Ujemny bilans energetyczny to pojęcie coraz częściej pojawiające się w praktyce rolniczej, zwłaszcza w kontekście opłacalności produkcji roślinnej i zwierzęcej oraz efektywnego gospodarowania zasobami. Zrozumienie, na czym polega bilans energii w gospodarstwie, pozwala lepiej oceniać wyniki ekonomiczne, planować nawożenie, żywienie zwierząt, dobór maszyn, a także podejmować decyzje inwestycyjne w odnawialne źródła energii. Hasło to łączy zagadnienia agrotechniki, zootechniki, ekonomiki gospodarstwa i ochrony środowiska.
Definicja ujemnego bilansu energetycznego w rolnictwie
Ujemny bilans energetyczny w rolnictwie oznacza sytuację, w której energia dostarczona do systemu produkcji (np. gospodarstwa, pola, budynku inwentarskiego) w postaci paliw, pasz, nawozów, pracy ludzkiej i maszynowej, energii elektrycznej czy ciepła jest większa niż energia zakumulowana w produktach końcowych – zbożu, mleku, mięsie, trzodzie, warzywach, owocach czy biomasie. Mówiąc prościej: więcej energii się zużywa, niż „wychodzi” z gospodarstwa w sprzedawanych płodach rolnych.
W ujęciu słownikowym ujemny bilans energetyczny to:
stan, w którym całkowite nakłady energii zewnętrznej przewyższają energię chemiczną zawartą w uzyskanym plonie lub produkcie zwierzęcym, w przeliczeniu na tę samą jednostkę odniesienia (najczęściej MJ lub GJ na hektar, sztukę zwierzęcia albo okres produkcyjny).
W praktyce bilans energii może być liczony dla:
- całego gospodarstwa rolnego (bilans ogólnogospodarczy),
- konkretnej uprawy (np. pszenica ozima, kukurydza na ziarno, rzepak, lucerna),
- produkcji zwierzęcej (krowy mleczne, tucz trzody, brojlery kurze),
- instalacji do produkcji biogazu, suszarni zboża, szklarni ogrzewanej, fermy drobiu itp.
Ujemny bilans energetyczny nie zawsze oznacza, że produkcja jest wprost nieopłacalna ekonomicznie, ale zwykle sygnalizuje niską efektywność energetyczną i wskazuje na konieczność poszukiwania oszczędności energii lub korekty technologii. W gospodarce rolnej pojęcie to ściśle łączy się z analizą nakładów i wyników produkcyjnych oraz zrównoważonym rolnictwem.
Elementy bilansu energetycznego w gospodarstwie rolnym
Aby właściwie rozumieć, czym jest ujemny bilans energetyczny, trzeba znać jego składniki. Bilans energii opiera się na prostym rachunku: energia wchodząca minus energia wychodząca. W rolnictwie dotyczy to zarówno komponentów produkcji roślinnej, jak i zwierzęcej oraz przetwórstwa w ramach gospodarstwa.
Energia doprowadzona do systemu (nakłady energetyczne)
Do energii doprowadzonej zalicza się wszystkie elementy, które wymagają zużycia paliw, prądu, ciepła lub zawierają w sobie tzw. energię wbudowaną (energia zużyta na ich wytworzenie). Są to między innymi:
- paliwo (olej napędowy, gaz płynny, węgiel, biomasa spalana do ogrzewania budynków, suszarni),
- energia elektryczna (napęd wentylatorów, dojarek, pomp, oświetlenie, systemy chłodzenia i grzania),
- nawozy mineralne (azotowe, fosforowe, potasowe, wapniowe), w których produkcję wkłada się bardzo dużą ilość energii,
- środki ochrony roślin, regulatory wzrostu, dodatki paszowe,
- materiał siewny i rozmnożeniowy (nasiona kwalifikowane, sadzeniaki, rozsady),
- pasze treściwe, pasze wysokobiałkowe, koncentraty, premiksy kupowane z zewnątrz,
- energia pracy maszyn (silniki spalinowe, elektryczne) oraz energia pracy ludzkiej,
- materiały i surowce do utrzymania budynków i urządzeń (np. folie do tuneli, części zamienne).
