–180 kg/ha.
W rejonach o wyższym poziomie plonowania dawki potasu można zwiększyć o 20–30 kg K2O/ha, szczególnie na glebach lżejszych. Azot najlepiej podzielić na dwie części: 50–60% dawki przedsiewnie, a resztę pogłównie w fazie intensywnego wzrostu pędów (około 3–4 tygodnie po wschodach). Nadmierne nawożenie azotem, zwłaszcza późne, prowadzi do zbyt bujnej wegetacji i gorszego wybarwienia oraz przechowywania owoców.
Ze względu na wysoką zawartość suchej masy i karotenoidów w miąższu, dynia piżmowa jest wrażliwa na niedobory magnezu i boru. Zaleca się:
- stosowanie 40–60 kg MgO/ha w formie siarczanu magnezu lub dolomitu (jeśli pH jest niskie),
- dokarmianie dolistne borem (np. 150–200 g B/ha w 2–3 zabiegach), zwłaszcza na glebach lekkich i o niskim pH.
Przy uprawie ekologicznej szczególnie dobrze sprawdza się wykorzystanie nawozów zielonych – międzyplonów z facelii, łubinu, bobiku, mieszanek zbożowo-motylkowych. Ich przyorywanie na zielono jesienią lub wczesną wiosną zwiększa zawartość próchnicy i poprawia retencję wody, co w warunkach częstych okresów suszy staje się kluczowym elementem agrotechniki.
Siew, rozstawa i technologia prowadzenia plantacji
W polskich warunkach klimatycznych dynię piżmową można uprawiać z siewu wprost do gruntu lub z rozsady. Wybór technologii zależy od regionu, rodzaju gleby, dostępności sprzętu oraz oczekiwanego terminu zbioru.
Siew bezpośredni do gruntu
Termin siewu bezpośredniego przypada zwykle na okres od 10 do 25 maja, gdy gleba ogrzeje się do co najmniej 14–15°C na głębokości 10 cm. Zbyt wczesny siew w zimną glebę prowadzi do powolnego kiełkowania, większego zagrożenia ze strony zgorzeli siewek i szkodników glebowych.
Rozstawa zależy od siły wzrostu odmiany oraz sposobu zbioru:
- silnie rosnące odmiany płożące: 1,5–2,0 m między rzędami i 1,0–1,5 m w rzędzie,
- bardziej zwarte, krzaczaste typy: 1,2–1,5 m między rzędami i 0,7–1,0 m w rzędzie.
W praktyce daje to obsadę 3–6 tys. roślin na hektar. W każdym punkcie siewu umieszcza się 2–3 nasiona na głębokości 3–4 cm, a po wzejściu zostawia się najsilniejszą roślinę. Przy siewie punktowym warto rozważyć zastosowanie zaprawianych nasion lub zaprawianie we własnym zakresie preparatami fungicydowymi oraz (w razie potrzeby) insektycydowymi dopuszczonymi do stosowania.
Uprawa z rozsady
W chłodniejszych rejonach Polski, a także przy planowanym wczesnym zbiorze, korzystniejsze jest założenie plantacji z rozsady. Produkcję rozpoczyna się zwykle w drugiej połowie kwietnia. Nasiona wysiewa się pojedynczo do wielodoniczek (np. 6–8 cm średnicy) w podłoże torfowe o pH 6,0–6,5. Temperatura kiełkowania powinna wynosić 24–26°C, a po wschodach można ją obniżyć do 18–20°C, co sprzyja krępszym siewkom.
Rozsadę sadzi się na miejsce stałe po ustąpieniu zagrożenia przymrozkami, najczęściej między 15 a 25 maja. Sadzonki powinny mieć 2–3 liście właściwe, dobrze rozwinięty system korzeniowy i nie być przerośnięte. Rozstawa jest podobna jak przy siewie bezpośrednim. Bezpośrednio po posadzeniu wskazane jest dokładne podlewanie i – jeśli prognozowane są chłodne noce – tymczasowe okrycie plantacji agrowłókniną.
