Choroby drobiu potrafią w krótkim czasie zniszczyć wysiłek wielu lat pracy hodowlanej. Jedną z najgroźniejszych jest choroba Mareka – wirusowe schorzenie atakujące głównie kury, powodujące wysokie upadki, spadek nieśności oraz trwałe osłabienie całego stada. Dobrze zaplanowany program szczepień, właściwe bioasekuracja oraz uważna obserwacja ptaków pozwalają znacznie ograniczyć ryzyko strat. Poniższy tekst powstał z myślą o rolnikach i hodowcach, którzy chcą lepiej zrozumieć, jak chronić swoje stado przed tym groźnym wirusem.
Na czym polega choroba Mareka i dlaczego jest tak groźna?
Choroba Mareka to bardzo zakaźne schorzenie wywoływane przez herpeswirusa drobiu. Wirus ten atakuje przede wszystkim młode kury, ale może występować w każdym wieku. Atakuje układ nerwowy, narządy wewnętrzne i skórę wokół piór, wywołując nowotwory oraz porażenia kończyn. Ma zdolność do utrzymywania się w środowisku przez długi czas, głównie w kurzu i złuszczonych fragmentach skóry oraz piór.
Najbardziej charakterystyczne objawy choroby Mareka to porażenia nóg i skrzydeł, trudności w poruszaniu się, wychudzenie oraz czasem zmiany w oku (zwężona lub nieregularna źrenica, utrata barwy tęczówki). U brojlerów choroba często przebiega błyskawicznie, prowadząc do nagłych padnięć, u niosek może objawiać się przede wszystkim spadkiem produkcji jaj, gorszą kondycją oraz wyraźnym zróżnicowaniem wielkości ptaków w stadzie.
Wirus przenosi się przede wszystkim drogą oddechową – ptaki wdychają pył i kurz zawierający cząsteczki wirusa. Niestety, wystarczy kilka osobników zakażonych lub nosicieli w stadzie, aby choroba rozprzestrzeniła się na całe pomieszczenie. Dodatkowym utrudnieniem jest fakt, że wirus jest wydalany nawet przez ptaki zaszczepione, które same nie chorują, ale roznoszą zakażenie dalej, zagrażając wrażliwym osobnikom.
Choroba Mareka długo może pozostawać niezauważona. Pierwsze upadki często tłumaczy się innymi przyczynami, np. słabszą linią genetyczną, problemami żywieniowymi czy błędami w odchowie. Jeżeli jednak w krótkim czasie zaczynają padać kolejne sztuki, pojawiają się charakterystyczne porażenia i wychudzenie, trzeba jak najszybciej zasięgnąć porady lekarza weterynarii. Tylko badanie laboratoryjne pozwala ostatecznie potwierdzić rozpoznanie.
Warto wiedzieć, że choroba Mareka nie jest przenoszona na ludzi – nie stanowi więc bezpośredniego zagrożenia dla konsumentów. Zagrożone są jednak nasze dochody z produkcji, dobrostan ptaków oraz opłacalność całej hodowli. Straty mogą sięgać nawet kilkudziesięciu procent stada, co dla małych gospodarstw bywa ciosem, po którym trudno się podnieść.
Szczepienia przeciwko chorobie Mareka – jak, kiedy i po co?
Najskuteczniejszym sposobem ochrony stada jest odpowiednio zaplanowane i prawidłowo wykonane szczepienie. W odróżnieniu od wielu innych chorób wirusowych u drobiu tutaj nie ma realnej alternatywy – bez szczepień ryzyko strat jest ogromne, szczególnie w rejonach o dużej gęstości ferm drobiu lub w gospodarstwach, gdzie choroba już kiedyś wystąpiła.
Rodzaje szczepionek i ich działanie
W produkcji drobiarskiej stosuje się głównie żywe szczepionki atenuowane, przygotowane na bazie łagodnych szczepów wirusa lub wirusów pokrewnych (np. herpeswirus indyków). Celem takiej szczepionki jest pobudzenie układu odpornościowego kurcząt, tak aby po kontakcie z „dzikim” wirusem choroby Mareka organizm ptaka zareagował szybko i skutecznie, zanim dojdzie do rozwoju nowotworów czy uszkodzenia nerwów.
