Uprawa pomidora na cele przemysłu przetwórczego wymaga innego podejścia niż produkcja owoców deserowych na rynek świeży. Tu kluczowe są: wyrównanie dojrzewania, wysoka wydajność masy, zawartość ekstraktu, łatwość zbioru mechanicznego oraz stabilna jakość surowca trafiającego do wytwórni koncentratu. Poniżej zebrano praktyczne wskazówki, jak zaplanować technologię uprawy tak, aby uzyskać wysoki i powtarzalny plon, a przy tym ograniczyć ryzyko strat oraz podnieść opłacalność całego cyklu produkcyjnego.
Charakterystyka pomidora przemysłowego i dobór odmian
Odmiany pomidora przemysłowego różnią się istotnie od klasycznych odmian szklarniowych czy tunelowych. Najważniejsze cechy użytkowe to: wysoka zawartość ekstraktu (Brix), wyrównany pokrój i termin dojrzewania, odporność na pękanie i uszkodzenia mechaniczne oraz dostosowanie do zbioru kombajnem. Owoce przeznaczone na koncentrat nie muszą mieć idealnego wyglądu zewnętrznego, ale istotna jest sucha masa, barwa miąższu i intensywność wybarwienia po przetworzeniu.
Przy wyborze materiału siewnego warto zwracać szczególną uwagę na:
- Typ wzrostu roślin – odmiany karłowe i półkarłowe, o determinowanym wzroście, sprzyjają skoncentrowanemu dojrzewaniu.
- Odporności na najważniejsze choroby – zwłaszcza fuzariozy, werticiliozy, brunatną plamistość liści oraz nicienie glebowe.
- Przydatność do zbioru mechanicznego – mocne szypułki, gruba skórka, mięsisty miąższ, regularny kształt owocu.
- Stabilność plonowania w warunkach stresu wodnego i wysokich temperatur.
- Zawartość ekstraktu i barwników – wysoka zawartość likopenu poprawia wartość technologiczną koncentratu.
Coraz więcej wytwórni koncentratu współpracuje z producentami w oparciu o umowy kontraktacyjne. W takich przypadkach często to przetwórnia narzuca listę wymaganych odmian. Warto jednak w ramach tej listy dokonać własnej selekcji, bazując na dotychczasowych wynikach we własnym gospodarstwie, danych z doświadczeń PDO oraz rekomendacjach doradców. Nierzadko opłacalne jest prowadzenie przez 2–3 sezony równoległego porównania kilku odmian, aby wybrać tę, która najlepiej reaguje na lokalne warunki.
Owoce pomidora przemysłowego mają z reguły mniejszą masę jednostkową niż odmiany typowo deserowe, ale za to rośliny plonują bardziej równomiernie, co sprzyja mechanizacji zbioru. Odmiany dedykowane na koncentrat są także selekcjonowane pod kątem składu soku komórkowego, tak by zwiększyć zawartość suchej masy i ułatwić proces odparowywania wody na linii technologicznej. Wysoki parametr Brix idzie zazwyczaj w parze z intensywną barwą, co wpływa na końcową jakość gotowego koncentratu, sosów i keczupów.
Wymagania stanowiskowe, przygotowanie gleby i płodozmian
Pomidor należy do roślin o wysokich wymaganiach glebowych i pokarmowych. Najlepiej udaje się na glebach żyznych, próchnicznych, o uregulowanych stosunkach wodno-powietrznych i odczynie w granicach pH 6,0–6,8. Nie toleruje stanowisk zlewnych, okresowo podmokłych, gdzie łatwo dochodzi do gnicia systemu korzeniowego i osłabienia całych łanów. Z drugiej strony, gleby bardzo lekkie, piaszczyste, bez nawadniania powodują duże wahania wilgotności, co sprzyja pękaniu owoców oraz zaburzeniom wzrostu.
Płodozmian w przypadku pomidora przemysłowego jest kluczowym elementem ograniczania chorób odglebowych. Nie należy uprawiać pomidora po innych psiankowatych (ziemniak, papryka, bakłażan) oraz ogrodach amatorskich z przewagą tych gatunków, zbyt krótka przerwa w uprawie (poniżej 3–4 lat) znacząco zwiększa ryzyko nasilenia fytoftorozy czy werticiliozy. Dobrymi przedplonami są zboża, rośliny strączkowe, kukurydza, buraki cukrowe lub rośliny oleiste z rodziny kapustowatych, pod warunkiem dokładnego przyorania resztek.
