Nawożenie dolistne preparatami naturalnymi

Skuteczne, bezpieczne dla środowiska i zgodne z zasadami rolnictwa ekologicznego dokarmianie roślin to jedno z kluczowych wyzwań każdego gospodarstwa. Nawożenie dolistne preparatami naturalnymi pozwala szybko reagować na niedobory, poprawia zdrowotność roślin i wykorzystanie składników z gleby, a jednocześnie nie obciąża ekosystemu. Umiejętne łączenie nawożenia doglebowego z dolistnym może znacząco podnieść stabilność plonowania, zwłaszcza w latach stresowych – suchych, chłodnych lub z dużą presją chorób.

Na czym polega nawożenie dolistne i dlaczego jest ważne w ekologii

Nawożenie dolistne polega na dostarczaniu składników pokarmowych bezpośrednio przez liście, łodygi i części zielone roślin. Po oprysku roztwór odżywczy wchłaniany jest przez kutykulę i aparaty szparkowe, a następnie transportowany do pozostałych organów. W rolnictwie ekologicznym, gdzie nie stosuje się nawozów mineralnych łatwo rozpuszczalnych, zabieg ten ma szczególne znaczenie, bo pozwala szybko skorygować deficyty oraz lepiej wykorzystać to, co już jest w glebie.

W systemach ekologicznych głównym źródłem składników jest materia organiczna, nawozy naturalne i płodozmian. Jednak dostępność fosforu, potasu, magnezu czy mikroelementów mocno zależy od temperatury, wilgotności, pH i aktywności biologicznej gleby. Zdarza się, że roślina głoduje, mimo iż analiza gleby wskazuje wysoką zasobność. W takich sytuacjach naturalne nawożenie dolistne działa jak szybka pomoc – dostarcza roślinie składniki w formie łatwo przyswajalnej, omijając barierę glebową.

Szczególnie wrażliwe na niedobory, które dobrze reagują na dolistne dokarmianie, są zboża jare, kukurydza, ziemniak, warzywa liściowe i kapustne, a także sady i jagodniki. W tych uprawach kilka dobrze zaplanowanych zabiegów może zadecydować o jakości plonu – zawartości białka, skrobi, witamin, jędrności owoców czy zdolności do przechowywania.

Rodzaje naturalnych preparatów dolistnych w rolnictwie ekologicznym

Organiczny producent ma do dyspozycji szeroką grupę środków dopuszczonych w systemie certyfikacji – zarówno gotowych nawozów z listy IUNG/PIORiN, jak i preparaty wytwarzane we własnym gospodarstwie. Kluczowe jest, aby każdy użyty produkt był zgodny z aktualnym rozporządzeniem oraz posiadał odpowiedni wpis w certyfikacie lub dokumentacji gospodarstwa.

Wyciągi i gnojówki roślinne

To jedne z najstarszych i najtańszych preparatów używanych w gospodarstwach ekologicznych. Przy ich przygotowaniu korzysta się z roślin dostępnych na polu lub w okolicy, co wpisuje się w ideę gospodarstwa o obiegu zamkniętym. Najczęściej stosowane są:

• Gnojówka z pokrzywy – bogata w azot, żelazo, mikroelementy i związki wzmacniające odporność. Rozcieńczona (zwykle 1:10) stosowana jest jako oprysk poprawiający wzrost i intensywność zieleni oraz stymulujący naturalną odporność na choroby grzybowe.
• Wyciąg z skrzypu polnego – cenne źródło krzemionki, wapnia, magnezu i potasu. Wzmacnia ściany komórkowe, ogranicza rozwój patogenów grzybowych, poprawia odporność na wyleganie i suszę. W rolnictwie ekologicznym często traktowany jako naturalny środek „fitosanitarny”.
• Gnojówka z żywokostu – zawiera dużo potasu i wapnia oraz pierwiastków śladowych. Stosowana dolistnie poprawia wybarwienie owoców, ich smak i zdolność przechowalniczą; rekomendowana szczególnie w uprawach ziemniaka, pomidora, papryki i roślin sadowniczych.
• Mieszanki roślinne – łączące pokrzywę, skrzyp, mniszek, krwawnik, komosę i inne gatunki. Dają szerokie spektrum składników, a także substancji biologicznie czynnych (fitohormonów, polifenoli), wzmacniających kondycję roślin.