Szczepionki przeciwko chorobie Mareka nie chronią jednak w pełni przed zakażeniem, ale zdecydowanie zmniejszają nasilenie objawów klinicznych i liczbę upadków. Oznacza to, że zaszczepione stado może wciąż zetknąć się z wirusem, jednak w większości przypadków ptaki pozostają zdrowe lub przechodzą chorobę w bardzo łagodnej formie. Taki stan nazywamy odpornością ochronną, która ma ogromne znaczenie dla produkcji towarowej.
Kiedy szczepić kurczęta i jak wygląda praktyka w gospodarstwie?
Standardowo szczepienie przeciw chorobie Mareka wykonuje się bardzo wcześnie – najczęściej tuż po wykluciu, w pierwszym dniu życia. W wielkotowarowych wylęgarniach zabieg przeprowadza się automatycznie, najczęściej podskórnie w okolicę karku lub w wylęgarni in ovo, czyli jeszcze w jaju. W przypadku małych hodowli, które kupują już odchowane kurczęta, warto zawsze upewnić się, czy ptaki zostały prawidłowo zaszczepione w wylęgarni i poprosić o odpowiedni dokument potwierdzający.
Jeśli odchowujemy pisklęta samodzielnie, szczepienie powinien wykonać lekarz weterynarii lub przeszkolona osoba. Szczepionka musi być odpowiednio przechowywana i podawana – najczęściej w formie iniekcji podskórnej. Niewłaściwe warunki przechowywania (np. zbyt ciepło lub zbyt zimno) mogą całkowicie zniszczyć wirus szczepionkowy i sprawić, że zabieg będzie nieskuteczny. W efekcie rolnik może mieć fałszywe poczucie bezpieczeństwa, a stado pozostanie niechronione.
Kluczowe znaczenie ma również czas podania szczepionki. Im wcześniej kurczęta otrzymają dawkę ochronną, tym mniejsze ryzyko, że zdążą zakazić się „dzikim” wirusem. Dlatego nie zaleca się odkładania szczepienia na późniejszy okres odchowu. U młodych ptaków układ odpornościowy rozwija się bardzo szybko, ale jednocześnie w pierwszych dniach życia są one szczególnie wrażliwe na czynniki chorobotwórcze.
Dlaczego sama szczepionka nie wystarczy?
W praktyce wielu hodowców uważa, że skoro stado zostało zaszczepione, można ograniczyć inne środki profilaktyczne. To poważny błąd. Szczepienie przeciwko chorobie Mareka chroni przed najcięższymi następstwami zakażenia, ale nie blokuje w pełni rozprzestrzeniania się wirusa. W środowisku kurnika mogą nadal gromadzić się ogromne ilości materiału zakaźnego, zwłaszcza jeśli nie dba się o higienę i właściwą wymianę ściółki.
Przy dużej presji zakażenia nawet dobrze zaszczepione stado może zacząć wykazywać objawy choroby, szczególnie gdy dojdzie dodatkowo do stresu, błędów żywieniowych lub innych infekcji osłabiających odporność. Szczepionka jest więc jednym, ale nie jedynym elementem skutecznej ochrony. Trzeba ją łączyć z odpowiednią bioasekuracją, regularnym czyszczeniem budynków oraz rozsądnym doborem obsady w kurniku.
Istotne jest również to, że z biegiem lat szczepy wirusa choroby Mareka mogą „uciekać” spod kontroli odporności wywołanej przez starsze typy szczepionek. Dlatego firmy farmaceutyczne pracują nad coraz nowszymi preparatami, a lekarze weterynarii śledzą sytuację epizootyczną w regionie. W niektórych przypadkach konieczna jest zmiana rodzaju stosowanej szczepionki, aby utrzymać skuteczną ochronę stada.
Ochrona stada – bioasekuracja, warunki utrzymania i praktyczne porady
Nawet najlepsza szczepionka nie zastąpi codziennej, systematycznej pracy w kurniku. Choroba Mareka wykorzystuje każde zaniedbanie: przeciągi, zbyt wysoką obsadę, brudną ściółkę czy brak kwarantanny dla nowych ptaków. Dlatego skuteczna profilaktyka musi obejmować zarówno szczepienia, jak i szeroko pojęte działania organizacyjne w gospodarstwie.