Przygotowanie stanowiska zaczyna się jesienią. Głębokie spulchnienie i przyoranie resztek pożniwnych zwiększa pojemność wodną i powietrzną profilu glebowego oraz sprzyja szybszej mineralizacji nawozów organicznych. Orkę zimową można zastąpić technologią uproszczoną, o ile gleba ma dobrą strukturę, a gospodarstwo dysponuje sprzętem do głęboszowania i spulchniania. Wiosną ważne jest wyrównanie pola oraz doprowadzenie wierzchniej warstwy do struktury gruzełkowatej, tak aby sadzarki mogły precyzyjnie umieszczać rozsady.
Odczyn gleby powinien być skorygowany z wyprzedzeniem – przynajmniej rok przed planowaną uprawą. Nadmierna kwasowość ogranicza dostępność wielu składników pokarmowych, zwłaszcza fosforu, a także nasila problemy z gliną ruchomą. Zbyt wysoki odczyn z kolei zmniejsza pobieranie mikroelementów, głównie manganu i boru. W praktyce na stanowiskach przeznaczonych pod pomidor warto wykonać pełną analizę chemiczną gleby, aby ustalić precyzyjny plan nawożenia i ewentualnego wapnowania.
Bardzo dobrymi praktykami poprawiającymi strukturę i żyzność są: wprowadzenie międzyplonów ścierniskowych, wysiew poplonów na zielony nawóz (łubin, wyka, peluszka w mieszance z trawami), a także stosowanie obornika lub kompostu. Ma to znaczenie zwłaszcza na glebach lżejszych i ubogich w próchnicę, gdzie system korzeniowy pomidora mógłby mieć ograniczony dostęp do wody tylko z górnych warstw.
Rozsada, terminy sadzenia i obsada roślin
Pomidor na koncentrat w większości regionów Polski uprawia się z rozsady, co skraca okres wegetacyjny w polu i pozwala wyrównać początkowy wzrost roślin. Produkcja rozsady odbywa się najczęściej w wyspecjalizowanych firmach, ale wielu rolników z większym areałem decyduje się na własne tunele, by mieć pełną kontrolę nad materiałem wyjściowym. Niezależnie od modelu, rozsada powinna być zahartowana, zwarta, z dobrze rozbudowanym systemem korzeniowym i co najmniej kilkoma rozwiniętymi liśćmi właściwymi.
Optymalny termin sadzenia zależy od regionu kraju oraz rodzaju gleby. Na glebach cieplejszych, lżejszych, można wchodzić w pole wcześniej, przy temperaturze gleby powyżej 12°C. W praktyce przyjmuje się, że podstawowym wyznacznikiem jest brak ryzyka późnych przymrozków; przemarznięcie młodych roślin nawet do kilku stopni poniżej zera może zniweczyć cały wysiłek hodowlany. W chłodniejszych rejonach lepiej opóźnić sadzenie o kilka dni, niż ryzykować silne uszkodzenia. Rozsady zbyt młode i szybko wsadzone w nieogrzaną glebę często „stoją” w miejscu, chorują i słabo się ukorzeniają.
Rozstawa roślin w uprawie przemysłowej jest zwykle większa niż w produkcji tunelowej, ale mniejsza niż w odmianach deserowych na palik. Popularne schematy to 30–40 cm między roślinami w rzędzie i 120–150 cm między rzędami, w zależności od typu kombajnu i wymagań technologicznych. Na polach przewidzianych do zbioru maszynowego warto od początku planować układ ścieżek przejazdowych i ułatwić sobie logistykę zabiegów ochrony oraz nawożenia dolistnego.
Przed posadzeniem rozsady zaleca się obfite podlanie kostek lub wielodoniczek, aby bryła korzeniowa nie rozpadała się w trakcie sadzenia. Przy sadzarkach półautomatycznych ważne jest utrzymanie równomiernej głębokości sadzenia i dokładne dociśnięcie ziemi wokół rośliny. Zbyt płytkie sadzenie sprzyja wywiewaniu wilgoci i wyłamaniom, zbyt głębokie – może prowadzić do gnicia szyjki korzeniowej.