Nawadnianie, ściółkowanie i pielęgnacja
Kluczowe znaczenie dla plonu ma utrzymanie równomiernej wilgotności gleby, szczególnie w okresie:
- wschodów i zakorzeniania rozsady,
- kwitnienia i zawiązywania owoców,
- wczesnego wzrostu owoców.
W gospodarstwach wyposażonych w systemy kroplowe praktykuje się umieszczanie taśm nawadniających wzdłuż rzędów, co pozwala precyzyjnie dostarczać wodę i jednocześnie ograniczać zachwaszczenie międzyrzędzi. Warto zwrócić uwagę na jakość wody (zasolenie, pH, zawartość wodorowęglanów), ponieważ dynia dość wrażliwie reaguje na silnie zasoloną wodę, szczególnie w fazie młodocianej.
Skuteczną metodą ograniczania parowania i zachwaszczenia jest ściółkowanie gleby:
- folią czarną lub agrotkaniną (uprawa intensywna, mniejsze powierzchnie, wysoka skuteczność ochrony przed chwastami),
- słomą, skoszoną trawą lub innym materiałem organicznym (uprawa ekologiczna, poprawa bilansu próchniczego),
- biodegradowalnymi foliami skrobiowymi (droższa, ale coraz popularniejsza opcja).
W uprawie bez ściółki niezbędne jest mechaniczne lub ręczne odchwaszczanie międzyrzędzi i rzędów. W intensywnych gospodarstwach korzysta się z kultywatorów międzyrzędowych, opielaczy czy pielników z elementami aktywnymi. Niezależnie od technologii, najważniejsze jest utrzymanie czystego pola w pierwszych 6–8 tygodniach po posadzeniu lub wschodach, kiedy rośliny są najbardziej wrażliwe na konkurencję chwastów.
Formowanie roślin i regulacja liczby owoców
W towarowej uprawie dyni piżmowej zwykle nie stosuje się intensywnego formowania pędów, jednak przy dużym potencjale plonowania i sprzyjającym sezonie warto rozważyć pewną regulację:
- ograniczenie liczby owoców na roślinie do 4–6 (dla odmian dużych) poprzez ogławianie pędów za ostatnim zawiązanym owocem,
- usuwanie bardzo późno zawiązanych, drobnych owoców w sierpniu, które i tak nie zdążą dojrzeć przed jesiennymi chłodami.
Takie zabiegi sprzyjają lepszemu wypełnieniu i wybarwieniu pozostawionych owoców, wyrównaniu plonu i poprawie jego przydatności przechowalniczej. W praktyce działania te wykonuje się przede wszystkim na mniejszych plantacjach, gdzie nakład pracy ręcznej jest do zaakceptowania.
Ochrona przed chorobami i szkodnikami
Podobnie jak inne dyniowate, dynia piżmowa narażona jest na szereg chorób grzybowych, bakteryjnych i wirusowych oraz atak szkodników polowych. W warunkach Polski największe znaczenie ekonomiczne mają mączniaki, zgorzele siewek, zgnilizny owoców i choroby wirusowe. Skuteczna ochrona opiera się na integrowanych działaniach agrotechnicznych i chemicznych (lub biologicznych w uprawach ekologicznych).
Najważniejsze choroby
W przypadku dyni piżmowej szczególne znaczenie mają:
- mączniak prawdziwy dyniowatych (Podosphaera xanthii i inne gatunki),
- mączniak rzekomy,
- zgorzele siewek (Fusarium spp., Pythium spp.),
- szara pleśń (Botrytis cinerea),
- zgnilizna twardzikowa (Sclerotinia sclerotiorum),
- choroby wirusowe (m.in. wirus mozaiki ogórka – CMV, wirus mozaiki dyni – ZYMV).
Zapobieganie zgorzeli siewek opiera się głównie na stosowaniu zdrowego materiału siewnego, zaprawianiu nasion, unikaniu zbyt wczesnych siewów w zimną, zlewną glebę oraz zachowaniu odpowiedniego płodozmianu. W uprawach z rozsady kluczowa jest higiena szklarni lub tunelu (dezynfekcja stołów, pojemników, stosowanie świeżych podłoży).