Podstawowe zasady ich przygotowania to stosowanie czystej wody, unikanie metalowych pojemników, fermentowanie w cieniu i regularne mieszanie. Dla zastosowań dolistnych gnojówki najczęściej się rozcieńcza, aby nie przypalić liści i nie spowodować nadmiernego zasolenia powierzchni.

Preparaty mikroelementowe pochodzenia naturalnego

W wielu gospodarstwach ekologicznych notuje się niedobory boru, manganu, cynku, miedzi czy żelaza. Wynikają one często z wysokiego pH, nadmiaru wapnia, a także z intensywnego wynoszenia plonem. W uprawach takich jak burak, rzepak, warzywa korzeniowe czy sady, korekta mikroelementów jest jednym z elementów stabilnego plonu.

Dopuszczone w ekologicznym systemie nawozy dolistne z mikroelementami oparte są zwykle na:

• solach mineralnych w formach akceptowanych (np. siarczany, chlorki w niskich dawkach),
• chelatach naturalnych – np. z użyciem kwasów humusowych, aminokwasów lub kwasów organicznych,
• naturalnych ekstraktach z alg, drożdży i produktów fermentacji, które działają jako nośnik poprawiający wchłanianie mikroskładników.

Dolistne podawanie boru zwiększa zawiązywanie nasion i owoców, mangan i cynk poprawiają fotosyntezę oraz gospodarkę azotową, a miedź i żelazo wspomagają odporność oraz syntezę chlorofilu. Bardzo ważne jest jednak dostosowanie formy i dawki do gatunku oraz fazy rozwojowej, ponieważ mikroelementy w nadmiarze mogą być toksyczne.

Wyciągi z alg morskich i biostymulatory naturalne

Wyciągi z alg (Ascophyllum nodosum, Laminaria, Fucus i inne) należą do najbardziej wielofunkcyjnych preparatów dopuszczonych w rolnictwie ekologicznym. Zawierają:

• makro- i mikroelementy w formach łatwo dostępnych,
• naturalne fitohormony (auksyny, cytokininy),
• polifenole, betainy, mannitol i inne związki antyoksydacyjne.

Stosowane dolistnie stymulują rozwój systemu korzeniowego, poprawiają fotosyntezę, zwiększają odporność na stresy (susza, przymrozki, zasolenie), a także poprawiają wyrównanie i jakość plonu. W połączeniu z innymi preparatami tworzą bardzo efektywne programy dokarmiania, zwłaszcza w sadach, jagodnikach i warzywnictwie.

Preparaty humusowe i aminokwasowe

Nawozy oparte na kwasach humusowych, fulwowych i aminokwasach pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego pełnią w opryskach dolistnych kilka funkcji jednocześnie: poprawiają przyswajanie podawanych składników, ograniczają stres związany z suszą lub niską temperaturą oraz stymulują metabolizm rośliny. Często pełnią też rolę adiuwantów – zwiększają zwilżenie, wydłużają czas kontaktu cieczy roboczej z liściem i ułatwiają wnikanie składników.

Aminokwasy dolistne zaleca się aplikować po okresach stresu (przymrozki, grad, susza, uszkodzenia herbicydowe w systemach z przejściem z konwencji do ekologii), a także w intensywnych fazach wzrostu, kiedy zapotrzebowanie na budulec białkowy jest szczególnie wysokie (faza silnego wzrostu liści, zawiązywania owoców, nalewania ziarna).

Naturalne źródła wapnia i krzemu

Wapń i krzem są bardzo ważne dla jędrności tkanek, odporności na choroby i wyleganie. W systemach ekologicznych często stosuje się:

• preparaty wapniowe na bazie węglanu lub mleczka wapiennego,
• koloidalny krzem pochodzenia mineralnego lub roślinnego (np. ze skrzypu),
• glinki i mączki skalne drobno zmielone, wykorzystywane zarówno jako źródło krzemu, jak i bariera mechaniczna dla szkodników i patogenów.

W sadach opryski wapniem są podstawą, aby uzyskać owoce jędrne, dobrze znoszące transport i przetrzymanie w przechowalni. Krzem z kolei usztywnia tkanki, poprawia odporność na choroby liści i ogranicza wyleganie zbóż czy kukurydzy.