Nawożenie mineralne i organiczne oraz rola fertygacji
Pomidor przemysłowy to roślina o dużym zapotrzebowaniu na składniki pokarmowe, lecz ich nadmiar – zwłaszcza azotu – potrafi zaszkodzić, powodując zbyt bujny wzrost wegetatywny i opóźnienie dojrzewania. Racjonalne nawożenie opiera się na analizie gleby, planowanym poziomie plonu i dotychczasowym nawożeniu organicznym. Azot najlepiej podawać w dawkach dzielonych: część przedsiewnie, część pogłównie, a przy systemach kroplujących – w formie fertygacji.
Fosfor i potas powinny być w większości zastosowane przedsiewnie, gdyż ich przemieszczanie w glebie jest ograniczone. Potas w większych ilościach zwiększa odporność roślin na stres wodny i temperaturę, poprawia także jędrność owoców i ich odporność na pękanie. Pomidor ma też wyraźne zapotrzebowanie na wapń, którego niedobory prowadzą do suchej zgnilizny wierzchołkowej i obniżenia jędrności owoców. Na stanowiskach o niskiej zasobności w ten pierwiastek konieczne jest stosowanie nawozów wapniowych lub zabiegów dolistnych nawozami Ca, szczególnie w fazie intensywnego wzrostu owoców.
Nawożenie organiczne – obornik, gnojowica, komposty – dostarcza nie tylko makroskładników, ale również poprawia strukturę gleby, jej zdolność buforową i retencję wody. Należy je planować na kilka lat w przód, tak aby uniknąć kumulacji nadmiaru azotu mineralnego czy potasu w jednym sezonie. Powszechną praktyką jest stosowanie obornika jesienią, przed uprawą przedplonu lub bezpośrednio pod orkę zimową na polach przeznaczonych pod pomidora w kolejnym roku.
System nawadniania kroplowego połączony z fertygacją pozwala precyzyjnie dostosować dawki składników do fazy rozwojowej roślin. W początkowej fazie wegetacji priorytetem jest rozwój systemu korzeniowego i części nadziemnej, więc dominuje azot w formie azotanowej i amonowej. W okresie zawiązywania i wzrostu owoców dawkę azotu stopniowo redukuje się na rzecz potasu i wapnia, aby poprawić jakość i trwałość plonu. Dobrze zaplanowana fertygacja umożliwia również reagowanie na bieżące warunki pogodowe, co jest szczególnie ważne w sezonach o skrajnych wahaniach opadów.
System nawadniania, gospodarka wodna i wpływ na jakość plonu
Regularne, umiarkowane dostarczanie wody to podstawowy czynnik stabilizujący plonowanie pomidora przemysłowego. Długotrwałe przesuszenie gleby, a następnie gwałtowne nawodnienie prowadzi do pękania owoców, przebarwień skórki i zwiększenia udziału odrzutów w skupie. Z kolei nadmierne stosowanie wody przez cały okres wegetacji obniża zawartość suchej masy, rozrzedza sok komórkowy i negatywnie wpływa na wydajność koncentratu z jednostki masy surowca.
Systemy nawadniania kroplowego umożliwiają bardzo precyzyjne zarządzanie dawkami. Woda trafia bezpośrednio do strefy korzeniowej, co ogranicza zachwaszczenie międzyrzędzi i minimalizuje straty przez parowanie. Warto zainstalować mierniki przepływu i liczniki, aby rzeczywiście kontrolować ilość podawanej wody, a nie opierać się na szacunkach. Coraz powszechniej stosuje się także czujniki wilgotności gleby oraz stacje meteorologiczne, które pomagają wyznaczyć właściwy moment uruchomienia nawadniania.
Kluczowe jest odpowiednie zbilansowanie okresów intensywnego nawadniania w fazie rozwoju i kwitnienia roślin z późniejszym, umiarkowanym nawadnianiem w trakcie dojrzewania owoców. Nadmiar wody pod koniec sezonu obniża nie tylko parametry jakościowe, ale również pogarsza warunki dla pracy kombajnu na polu – grząskie, mokre stanowisko powoduje większe uszkodzenia struktury gleby i utrudnia logistykę transportu.