W walce z mączniakami istotne jest zapewnienie przewiewności łanu – zbyt gęste siewy i przenawożenie azotem sprzyjają szybkiej ekspansji patogenów. Zabiegi fungicydowe powinny być wykonywane profilaktycznie lub przy pierwszych objawach, z zachowaniem rotacji substancji czynnych. W uprawach ekologicznych i integrowanych rośnie znaczenie preparatów mikrobiologicznych, wyciągów roślinnych oraz nawozów dolistnych o działaniu wzmacniającym odporność roślin.
Choroby wirusowe są trudne do zwalczania po wystąpieniu objawów, dlatego kluczowe znaczenie ma ograniczanie wektorów (mszyc, mączlików) oraz stosowanie materiału nasiennego wolnego od wirusów. W rejonach o dużym nasileniu mszyc warto rozważyć pasy roślin barierowych (np. kukurydza, słonecznik) i wykorzystanie owadów pożytecznych, a w razie konieczności – punktowe zabiegi insektycydowe.
Szkodniki istotne w uprawie dyni piżmowej
W polowych uprawach dyni piżmowej najczęściej spotykane są:
- pchełki ziemne – uszkadzają liścienie i młode liście,
- drutowce i pędraki – powodują ubytki w obsadzie przez podgryzanie szyjek korzeniowych,
- mszyce – zarówno uszkadzają rośliny, jak i przenoszą wirusy,
- przędziorki – pojawiają się zwłaszcza w okresach suszy,
- ślimaki – szczególnie groźne na glebach wilgotnych i w uprawach pod osłonami.
Podstawą ograniczania szkodników glebowych są zdrowe przedplony, głęboka orka zimowa oraz unikanie nadmiernej ilości resztek organicznych na powierzchni gleby w okresie wschodów. W przypadku mszyc i przędziorków znaczenie ma zarówno monitoring (żółte tablice, lustracje), jak i obecność pożytecznych entomofagów (biedronki, złotooki, drapieżne roztocza). Coraz większą rolę odgrywają biopreparaty i selektywne insektycydy, które minimalizują negatywny wpływ na owady zapylające.
Ważnym elementem profilaktyki jest także zachowanie odpowiedniej odległości od innych upraw dyniowatych, utrzymywanie pasów niekoszonej roślinności miedz i zadrzewień, które stanowią środowisko dla naturalnych wrogów szkodników, a także racjonalne nawożenie. Rośliny przenawożone azotem są często bardziej atrakcyjne dla mszyc i innych owadów ssących.
Zbiór, przechowywanie i możliwości zagospodarowania plonu
Dojrzałość zbiorczą dyni piżmowej ocenia się na podstawie barwy skórki, twardości owocu, stanu skórki wokół szypułki oraz zawartości suchej masy. W większości wczesnych odmian dojrzałe owoce mają jednolitą, beżową lub jasnobrązową barwę i twardą skórkę, która nie daje się łatwo zarysować paznokciem. Szypułka powinna być zdrewniała, dobrze odgraniczona od owocu.
W polskich warunkach zbiór rozpoczyna się zwykle od końca września i może trwać do połowy października, w zależności od przebiegu pogody. Należy unikać zbioru po wystąpieniu przymrozków – przemrożone owoce gorzej się przechowują i szybciej gniją. Optymalne jest zatem przeprowadzenie zbiorów przed pierwszymi spadkami temperatury poniżej 0°C.
Zbiór wykonuje się ręcznie lub półmechanicznie, zawsze z pozostawieniem 3–5 cm szypułki. Owoce bez szypułki są znacznie bardziej podatne na infekcje i mechaniczne uszkodzenia. Po zebraniu dobrze jest przeprowadzić wstępne dosuszanie w przewiewnym, zacienionym miejscu przez 7–10 dni, co pomaga w zabliźnieniu drobnych ran i poprawia trwałość przechowalniczą.
Warunki przechowywania dyni piżmowej:
- temperatura 10–15°C (zbyt niska sprzyja uszkodzeniom chłodowym, zbyt wysoka – przyspiesza dojrzewanie i straty masy),
- wilgotność względna powietrza 60–75%,
- dobra wentylacja, brak kondensacji pary wodnej,
- unikanie bezpośredniego światła słonecznego.