Jak planować i wykonywać nawożenie dolistne preparatami naturalnymi

Skuteczność nawożenia dolistnego zależy od precyzyjnego dopasowania terminu, dawki, warunków pogodowych oraz jakości samego oprysku. Nawet najlepszy preparat nie zadziała, jeśli zostanie zastosowany zbyt późno, w zbyt dużym stężeniu lub w niesprzyjających warunkach atmosferycznych.

Diagnoza potrzeb – od czego zacząć

Podstawą każdego programu dolistnego jest dobra diagnoza. W gospodarstwie ekologicznym powinna ona obejmować:

• Analizę gleby – wykonywaną co kilka lat, aby znać ogólną zasobność w makro- i mikroelementy oraz pH. Pozwala przewidzieć potencjalne problemy (np. słaba dostępność fosforu przy wysokim pH).
• Obserwację roślin – objawy niedoborów, takie jak chlorozy międzyżyłkowe, nekrozy brzegów liści, zahamowanie wzrostu, mogą wskazać, które pierwiastki są najsilniej deficytowe. Warto robić zdjęcia i porównywać z atlasami objawów lub korzystać z doradztwa.
• Analizy tkanek – pobieranie liści do analizy laboratoryjnej daje najbardziej precyzyjne informacje o aktualnym poziomie odżywienia. W sadach i intensywnych uprawach warzywniczych to praktyka wręcz niezbędna.
• Doświadczenie własne – zapisywanie efektów wcześniejszych zabiegów, stosowanych dawek, warunków pogodowych i reakcji roślin pozwala z roku na rok coraz lepiej dopasować program.

W ekologii kluczowe jest też łączenie dolistnego dokarmiania z działaniami agrotechnicznymi: zmianowaniem, stosowaniem obornika, kompostu, poplonów, wapnowaniem czy poprawą struktury gleby. Oprysk nie może zastąpić prawidłowej gospodarki glebą; ma ją jedynie uzupełniać.

Dobór terminu i fazy rozwojowej roślin

Rośliny w różnych fazach rozwoju mają odmienne zapotrzebowanie na składniki. Znajomość fenologii jest jednym z filarów skutecznego nawożenia dolistnego:

• Faza wczesnego wzrostu – dominuje zapotrzebowanie na azot, fosfor, cynk i mangan; wtedy dobrze sprawdzają się gnojówki z pokrzywy, mieszanki mikroelementowe i wyciągi z alg.
• Okres intensywnego przyrostu masy liściowej – roślina potrzebuje magnezu i żelaza (synteza chlorofilu) oraz azotu. W warzywach liściowych to moment kluczowy.
• Okres kwitnienia i zawiązywania – rośnie znaczenie boru, potasu, wapnia, miedzi; przydatne są mieszanki zwiększające żywotność pyłku i zawiązywanie owoców.
• Faza nalewania ziarna lub owoców – najważniejsze są potas, wapń, magnez i krzem; wtedy nawożenie dolistne może poprawiać parametry jakościowe (białko w zbożach, skrobia w ziemniaku, jędrność owoców).

Dobrze zaplanowany program zakłada 2–5 zabiegów w sezonie, w zależności od uprawy, intensywności produkcji i przebiegu pogody. Zbyt częste opryski, zwłaszcza wysokimi stężeniami, mogą być nie tylko nieekonomiczne, ale też ryzykowne dla roślin.

Warunki pogodowe i technika oprysku

Warunki w momencie wykonywania zabiegu decydują o tym, ile składników rzeczywiście wniknie do rośliny. Należy przestrzegać kilku podstawowych zasad:

• Temperatura – optymalna to 12–20°C. Przy wyższej rośnie ryzyko przypaleń liści i szybkiego odparowania cieczy. Przy zbyt niskiej aktywność fizjologiczna roślin jest ograniczona.
• Wilgotność powietrza – im wyższa, tym dłużej krople utrzymują się na liściu i tym więcej składników może się wchłonąć. Dobre są dni pochmurne, wietrzne tylko słabo.
• Pora dnia – najlepiej rano (po obeschnięciu rosy) lub późne popołudnie. Należy unikać pełnego słońca i godzin południowych.
• Brak opadów – deszcz w ciągu 2–3 godzin po oprysku może spłukać roztwór. Wyjątkiem są preparaty o bardzo dobrym wnikaniu, ale i tak warto mieć margines bezpieczeństwa.
• Dobór dysz i ciśnienia – zalecane są drobnokropliste, ale nie mgłowe rozpylacze, które zapewnią równomierne pokrycie liści. Zbyt wysokie ciśnienie zwiększa znoszenie cieczy, zwłaszcza w wietrzne dni.