W regionach o ograniczonych zasobach wody warto rozważyć dodatkowe praktyki retencyjne: ściółkowanie międzyrzędzi resztkami roślinnymi, ograniczenie intensywności zabiegów uprawowych na głębokości większej niż 10–12 cm, a także wprowadzanie roślin strukturo- i próchnicotwórczych w płodozmianie. Dobrze zaplanowana gospodarka wodna podnosi odporność całej uprawy na okresowe susze i przyczynia się do stabilizacji jakości surowca kierowanego do przetwórni.
Ochrona roślin: choroby, szkodniki i integrowane podejście
Intensywna uprawa pomidora w dużych monokulturach sprzyja rozwojowi wielu patogenów. Do najgroźniejszych chorób należą: zaraza ziemniaka, brunatna plamistość liści, alternarioza, szara pleśń oraz fuzaryjne i werticyliozowe więdnięcie. Podstawą ochrony jest dobór odmian o wysokiej tolerancji lub odporności, odpowiedni płodozmian oraz utrzymywanie łanu możliwie przewiewnego, co ogranicza długotrwałe zaleganie wilgoci na liściach.
W ochronie chemicznej pomidora na koncentrat wykorzystuje się fungicydy kontaktowe i układowe, dobierane zgodnie z aktualnym programem ochrony i zaleceniami Instytutu Ochrony Roślin. Konieczne jest rotowanie substancji czynnych, aby ograniczyć ryzyko odporności patogenów. Zabiegi należy planować w oparciu o bieżące sygnalizacje pojawu chorób, komunikaty doradcze oraz prognozy pogody – szczególnie istotne są okresy długotrwałej wilgotności powietrza i wysokiej temperatury, sprzyjające rozwojowi zarazy ziemniaka.
W grupie szkodników znaczenie mają m.in. mszyce, mączliki, przędziorki, wciornastki, a także niektóre gatunki gąsienic minujących liście i uszkadzających owoce. W integrowanej ochronie ważne jest stałe monitorowanie obecności szkodników za pomocą tablic lepowych, lustracji roślin i pułapek feromonowych. Dopiero po przekroczeniu progów szkodliwości podejmuje się decyzję o zabiegu chemicznym, starając się jednocześnie wprowadzać środki selektywne, mniej szkodliwe dla owadów pożytecznych.
W dużych areałach pomidora przemysłowego istotną rolę odgrywa także profilaktyka fitosanitarna: głębokie przyoranie resztek po zbiorze, unikanie pozostawiania na polu porażonych owoców i łodyg, utrzymywanie pasów izolacyjnych od dzikich roślin psiankowatych. Warto też dbać o sprzęt – mycie, dezynfekcja sadzarek, kombajnów i przyczep zmniejsza ryzyko przenoszenia chorób na kolejne kwatery.
Zbiór, wymogi przetwórni i parametry jakościowe surowca
Pomidory przeznaczone na koncentrat muszą trafić do zakładu w możliwie krótkim czasie od zbioru, zachowując świeżość, jędrność i właściwe wybarwienie. W produkcji przemysłowej standardem jest zbiór mechaniczny, który wymaga odpowiedniego przygotowania plantacji: równych rzędów, braku większych kamieni, optymalnego zagęszczenia roślin i wyrównanego terminu dojrzewania. Kombajn zbiera owoce, oddziela je od nadmiaru liści i zanieczyszczeń, po czym transportuje do przyczep lub skrzyniopalet.
Najlepszy moment zbioru to ten, gdy przeważająca część owoców osiągnęła barwę czerwoną, typową dla danej odmiany, a jednocześnie nie są one przejrzałe ani miękkie. Zbyt wczesny zbiór skutkuje wysokim udziałem owoców niedojrzałych, gorzej wybarwionych, co obniża jakość koncentratu i efektywność przetwarzania. Zbyt późny – zwiększa ilość owoców przejrzałych, łatwo uszkadzających się w transporcie, podatnych na rozwój pleśni i mikroorganizmów psujących surowiec.
Przetwórnie określają szczegółowe wymagania w umowach kontraktacyjnych: minimalną zawartość ekstraktu, dopuszczalny poziom zanieczyszczeń obcych, udział owoców zielonych i nadgniłych, maksymalny czas od zbioru do dostarczenia na linię technologiczną. Spełnienie tych parametrów ma bezpośredni wpływ na cenę skupu oraz możliwość uzyskania premii jakościowych. Rolnik powinien więc dobrze zaplanować logistykę zbioru – koordynację pracy kombajnów, środków transportu i harmonogram dostaw do zakładu.