Bioasekuracja – bariera dla wirusa w praktyce
Bioasekuracja to zestaw działań, których celem jest ograniczenie wprowadzenia i rozprzestrzeniania się patogenów w stadzie. W przypadku choroby Mareka ma to szczególne znaczenie, ponieważ wirus może przetrwać w kurzu i ściółce przez wiele miesięcy, a nawet dłużej. W praktyce najważniejsze zasady bioasekuracji to:
- ograniczenie dostępu osób postronnych do kurnika,
- stosowanie odzieży i obuwia ochronnego tylko do pracy przy drobiu,
- maty dezynfekcyjne przy wejściach do budynków, regularnie nasączane środkiem odkażającym,
- zakaz wstępu dla osób, które w ostatnich dniach przebywały w innych kurnikach,
- odseparowanie różnych grup wiekowych ptaków – najlepiej „wszystko pełne – wszystko puste” w jednym budynku,
- stosowanie kwarantanny dla nowo wprowadzanych ptaków, jeśli łączymy różne pochodzenia stada.
Szczególną uwagę należy zwrócić na transport – skrzynki, klatki, pojazdy oraz sprzęt używany do przewozu piskląt lub kur niosek powinny być dezynfekowane po każdym użyciu. Wirus choroby Mareka może przyczepiać się do powierzchni i być przenoszony między fermami, nawet jeśli nie ma bezpośredniego kontaktu ptak–ptak.
Znaczenie higieny i czyszczenia kurnika
Wirus choroby Mareka gromadzi się przede wszystkim w kurzu, ściółce i na powierzchni piór. Im więcej zalegających zanieczyszczeń, tym większa „dawka” wirusa, z którą mają kontakt ptaki. Dlatego regularne czyszczenie kurnika to kluczowy element ochrony stada. Po zakończeniu cyklu produkcyjnego najlepiej przeprowadzić pełne opróżnienie budynku: usunięcie ściółki, dokładne mycie na mokro, a następnie odkażanie odpowiednim preparatem.
W małych gospodarstwach często bagatelizuje się znaczenie mycia na mokro, ograniczając się do ręcznego zgarnięcia ściółki. To niewystarczające – w zakamarkach, szczelinach, na belkach i instalacjach gromadzą się ogromne ilości kurzu zawierającego cząsteczki wirusa. Najlepsze efekty daje użycie myjek ciśnieniowych, choć wymaga to więcej czasu i przygotowania. Po dokładnym umyciu warto pozostawić budynek do wyschnięcia, a następnie przeprowadzić dezynfekcję, zwracając uwagę na trudno dostępne miejsca.
Także w trakcie cyklu produkcyjnego należy dbać o codzienną higienę. Zalegającą mokrą ściółkę trzeba jak najszybciej usuwać, bo sprzyja rozwojowi innych chorób oraz pogarsza ogólne warunki w kurniku. Należy regularnie wietrzyć pomieszczenia, ale unikać przeciągów. Odpowiednio dobrana wentylacja mechaniczna pomaga usuwać pył i kurz z budynku, zmniejszając ilość wirusa unoszącego się w powietrzu.
Warunki utrzymania a odporność ptaków
Choć wirus choroby Mareka jest bardzo zjadliwy, wiele zależy od ogólnej odporności ptaków. Kury przebywające w dobrych warunkach, właściwie żywione i pozbawione dodatkowych stresów znacznie lepiej reagują na zakażenie. Natomiast stado osłabione szybko staje się ofiarą nawet niewielkich ilości wirusa. Dlatego warto zwrócić uwagę na kilka kluczowych elementów:
- odpowiednia obsada – zbyt ciasno utrzymywane ptaki częściej chorują,
- właściwe żywienie, dopasowane do wieku i kierunku użytkowania,
- dostęp do świeżej wody o dobrej jakości,
- utrzymywanie optymalnej temperatury i wilgotności w kurniku,
- ograniczanie stresów, np. gwałtownego hałasu, nagłych zmian światła czy częstych manipulacji przy ptakach.
Błędy żywieniowe, takie jak niedobory białka, witamin czy mikroelementów, mogą znacząco pogarszać odporność ogólną. Warto korzystać z gotowych mieszanek pełnoporcjowych lub zasięgać porady specjalisty żywieniowego, szczególnie przy większych stadach. Przy małych hodowlach przyzagrodowych również opłaca się zwrócić uwagę na jakość paszy – różnica w zdrowotności może być bardzo wyraźna.