Przy zachowaniu optymalnych warunków większość odmian dyni piżmowej daje się przechowywać 3–6 miesięcy, a niektóre nawet dłużej, zachowując wysoką jakość handlową. Jest to istotna przewaga nad wieloma innymi warzywami, pozwalająca na wydłużenie okresu sprzedaży na rynek świeży i lepsze dostosowanie podaży do cen.
Możliwości zagospodarowania plonu są bardzo szerokie. Dynia piżmowa ma miąższ o intensywnie pomarańczowej barwie, bogaty w beta-karoten, witaminę C, błonnik i składniki mineralne. Jest ceniona w gastronomii za słodkawy, orzechowy smak oraz gładką konsystencję po obróbce termicznej. Najczęstsze kierunki zbytu to:
- rynek świeży (supermarkety, lokalne targowiska, sprzedaż bezpośrednia),
- przetwórstwo spożywcze – przeciery, mrożonki, zupy krem, dania gotowe,
- produkty dla dzieci – ze względu na wysoką wartość odżywczą i delikatny smak,
- przetwórstwo rzemieślnicze – dżemy, marynaty, chipsy warzywne, przetwory fermentowane.
Coraz większym zainteresowaniem cieszą się też nasiona dyni piżmowej jako surowiec do produkcji oleju i dodatków funkcjonalnych. Choć niektóre odmiany dyni oleistej są w tym zakresie bardziej wydajne, rośnie zapotrzebowanie na surowiec z plantacji prowadzonych bez intensywnej chemizacji, co daje szansę dla gospodarstw ekologicznych.
Opłacalność, dobór odmian i kierunki rozwoju uprawy
Opłacalność uprawy dyni piżmowej zależy głównie od uzyskanego plonu handlowego, jakości owoców, kosztów nawożenia i ochrony oraz sposobu sprzedaży. Przy plonie rzędu 25–40 t/ha i korzystnych cenach skupu (szczególnie w okresie jesienno-zimowym) uprawa może być konkurencyjna w porównaniu z innymi warzywami polowymi. Zmniejszenie kosztów możliwe jest dzięki racjonalizacji nawożenia w oparciu o analizy glebowe, stosowaniu nawozów organicznych i integrowanej ochrony roślin.
Przy wyborze odmiany należy zwrócić uwagę na kilka kluczowych cech:
- długość okresu wegetacji – ważna zwłaszcza w chłodniejszych regionach,
- odporność lub tolerancja na mączniaki i wirusy,
- wielkość i kształt owoców – dostosowane do wymagań odbiorców,
- zawartość suchej masy i wybarwienie miąższu,
- zdolność przechowalniczą oraz podatność na uszkodzenia mechaniczne.
W polskich warunkach dobrze sprawdzają się odmiany o średniej masie owocu 1–1,5 kg, z niewielką komorą nasienną i grubą warstwą miąższu. Na rynek świeży często poszukiwane są owoce mniejsze, poręczne dla konsumenta indywidualnego. Przetwórstwo natomiast preferuje owoce większe, bardziej wyrównane, o wysokiej zawartości suchej masy i cukrów.
W perspektywie kolejnych lat można spodziewać się dalszego wzrostu znaczenia dyni piżmowej na rynku krajowym i eksportowym. Trendy żywieniowe promujące dietę roślinną, poszukiwanie lokalnych superfoods oraz rozwój gastronomii sieciowej sprzyjają rozszerzaniu asortymentu warzyw dyniowatych. Jednocześnie należy liczyć się z rosnącą konkurencją, zwłaszcza ze strony producentów z Europy Południowej.
Dla polskich rolników szansą może być oferowanie surowca wysokiej jakości, o potwierdzonym pochodzeniu, często w systemach jakości takich jak rolnictwo ekologiczne, integrowana produkcja czy produkty regionalne. Atutem jest także możliwość łączenia uprawy dyni piżmowej z innymi warzywami w przemyślanym płodozmianie, co pozwala lepiej wykorzystać zasoby gospodarstwa, ograniczyć presję chorób i zoptymalizować wykorzystanie nawozów organicznych.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Jakie są minimalne wymagania temperaturowe dla dyni piżmowej i co grozi plantacji przy chłodnym maju?