Warunki pogodowe w dniu zbioru również mają znaczenie. Praca kombajnu w czasie opadów lub zaraz po nich nie tylko pogarsza parametry pola (ugniecenie, koleiny), ale także zwiększa udział zanieczyszczeń glebowych na owocach. W przypadku suchej, gorącej pogody warto zabezpieczyć załadunki przed bezpośrednim nasłonecznieniem, aby uniknąć przegrzania i przyspieszonego rozkładu tkanek roślinnych podczas oczekiwania na przyjęcie w zakładzie.
Opłacalność uprawy, organizacja produkcji i współpraca z przetwórnią
Produkcja pomidora przemysłowego to przykład uprawy kontraktowej, w której istotną rolę odgrywa stabilność odbioru i pewność zbytu. Wielu rolników decyduje się na podpisanie kilkuletnich umów ramowych z przetwórniami, co ułatwia planowanie inwestycji w sprzęt i infrastrukturę, zwłaszcza jeśli gospodarstwo chce przejść na pełną mechanizację zbioru. Analizując opłacalność, należy uwzględnić nie tylko cenę skupu, ale również koszty środków produkcji, pracy ludzkiej, amortyzacji maszyn i kosztów kapitałowych.
Kluczowym czynnikiem ekonomicznym jest wielkość i stabilność plonu z hektara. Niewielkie różnice w średniej masie czy jakości owoców mogą przełożyć się na znaczne zmiany przychodów w skali dużego areału. W praktyce najbardziej opłacalne są gospodarstwa, które potrafią utrzymać wysoką powtarzalność technologii: powtarzalny dobór odmian, sprawdzony system nawożenia i nawadniania, skuteczną ochronę oraz dobrze zaplanowany płodozmian. Pozwala to ograniczyć ryzyko „wpadek” sezonowych, które mogłyby zniweczyć wcześniej wypracowaną pozycję względem zakładów przetwórczych.
Współpraca z przetwórnią coraz częściej wykracza poza prostą relację dostawca–odbiorca. Zakłady organizują szkolenia, udostępniają doradców technicznych, a także partycypują w kosztach wdrażania nowych technologii, np. wprowadzenia systemów monitoringu nawadniania czy wdrażania odmian o wyższym Brix. Korzystanie z tych form wsparcia może znacząco zwiększyć efektywność produkcji, szczególnie w okresach częstych zmian klimatycznych i rosnących wymagań jakościowych.
Istotnym elementem organizacji produkcji jest również współdziałanie między rolnikami. Tworzenie grup producenckich, wspólne wykorzystanie kombajnów i sprzętu transportowego czy negocjowanie warunków skupu w większej skali daje możliwość uzyskania lepszych stawek oraz dzielenia się ryzykiem. W dłuższej perspektywie dobrze zorganizowana grupa dostawców jest dla przetwórni partnerem stabilnym i przewidywalnym, co sprzyja rozwojowi obu stron łańcucha dostaw.
Najczęstsze błędy w uprawie pomidora na koncentrat i jak ich unikać
Jednym z typowych błędów jest nieodpowiedni dobór odmiany do lokalnych warunków i technologii gospodarstwa. Odmiana dobrze sprawdzająca się w tunelach foliowych nie zawsze będzie odpowiednia na duże pole zbierane kombajnem. Ignorowanie wymagań co do odporności na choroby odglebowe często skutkuje stopniowym spadkiem plonu z roku na rok, mimo pozornie poprawnego nawożenia.
Kolejnym problemem jest nadmierne nawożenie azotem, prowadzące do bujnego wzrostu wegetatywnego kosztem owocowania. Rośliny „przewiane” azotem później wchodzą w fazę generatywną, są bardziej podatne na choroby i częściej wylegają pod ciężarem masy wegetatywnej. Równie niekorzystne jest nierównomierne zaopatrzenie w wodę – długie okresy suszy przerywane obfitym nawadnianiem powodują pękanie owoców, a przez to wzrost udziału odpadów na polu i w sortowni wstępnej.