Ważne jest także używanie czystej wody, najlepiej o umiarkowanej twardości. W razie potrzeby można ją zmiękczyć dopuszczonymi w ekologii środkami lub poprzez dodatek kwasów humusowych, co poprawia rozpuszczalność i stabilność wielu składników.

Mieszanie preparatów i bezpieczeństwo roślin

Łączenie kilku preparatów w jednym zabiegu jest kuszące ze względu na oszczędność czasu i kosztów, ale w systemie ekologicznym wymaga szczególnej ostrożności. Nie wszystkie wyciągi roślinne i nawozy dolistne są ze sobą kompatybilne. Wyróżnić można kilka zasad:

• Unikanie łączenia silnie zasadowych i kwaśnych roztworów – może to prowadzić do wytrącania się osadów i utraty skuteczności.
• Ostrożność przy łączeniu gnojówek z roślin z preparatami mikroelementowymi – ryzyko reakcji chemicznych i nierównomiernego rozkładu składników.
• Wykonywanie próbnego testu w małym naczyniu – przed przygotowaniem większej ilości cieczy roboczej warto sprawdzić, czy nie powstaje osad, kłaczki, czy nie zachodzi gwałtowna zmiana pH.
• Zasada: im więcej składników w jednym zabiegu, tym większe ryzyko – lepiej zrobić dwa dobrze ukierunkowane opryski niż jeden „koktajl” zbyt wysokiego stężenia.

Bezpieczeństwo roślin wymaga także pilnowania stężeń. Wyciągi roślinne są z pozoru łagodne, ale w wysokich stężeniach mogą powodować przypalenia, zwłaszcza na młodych, delikatnych liściach. Warto zawsze rozpoczynać od niższych dawek, obserwować reakcję i dopiero później ewentualnie je zwiększać.

Praktyczne przykłady programów dolistnych w uprawach ekologicznych

Poniżej przykładowe, orientacyjne schematy (do dostosowania do warunków gospodarstwa i zaleceń doradców/producentów nawozów):

• Zboża ekologiczne (pszenica, orkisz):
  • Faza krzewienia – oprysk mieszanką wyciągu z pokrzywy + mikroelementy (Mn, Zn) + algi, aby wzmocnić system korzeniowy i poprawić krzewienie.
  • Faza liścia flagowego – wyciąg z skrzypu (krzem), Mg, mikroelementy miedź i żelazo, poprawiające zdrowotność liścia i fotosyntezę.
  • Faza kłoszenia – delikatne dokarmianie potasem i krzemem, aby zwiększyć odporność na suszę i wyleganie, poprawić nalewanie ziarna.
• Ziemniak ekologiczny:
  • Początek zwarcia międzyrzędzi – pokrzywa + algi, stymulujące wzrost części nadziemnej i korzeni.
  • Początek kwitnienia – żywokost (potas) + wapń + algi; celem jest zwiększenie liczby i masy bulw oraz ich jakości.
  • Okres budowy plonu – powtórzenie zabiegów potasowo-wapniowych, ewentualnie dodatki krzemu dla poprawy zdrowotności bulw i ograniczenia uszkodzeń mechanicznych.
• Sad ekologiczny (jabłoń):
  • Faza zielonego pąka – mikroelementy (B, Zn) + algi, by poprawić kwitnienie i zawiązywanie.
  • Po kwitnieniu – wapń + algi + aminokwasy, by ograniczyć opadanie zawiązków i wzmocnić drzewa po okresie kwitnienia.
  • Okres wzrostu owoców – seria oprysków wapniowo-krzemowych, ewentualnie z dodatkiem wyciągów z skrzypu i pokrzywy, w celu poprawy jędrności, odporności na choroby przechowalnicze i jakości handlowej.

Takie programy nie są sztywnym „przepisem”; powinny ewoluować wraz z doświadczeniem gospodarza, zmieniającymi się warunkami pogody oraz nowymi możliwościami wynikającymi z rozwoju preparatów naturalnych dopuszczonych w rolnictwie ekologicznym.