Łączenie różnych grup wiekowych i nowych ptaków ze stadem
Jednym z najczęstszych błędów w małych gospodarstwach jest łączenie młodych, wrażliwych ptaków z dorosłym stadem. Starsze kury często są bezobjawowymi nosicielami wirusa choroby Mareka, wydalają go w dużych ilościach, ale same nie chorują w wyraźny sposób. Wprowadzenie do takiego stada niezaszczepionych młodych kurcząt może zakończyć się gwałtownym wybuchem choroby i dużymi stratami.
Dlatego zaleca się stosowanie zasady, że nowe ptaki powinny być albo w podobnym wieku i statusie zdrowotnym, albo przechodzić odpowiednią kwarantannę, zanim zostaną połączone z resztą stada. W praktyce kwarantanna polega na odseparowaniu nowo przybyłych zwierząt w osobnym pomieszczeniu przez co najmniej 2–3 tygodnie, obserwacji ich stanu zdrowia oraz ewentualnym wykonaniu badań. W tym czasie warto zadbać, by te ptaki miały także udokumentowane szczepienie przeciwko chorobie Mareka.
Jeśli z różnych względów konieczne jest połączenie ptaków o różnym pochodzeniu, należy skonsultować się z lekarzem weterynarii. Być może konieczne będzie dodatkowe szczepienie przypominające lub zmiana organizacji stada, aby ograniczyć kontakt młodych z potencjalnymi nosicielami wirusa.
Wczesne rozpoznawanie problemów zdrowotnych w stadzie
Przy chorobie Mareka czas reakcji ma ogromne znaczenie. Im szybciej zauważymy niepokojące objawy, tym większa szansa na ograniczenie strat. W codziennej praktyce warto wyrobić sobie nawyk uważnej obserwacji ptaków podczas zadawania paszy i kontroli wody. Niepokojące sygnały to m.in.:
- kulawizny, przeciąganie jednej nogi podczas chodzenia,
- zaburzenia równowagi, przewracanie się, skręty szyi,
- nagłe wychudzenie pojedynczych ptaków przy normalnym apetycie reszty stada,
- opadnięte skrzydła, brak chęci do ruchu, izolowanie się,
- zmiany w wyglądzie oczu – np. „szare” oko, zwężona źrenica.
W przypadku zauważenia takich objawów należy skontaktować się z weterynarzem i omówić sytuację. Czasem podobne symptomy mogą być spowodowane innymi chorobami (np. niedoborami witamin, zatruciami czy zakażeniami bakteryjnymi), dlatego nie warto samodzielnie stawiać diagnozy tylko na podstawie obserwacji. Badanie sekcyjne kilku padłych ptaków oraz analiza wyników z laboratorium pozwalają uzyskać pewność, z czym mamy do czynienia.
Wczesne rozpoznanie choroby Mareka i szybka reakcja w postaci poprawy warunków, wzmocnienia higieny i ewentualnej korekty żywienia mogą ograniczyć rozprzestrzenianie się choroby w stadzie. Trzeba jednak pamiętać, że nie ma skutecznego leczenia przyczynowego – wszystkie działania mają charakter wspomagający i profilaktyczny, dlatego tak istotne jest wcześniejsze szczepienie.
Jak przygotować gospodarstwo na długofalową walkę z chorobą Mareka?
W wielu rejonach kraju wirus choroby Mareka krąży nieustannie, a duża liczba ferm i gospodarstw utrzymujących drób sprawia, że całkowite wyeliminowanie zagrożenia jest praktycznie niemożliwe. W takiej sytuacji kluczem do sukcesu jest długofalowa strategia, łącząca szczepienia, bioasekurację, odpowiednie planowanie produkcji oraz współpracę z lekarzem weterynarii.
Planowanie cykli produkcyjnych i rotacji stada
Przy planowaniu produkcji warto uwzględnić czas potrzebny na pełne czyszczenie i dezynfekcję budynków między kolejnymi partiami ptaków. Zbyt szybkie wprowadzanie nowych kurcząt do pomieszczenia, w którym niedawno przebywały inne ptaki, zwiększa ryzyko kontaktu z wirusem i innymi patogenami. Najlepsze efekty daje system „wszystko wchodzi – wszystko wychodzi” w jednym budynku, a następnie okres przerwy technologicznej.