Wśród błędów organizacyjnych często pojawia się niedoszacowanie czasu potrzebnego na zbiór i dostawę surowca. Przy dużym areale i ograniczonej liczbie kombajnów istnieje ryzyko, że część plantacji zacznie przejrzewać, zanim zostanie zebrana. Dlatego planowanie zbioru i logistyki powinno odbywać się z dużym wyprzedzeniem, z uwzględnieniem potencjalnych przestojów pogodowych czy awarii sprzętu. W wielu gospodarstwach dobrym rozwiązaniem jest podpisanie umów na usługi zbioru z kilkoma wykonawcami równocześnie.
Błędy zdarzają się także na etapie ochrony roślin – opóźnione zabiegi przeciwko zarazie ziemniaka, stosowanie tych samych substancji czynnych przez wiele sezonów pod rząd czy niewłaściwe dawki i warunki stosowania środków. Skutkiem są nie tylko straty plonu, ale również ryzyko przekroczeń pozostałości substancji czynnych, co może zdyskwalifikować partię surowca w badaniach jakościowych.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Jakie są optymalne dawki nawożenia dla pomidora przemysłowego?
Nie ma jednej uniwersalnej dawki, bo potrzeby roślin zależą od zasobności gleby, przedplonu i zakładanego plonu. Ogólnie przyjmuje się, że przy plonie 80–100 t/ha zapotrzebowanie wynosi orientacyjnie: 150–220 kg N/ha, 80–120 kg P2O5/ha i 220–300 kg K2O/ha. Azot należy dzielić na kilka dawek (przed sadzeniem i pogłównie), uwzględniając również azot pochodzący z obornika i międzyplonów, aby uniknąć przenawożenia oraz nadmiernego wzrostu wegetatywnego.
Czy uprawa pomidora na koncentrat bez nawadniania ma sens ekonomiczny?
W warunkach coraz częściej występujących susz rezygnacja z nawadniania istotnie zwiększa ryzyko niepowodzenia uprawy. Na glebach cięższych, w regionach o wyższych opadach, możliwe jest uzyskanie plonu bez nawadniania, lecz zwykle kosztem stabilności jakości i wysokości plonu. System kroplowy, nawet prosty, pozwala precyzyjniej zarządzać wodą i nawozami, ogranicza pękanie owoców i poprawia zawartość ekstraktu. W większości rejonów Polski nawadnianie staje się praktycznie warunkiem opłacalności.
Jak ograniczyć występowanie chorób odglebowych w pomidorze przemysłowym?
Najskuteczniejsze jest łączenie kilku działań: przestrzeganie płodozmianu z co najmniej 3–4-letnią przerwą po roślinach psiankowatych, wybór odmian tolerancyjnych na fuzariozę i werticiliozę, stosowanie zdrowej rozsady oraz dbałość o strukturę gleby i jej właściwy odczyn. Warto wprowadzać międzyplony, które poprawiają stan fitosanitarny, oraz unikać nadmiernego zagęszczenia łanu. Po zbiorze konieczne jest szybkie przyoranie resztek roślinnych, aby ograniczyć źródła infekcji w kolejnym sezonie.
Na czym polega różnica między odmianami deserowymi a przemysłowymi?
Odmiany deserowe selekcjonuje się pod kątem wyglądu, smaku i trwałości w obrocie handlowym, natomiast odmiany przemysłowe pod kątem parametrów technologicznych: wysokiej suchej masy, zawartości ekstraktu, intensywnej barwy i przydatności do zbioru mechanicznego. Rośliny przemysłowe zazwyczaj mają pokrój karłowy lub półkarłowy i determinowany wzrost, co sprzyja równoczesnemu dojrzewaniu. Owoce są bardziej odporne na uszkodzenia, lecz zwykle mniej efektowne wizualnie na rynku świeżym.
Czy warto inwestować w kombajn do zbioru pomidorów przemysłowych?
Zakup kombajnu jest opłacalny przede wszystkim przy większym areale upraw i perspektywie wieloletniej współpracy z przetwórnią. Mechanizacja zbioru znacząco obniża koszty pracy i pozwala szybciej zebrać plon w optymalnym terminie, co ma kluczowe znaczenie dla jakości surowca. Alternatywą jest korzystanie z usług firm świadczących zbiór mechaniczny. Przed inwestycją należy dokładnie policzyć koszty amortyzacji, serwisu i paliwa oraz rozważyć możliwość wspólnego użytkowania maszyny w grupie producenckiej.