Najczęstsze błędy i jak ich unikać w ekologicznym nawożeniu dolistnym

Choć nawożenie dolistne preparatami naturalnymi wydaje się intuicyjne, w praktyce popełnia się wiele powtarzalnych błędów, które obniżają skuteczność zabiegów lub wręcz szkodzą roślinom. Znajomość tych problemów pozwala oszczędzić czas, pieniądze i uniknąć rozczarowań.

Zbyt późne reagowanie na niedobory

Bardzo częstą sytuacją jest wykonywanie oprysków dolistnych dopiero wtedy, gdy objawy niedoborów są już silnie widoczne: żółknięcia, nekrozy, zahamowanie wzrostu. Na tym etapie roślina poniosła już straty plonu, których nie da się w pełni odrobić. Nawożenie dolistne jest najbardziej efektywne profilaktycznie lub we wczesnych fazach niedoboru, zanim dojdzie do trwałych uszkodzeń tkanek.

Aby temu zapobiec, trzeba regularnie lustrować pola, korzystać z analiz liści i łączyć wiedzę o zasobności gleby z obserwacją pogody. Na przykład w wiosnę chłodną i mokrą można spodziewać się problemów z dostępnością fosforu i potasu, a w suche, gorące lato – z pobieraniem azotu i mikroelementów z profilu glebowego.

Przekonanie, że „naturalne nie zaszkodzi”

Naturalne pochodzenie preparatu nie oznacza pełnego bezpieczeństwa w każdej sytuacji. Skoncentrowane gnojówki, wyciągi z alg czy preparaty mikroelementowe mogą powodować poparzenia liści, szczególnie:

• przy wysokiej temperaturze i silnym nasłonecznieniu,
• na młodych, delikatnych liściach,
• gdy dawki i stężenia są zbyt wysokie.

Należy ściśle stosować się do zaleceń producenta (w przypadku gotowych nawozów) i dobrych praktyk (w przypadku własnych gnojówek). Dla domowych preparatów zawsze lepiej zacząć od stężenia słabszego niż zalecane i obserwować reakcję roślin w kolejnych dniach.

Brak dostosowania do rodzaju uprawy i systemu produkcji

To, co sprawdza się w sadzie, niekoniecznie będzie właściwe dla zbóż czy roślin okopowych. W sadach liczy się przede wszystkim jędrność owoców i ich trwałość, a więc duże znaczenie mają wapń i krzem; w zbożach celem jest często poprawa zawartości białka i odporności na wyleganie, co wymaga innego podejścia. Warzywa szybko reagują na gnojówki i wyciągi roślinne, ale są też bardziej wrażliwe na poparzenia i nadmiar mikroelementów.

Dodatkowo trzeba brać pod uwagę intensywność systemu produkcji. Gospodarstwa ekologiczne nastawione na wysoką jakość handlową (świeży rynek, eksport) muszą bardziej zaawansowanie planować program dolistny niż gospodarstwa, w których produkcja jest mieszana, a część plonu przeznaczana na paszę dla własnych zwierząt.

Niedocenianie wpływu pH wody i gleby

pH wody używanej do oprysku ma duży wpływ na stabilność wielu składników i skuteczność dolistnego dokarmiania. Zbyt zasadowa woda (często przy dużej twardości) może obniżać efektywność mikroelementów, powodować wytrącanie się fosforu, a także zmieniać działanie dodatków organicznych. Warto znać pH wody w gospodarstwie i w razie potrzeby korygować je środkami dopuszczonymi w ekologii, np. preparatami humusowymi lub odpowiednimi buforami.

Równie ważne jest pH gleby. Wysokie pH (gleby wapienne) ogranicza dostępność manganu, cynku, boru i żelaza – w takich warunkach nawożenie dolistne tymi składnikami jest często jedyną skuteczną metodą ich dostarczenia. Z kolei bardzo kwaśne gleby utrudniają pobieranie wapnia i magnezu, co wymaga szczególnej troski o ich podaż zarówno doglebową, jak i dolistną.