Każdy z tych składników ma swój odpowiednik w jednostkach energetycznych, najczęściej wyrażonych w megadżulach (MJ) lub gigadżulach (GJ). W analizie bilansu energetycznego przelicza się je na wspólną jednostkę, często w odniesieniu do hektara albo do jednostki produkcji (np. 1 tona ziarna, 1 litr mleka, 1 kg żywca).
Energia wyprowadzona z systemu (wynik energetyczny)
Energia wyprowadzona to przede wszystkim energia chemiczna zawarta w produktach gospodarstwa, które mogą być sprzedane lub zużyte w innym procesie produkcyjnym. Należą do niej:
- plony roślin uprawnych (ziarno, słoma, zielonka, korzenie, bulwy, owoce, warzywa, nasiona oleiste),
- produkty pochodzenia zwierzęcego (mleko, mięso, jaja, wełna),
- biomasa energetyczna (kiszonka kukurydziana do biogazu, słoma na opał, zrębki, rośliny energetyczne),
- produkty przetworzone w gospodarstwie (sery, wędliny, suszone warzywa, pellet z własnej słomy, brykiet),
- część obornika i gnojowicy, jeżeli jest spalana lub przefermentowana w biogazowni i zamieniana na energię.
Podstawą obliczeń jest wartość energetyczna poszczególnych produktów. Dla ziarna zbóż przyjmuje się określoną zawartość energii w suchej masie (MJ/kg s.m.), dla mleka energię brutto w 1 litrze, dla mięsa w 1 kg żywca czy tuszy. Następnie całość przemnaża się przez ilość produktu uzyskaną z jednostki powierzchni lub na sztukę zwierzęcia.
Różnica między energią wejściową a wyjściową
Bilans energetyczny jest wynikiem prostego działania:
BILANS ENERGETYCZNY = energia w produktach (wyjście) – energia nakładów (wejście)
Jeżeli wynik jest dodatni, mamy do czynienia z dodatnim bilansem energetycznym – produkcja jest energetycznie „na plus”. Jeżeli wynik jest ujemny, energia zużyta na wytworzenie produktu przewyższa jego zawartość energetyczną – występuje ujemny bilans energetyczny, który powinien być sygnałem ostrzegawczym.
W badaniach naukowych dodatkowo oblicza się współczynniki, takie jak wskaźnik efektywności energetycznej (stosunek energii wyjściowej do wejściowej) oraz nakłady energii na jednostkę plonu. Dla rolnika praktyka sprowadza się do oceny, czy dane rozwiązanie technologiczne zużywa nieproporcjonalnie dużo energii w stosunku do osiąganych plonów lub przyrostów zwierząt.
Przyczyny i konsekwencje ujemnego bilansu energetycznego w produkcji roślinnej
W produkcji roślinnej ujemny bilans energii pojawia się najczęściej tam, gdzie nakłady są wysokie, a plony stosunkowo niskie albo niestabilne. Poniżej przedstawiono kluczowe czynniki prowadzące do niekorzystnego bilansu.
Nadmierne nawożenie mineralne i koszty jego produkcji
Nawozy azotowe należą do najbardziej energochłonnych środków produkcji. Proces ich wytwarzania wymaga dużej ilości gazu i energii elektrycznej. Zbyt wysokie dawki azotu, nieadekwatne do potencjału plonowania stanowiska, skutkują zwiększonym zużyciem energii w skali gospodarstwa. Jeśli gleba jest słabo przygotowana, brakuje materii organicznej, a warunki wodne są niekorzystne, część składników zostaje wypłukana lub ulatnia się, zamiast przełożyć się na plon. W efekcie energia „zawarta” w nawozie nie wraca w postaci dodatkowego plonu, co potęguje ujemny bilans energetyczny.