W mniejszych gospodarstwach, gdzie utrzymuje się kilka grup w różnym wieku, trudno o pełne opróżnienie kurnika. Wówczas warto przynajmniej zadbać o wyraźne oddzielenie grup – np. poprzez przegrody, osobne wejścia, a także różne zestawy narzędzi i odzieży ochronnej. Młode i starsze ptaki nie powinny mieć bezpośredniego kontaktu, zwłaszcza w pierwszych tygodniach życia piskląt, gdy są najbardziej wrażliwe.
Współpraca z lekarzem weterynarii i dokumentacja zdrowotna
Dobra relacja z lekarzem weterynarii to nie tylko możliwość szybkiej reakcji w razie problemu, ale przede wszystkim wsparcie w planowaniu profilaktyki. Warto wspólnie ustalić program szczepień dostosowany do rodzaju produkcji (brojlery, nioski, stado reprodukcyjne), historii chorób w gospodarstwie oraz sytuacji w okolicy. Regularne wizyty kontrolne pozwalają wychwycić pierwsze oznaki pogarszającej się zdrowotności stada, zanim dojdzie do poważnego kryzysu.
Istotna jest także dokładna dokumentacja zdrowotna: terminy szczepień, zastosowane preparaty, liczba upadków w poszczególnych tygodniach odchowu, informacje o zmianach w żywieniu i obsadzie. Takie dane pomagają ocenić skuteczność dotychczasowych działań i w razie potrzeby wprowadzić korekty. Jeżeli podejrzewa się, że ochrona przed chorobą Mareka jest niewystarczająca, warto wspólnie z lekarzem przeanalizować całą historię partii ptaków od wylęgu do końca produkcji.
Zakup materiału hodowlanego i znaczenie pochodzenia piskląt
Źródło, z którego kupujemy pisklęta lub młode kury, ma ogromne znaczenie. Renomowane wylęgarnie przestrzegają surowych zasad higieny, stosują nowoczesne programy szczepień i prowadzą dokładną kontrolę zdrowotną stad rodzicielskich. Dzięki temu ryzyko wniesienia do gospodarstwa choroby Mareka wraz z materiałem hodowlanym jest znacznie mniejsze. Warto więc wybierać dostawców, którzy mogą przedstawić odpowiednie świadectwa i dokumenty.
Tańsze pisklęta z niepewnego źródła często są pokusą dla rolnika, ale w dłuższej perspektywie mogą okazać się bardzo kosztowne. Brak prawidłowego szczepienia, niska jakość genetyczna czy słaba kondycja takich ptaków prowadzą do wyższej śmiertelności, gorszych przyrostów masy ciała i niższej nieśności. W przypadku choroby Mareka wybór dobrego pochodzenia stada ma szczególne znaczenie, ponieważ niektóre linie drobiu bywają bardziej podatne na zachorowanie niż inne.
Szkolenia, wymiana doświadczeń i aktualna wiedza
Walka z chorobami drobiu, w tym z chorobą Mareka, wymaga ciągłego aktualizowania wiedzy. Warto korzystać z dostępnych szkoleń, spotkań organizowanych przez doradców rolniczych, lekarzy weterynarii czy firmy paszowe. Podczas takich wydarzeń można nie tylko posłuchać specjalistów, ale także wymienić doświadczenia z innymi hodowcami. Często to właśnie praktyczne wskazówki od kolegów z branży pomagają rozwiązać konkretny problem w gospodarstwie.
Dobrą praktyką jest także śledzenie informacji w czasopismach rolniczych czy na sprawdzonych portalach internetowych poświęconych hodowli drobiu. Pojawiają się tam opisy nowych metod profilaktyki, zmiany w przepisach, a także relacje z ognisk chorób zakaźnych w innych regionach. Taka wiedza pozwala lepiej ocenić, jakie zagrożenia mogą w najbliższym czasie dotknąć nasze stado i jak się do tego przygotować.
Rola rolnika jako „strażnika” zdrowia stada
W ostatecznym rozrachunku to hodowca jest osobą, od której najwięcej zależy. To on codziennie widzi swoje ptaki, zna ich zachowanie, wie, jak reagują na zmiany pogody, paszy czy systemu utrzymania. Lekarz weterynarii przyjeżdża na kilka godzin, doradca paszowy pojawia się raz na jakiś czas, ale to rolnik jest na miejscu przez cały czas. Dlatego warto traktować siebie jako „strażnika” zdrowia stada – osobę, która łączy wiedzę praktyczną z zaleceniami specjalistów.