Dynia piżmowa wymaga ciepła od samego początku wegetacji. Minimalna temperatura gleby przy siewie to 14–15°C, a optymalna dla kiełkowania 22–28°C. Przy chłodnym maju rośliny wschodzą wolno, są bardziej podatne na zgorzele siewek i uszkodzenia przez szkodniki glebowe. W takich warunkach lepiej jest przesunąć termin siewu lub postawić na rozsadę produkowaną w ogrzewanym tunelu. Zbyt wczesny siew w zimną glebę zazwyczaj kończy się większymi stratami niż nieco późniejszy start wegetacji, ale w cieplejszych, stabilnych warunkach.
Czy dynia piżmowa nadaje się do uprawy ekologicznej i jakie elementy agrotechniki są wtedy kluczowe?
Dynia piżmowa doskonale wpisuje się w system rolnictwa ekologicznego, o ile gospodarstwo dysponuje dobrą bazą nawozów organicznych i odpowiednim płodozmianem. Kluczowe jest budowanie wysokiej zawartości próchnicy poprzez obornik i nawozy zielone, co poprawia retencję wody i dostępność składników pokarmowych. Bardzo istotne jest także ściółkowanie (słoma, agrotkanina) ograniczające zachwaszczenie oraz stosowanie odmian tolerancyjnych na mączniaki. Ochronę przed szkodnikami i chorobami opiera się na profilaktyce, rotacji stanowisk, biopreparatach i wspieraniu pożytecznej entomofauny.
Jaki plon można realnie uzyskać w polskich warunkach i co najbardziej wpływa na jego wysokość?
W dobrze prowadzonej uprawie towarowej w Polsce realny plon handlowy dyni piżmowej wynosi 25–40 t/ha, a w sprzyjających latach może być wyższy. O poziomie plonu decydują przede wszystkim: dobór odpowiedniej odmiany do regionu, właściwe przygotowanie stanowiska (gleba, nawożenie organiczne i mineralne), termin siewu lub sadzenia rozsady, skuteczne ograniczenie chwastów w pierwszych tygodniach oraz ochrona przed mączniakami i chorobami wirusowymi. Bardzo ważna jest też dostępność wody w krytycznych fazach: wschodów, kwitnienia i zawiązywania owoców.
Jak długo można przechowywać dynię piżmową i jakie warunki trzeba jej zapewnić, by ograniczyć straty?
Owoce dyni piżmowej, prawidłowo dojrzałe w momencie zbioru, można przechowywać 3–6 miesięcy, a niektóre odmiany nawet dłużej. Warunkiem jest przechowywanie w temperaturze 10–15°C przy wilgotności względnej powietrza 60–75% oraz dobrej wentylacji. Zbyt niska temperatura prowadzi do uszkodzeń chłodowych, a zbyt wysoka przyspiesza dojrzewanie i utratę masy. Istotne jest także pozostawienie krótkiej, nienaruszonej szypułki, unikanie zgnieceń i wstępne dosuszenie owoców po zbiorze w zacienionym, przewiewnym miejscu, co pozwala zabliźnić drobne uszkodzenia skórki.
Na jakie rynki zbytu warto nastawiać się planując większą plantację dyni piżmowej?
Przy większej skali uprawy warto od początku myśleć o dywersyfikacji zbytu. Rynek świeży (sieci handlowe, hurtownie, lokalne targowiska) preferuje owoce wyrównane, średniej wielkości, z ładną barwą skórki. Przetwórstwo (zupy krem, przeciery, mrożonki) nastawione jest na wysoką zawartość suchej masy i barwników, akceptuje przy tym owoce większe i mniej atrakcyjne wizualnie. Coraz bardziej perspektywiczne są też nisze: sprzedaż bezpośrednia w systemach RWS, kooperacja z małymi przetwórniami rzemieślniczymi oraz uprawa w systemie ekologicznym dla producentów żywności funkcjonalnej i dla dzieci.