Niska żyzność i zła struktura gleby
Na glebach słabych, zakwaszonych, z niską zawartością próchnicy i niewłaściwą strukturą, rośliny nie wykorzystują w pełni potencjału plonowania. Rolnik może ponosić wysokie nakłady na nawozy, paliwo i środki ochrony, ale rośliny reagują słabiej, a plon jest niski. Energia w przeliczeniu na 1 tonę ziarna lub 1 kg suchej masy jest wtedy wysoka. Niewłaściwa agrotechnika, brak zmianowania, nadmierna orka na dużą głębokość oraz brak systematycznego nawożenia organicznego (obornik, gnojowica, międzyplony) to czynniki powiększające ryzyko ujemnego bilansu energetycznego.
Niewłaściwe użycie maszyn i technologie energochłonne
Stosowanie zbyt ciężkich maszyn, wielokrotne przejazdy po polu, brak łączenia zabiegów uprawowych (tzw. agregaty uprawowo-siewne), a także źle dobrana moc ciągnika do szerokości narzędzi skutkują nadmiernym zużyciem paliwa. Przykładowo, jeśli do uprawy gleby używa się zbyt mocnego ciągnika z wąskim narzędziem, spalanie paliwa na hektar będzie wyższe niż przy właściwym doborze mocy i szerokości roboczej. Każdy litr oleju napędowego zużyty ponad konieczność obciąża bilans energetyczny gospodarstwa.
Ryzyko pogodowe i straty plonu
W latach z suszą, ulewnymi deszczami lub przymrozkami część plonu może zostać utracona, podczas gdy większość nakładów energetycznych pozostaje poniesiona. W efekcie energia zużyta na siew, nawożenie, opryski i uprawę jest taka sama jak w roku sprzyjającym, natomiast energia w plonie jest niższa. Ryzyko to jest szczególnie dotkliwe w uprawach o wysokich nakładach, np. warzywach polowych, ziemniaku sadzeniaku, roślinach specjalnych. Ujemny bilans energetyczny może być tu skutkiem nie tylko błędów agrotechnicznych, ale i warunków niezależnych od rolnika.
Koszty energetyczne suszenia, przechowywania i przetwarzania
W gospodarstwach prowadzących suszenie ziarna (np. kukurydzy, rzepaku), przechowywanie warzyw w chłodniach czy przechowalniach z aktywną wentylacją, znaczna część energii zużywana jest po zbiorze. Wysokie zużycie gazu, oleju opałowego lub prądu w suszarniach i chłodniach może znacznie obniżyć efektywność energetyczną produkcji. Jeżeli cena sprzedaży produktu nie rekompensuje tych nakładów, bilans energetyczny może się stać ujemny, mimo zadowalających plonów.
Skutki ujemnego bilansu w produkcji roślinnej
W roślinnej produkcji towarowej ujemny bilans energetyczny nie tylko wpływa na koszty, ale również na zrównoważenie środowiskowe. Wysokie nakłady energii pierwotnej (paliwa, nawozy, gaz) często wiążą się z emisją gazów cieplarnianych i degradacją gleby. Gospodarstwo, które długotrwale utrzymuje niekorzystny bilans, jest bardziej podatne na wahania cen surowców energetycznych i nawozów oraz na zmiany warunków rynkowych. W perspektywie kilku lat może to ograniczyć konkurencyjność oraz utrudniać spełnianie wymogów związanych z zrównoważonym rolnictwem i ekoschematami.
Ujemny bilans energetyczny w produkcji zwierzęcej
W produkcji zwierzęcej termin ujemny bilans energetyczny ma dwa główne znaczenia. Pierwsze dotyczy żywienia pojedynczego zwierzęcia (np. krowy mlecznej), drugie – podobnie jak w produkcji roślinnej – obejmuje całościowy rachunek energii nakładów i wyników w danym dziale gospodarstwa (ferma, obora, chlewnia).