Systematyczność, obserwacja i gotowość do wprowadzania zmian to cechy, które w dłuższej perspektywie przynoszą wymierne korzyści. Nawet jeśli choroba Mareka pojawi się w okolicy, dobrze zorganizowane gospodarstwo, z prawidłowo prowadzonym programem szczepień i bioasekuracją, ma znacznie większe szanse na uniknięcie dużych strat. Przy rosnących kosztach pasz, energii i pracy każda uratowana sztuka drobiu oznacza realny zysk dla całego gospodarstwa.
FAQ – najczęstsze pytania o chorobę Mareka
Czy choroba Mareka jest groźna dla ludzi i czy można spożywać mięso z zarażonych kur?
Choroba Mareka nie jest chorobą odzwierzęcą – wirus atakuje głównie drób i nie przenosi się na człowieka. Z punktu widzenia bezpieczeństwa konsumentów nie ma więc bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia ludzi. Problem dotyczy przede wszystkim dobrostanu ptaków i opłacalności produkcji. Mięso i jaja z legalnie prowadzonych hodowli, objętych nadzorem weterynaryjnym, są bezpieczne, ponieważ obowiązują zasady kontroli i wycofywania sztuk chorych z łańcucha żywności.
Czy można leczyć chorobę Mareka antybiotykami lub innymi lekami?
Choroba Mareka jest wywoływana przez wirusa, a antybiotyki działają wyłącznie na bakterie, dlatego nie leczą przyczyny schorzenia. W praktyce nie ma skutecznego leczenia przyczynowego – można jedynie łagodzić objawy i wspierać ogólną odporność ptaków poprzez poprawę warunków utrzymania, żywienia i higieny. Czasem stosuje się antybiotyki w celu ograniczenia wtórnych zakażeń bakteryjnych, ale nie wpływa to na sam wirus. Najważniejszym narzędziem pozostaje profilaktyka, przede wszystkim szczepienia i bioasekuracja.
Czy warto szczepić małe, przydomowe stado kur niosek?
Nawet w niewielkich, przyzagrodowych hodowlach ryzyko choroby Mareka istnieje, zwłaszcza jeśli w okolicy znajduje się wiele innych stad. Wprowadzenie wirusa może nastąpić przez dzikie ptaki, sprzęt, obuwie czy zakup nowych kur z niepewnego źródła. Zaszczepienie piskląt od początku znacznie zmniejsza ryzyko strat i pozwala cieszyć się dłuższą, stabilną nieśnością. Koszt szczepienia w przeliczeniu na jedną kurę jest stosunkowo nieduży w porównaniu z wartością jaj, jakie ptak wyprodukuje w ciągu całego okresu użytkowania.
Jak rozpoznać, że problem w stadzie to właśnie choroba Mareka, a nie inna choroba?
Objawy choroby Mareka – takie jak porażenia kończyn, wychudzenie czy zmiany w oku – mogą przypominać inne schorzenia, np. niedobory witaminy B, urazy mechaniczne czy zakażenia bakteryjne. Ostateczne rozpoznanie wymaga badania sekcyjnego padłych ptaków oraz testów laboratoryjnych. Dlatego przy podejrzeniu choroby najlepiej skontaktować się z lekarzem weterynarii, który pobierze odpowiednie próbki i zleci badania. Samodzielne wnioskowanie tylko na podstawie wyglądu ptaków często prowadzi do błędnych decyzji.
Czy jedno szczepienie przeciwko chorobie Mareka wystarczy na całe życie kury?
Standardowo szczepionkę podaje się pisklętom w pierwszym dniu życia i w większości przypadków zapewnia ona długotrwałą ochronę przed ciężkimi objawami choroby. Jednak skuteczność zależy od wielu czynników: jakości samej szczepionki, sposobu jej podania, warunków przechowywania oraz ogólnej kondycji ptaków. W stadach towarowych zwykle nie wykonuje się dawek przypominających, ale przy wyjątkowo dużej presji zakażenia lub specyficznych warunkach produkcji lekarz weterynarii może zalecić dodatkowe działania wspierające odporność.