Brak dokumentacji i analizy opłacalności

Rolnictwo ekologiczne, mimo swojej przyjazności dla środowiska, musi pozostawać ekonomicznie stabilne. Tymczasem wiele gospodarstw wykonuje nawożenie dolistne bez systematycznego zapisu zabiegów, kosztów i efektów. Trudno wtedy odpowiedzieć, które preparaty i programy naprawdę się opłacają, a które są tylko „tradycją” bez realnego przełożenia na wynik finansowy.

Warto prowadzić prosty dziennik zabiegów, zawierający daty, użyte preparaty i dawki, koszty, warunki pogodowe oraz obserwowane efekty (plon, zdrowotność, jakość). Po kilku sezonach taka dokumentacja staje się bezcennym źródłem informacji, pozwalającym porównać różne rozwiązania i poprawić efektywność gospodarstwa.

FAQ – najczęstsze pytania o nawożenie dolistne preparatami naturalnymi

Czy nawożenie dolistne może zastąpić nawożenie doglebowe w gospodarstwie ekologicznym?

Nawożenie dolistne nie powinno być traktowane jako pełny zamiennik nawożenia doglebowego, szczególnie w rolnictwie ekologicznym, gdzie podstawą żyzności jest gleba, materia organiczna i aktywność biologiczna. Zabiegi dolistne uzupełniają żywienie roślin, korygują chwilowe niedobory, poprawiają wykorzystanie składników z gleby i pomagają roślinom przejść okresy stresu. Kluczowe jest utrzymanie wysokiej zawartości próchnicy, stosowanie obornika, kompostu i właściwego zmianowania, a opryski powinny jedynie wspierać ten fundament.

Jakie są najbezpieczniejsze preparaty dolistne do stosowania na początek?

Dla gospodarstw rozpoczynających przygodę z nawożeniem dolistnym najbezpieczniejsze są rozcieńczone gnojówki z pokrzywy, wyciągi z alg morskich oraz preparaty humusowe. Mają one szerokie działanie, wzmacniają rośliny, rzadko powodują fitotoksyczność przy zalecanych stężeniach, a jednocześnie poprawiają efektywność innych składników pokarmowych. Dobrym krokiem jest też umiarkowane wprowadzenie mikroelementów, głównie manganu, cynku i boru, po wcześniejszej analizie gleby i liści, aby uniknąć nadmiernego ich nagromadzenia.

Jak często wykonywać opryski dolistne w systemie ekologicznym?

Częstotliwość zabiegów zależy od gatunku roślin, warunków pogodowych i nasilenia niedoborów. Zazwyczaj w uprawach polowych wystarczają 2–4 zabiegi w sezonie, natomiast w sadach czy w intensywnej produkcji warzywnej może być ich więcej, zwłaszcza w kluczowych fazach – kwitnienia, wzrostu zawiązków i dojrzewania. Nadmiernie częste opryski zwiększają koszty, podnoszą ryzyko poparzeń i mogą zaburzać naturalne mechanizmy odporności. Warto opierać się na obserwacjach, analizach i doświadczeniu z poprzednich lat.

Czy można samodzielnie przygotowywać gnojówki i wyciągi roślinne do oprysków?

Tak, samodzielne przygotowywanie gnojówek i wyciągów roślinnych jest powszechną praktyką w ekologicznych gospodarstwach i wpisuje się w zasadę wykorzystywania lokalnych zasobów. Należy jednak zachować kilka zasad: stosować rośliny zbierane z czystych stanowisk, unikać metalowych pojemników, fermentować w cieniu i regularnie mieszać. Przed zastosowaniem dolistnym gnojówki trzeba odpowiednio rozcieńczyć i najlepiej przefiltrować, aby nie zatykać dysz. Dobrą praktyką jest też wykonanie próby na małej części pola, by ocenić reakcję roślin.

Jak łączyć opryski dolistne z zabiegami ochrony roślin w ekologii?

W ekologicznym systemie ochrony często stosuje się preparaty miedziowe, siarkowe, glinki i wyciągi roślinne. Łączenie ich z nawożeniem dolistnym wymaga ostrożności, gdyż mieszaniny mogą prowadzić do fitotoksyczności lub obniżać skuteczność poszczególnych środków. Najlepiej konsultować plan zabiegów z doradcą lub producentem preparatów, wykonywać próby mieszania w małej objętości i unikać jednoczesnego stosowania zbyt wielu składników. W razie wątpliwości lepiej rozdzielić zabiegi w czasie, pozostawiając odstęp co najmniej kilku dni.