Ujemny bilans energetyczny krowy mlecznej
U krów wysokomlecznych używa się pojęcia ujemnego bilansu energetycznego w pierwszych tygodniach laktacji. Oznacza on, że ilość energii pobieranej z dawką pokarmową jest mniejsza niż energia wydatkowana na produkcję mleka oraz podstawowe funkcje życiowe. W takiej sytuacji organizm krowy sięga po rezerwy zgromadzone w tkance tłuszczowej i mięśniach. Zwierzę chudnie, spada kondycja, rośnie ryzyko chorób metabolicznych (ketoza, stłuszczenie wątroby, przemieszczenie trawieńca).
W kontekście słownikowym jest to ujemny bilans energetyczny na poziomie fizjologii zwierzęcia, nie całego gospodarstwa. Jest on do pewnego stopnia naturalny w fazie szczytu laktacji, lecz jego skala i czas trwania powinny być ograniczone poprzez odpowiednie żywienie, dobrostan i selekcję hodowlaną.
Bilans energii w fermie lub oborze
Na poziomie działu produkcji zwierzęcej bilans energetyczny obejmuje m.in.:
- energę zawartą w paszy (zarówno z własnego gospodarstwa, jak i kupowanej),
- energię elektryczną zużywaną na wentylację, oświetlenie, chłodzenie mleka, dojarki, systemy pojenia i karmienia,
- paliwo do transportu pasz, obornika, przywozu zwierząt,
- materiały do budowy i utrzymania budynków inwentarskich,
- energię zawartą w produktach: mleku, mięsie, przyroście masy ciała, tuszach i produktach ubocznych.
Ujemny bilans energetyczny w skali obory lub fermy oznacza, że łączna energia chemiczna zawarta w mleku, mięsie i innych produktach jest mniejsza niż suma energii doprowadzonej. Powodem może być niska wydajność zwierząt przy wysokim zużyciu pasz i energii, duże straty paszy, złe zarządzanie wentylacją i ogrzewaniem lub niskie wskaźniki rozrodu (zbyt długi okres międzywycieleniowy, wysoka brakowalność).
Znaczenie przetwarzania nawozów naturalnych
Ciekawym zagadnieniem z punktu widzenia bilansu energii jest wykorzystanie obornika i gnojowicy do produkcji biogazu. W takim wypadku część energii, która normalnie byłaby tracona (rozkład materii organicznej na pryzmie lub w lagunie), zostaje przechwycona w postaci metanu i zamieniona na prąd oraz ciepło. Włączenie biogazowni rolniczej do systemu gospodarstwa może istotnie poprawić bilans energetyczny zarówno produkcji zwierzęcej, jak i całego gospodarstwa, redukując ryzyko ujemnego wyniku.
Metody ograniczania ujemnego bilansu energetycznego
Rolnik, który rozumie strukturę bilansu, może aktywnie wpływać na jego poprawę. Działania naprawcze nie zawsze wymagają dużych inwestycji – często wystarczy optymalizacja technologii, lepsze planowanie i wykorzystanie posiadanych zasobów.
Poprawa efektywności zużycia paliwa i pracy maszyn
Do podstawowych działań należą:
- dostosowanie mocy ciągnika do szerokości narzędzia, aby uniknąć pracy na niskim obciążeniu silnika,
- ograniczenie liczby przejazdów po polu poprzez łączenie zabiegów (np. uprawa przedsiewna z siewem),
- regularna konserwacja maszyn (ostre lemiesze, prawidłowe ciśnienie w oponach, wymiana filtrów),
- planowanie prac tak, by ograniczyć zbędne przejazdy i puste przejazdy,
- w miarę możliwości wprowadzanie uproszczonych systemów uprawy, takich jak siew bezorkowy czy strip-till, na odpowiednich stanowiskach.
Każda oszczędność zużytego litra paliwa bez spadku plonu działa na korzyść bilansu energetycznego, a także zmniejsza koszty i emisję CO₂. Jest to jeden z najprostszych sposobów ograniczenia ujemnego bilansu energetycznego.
Optymalizacja nawożenia i żyzności gleby
Skuteczne zarządzanie nawożeniem wymaga:
- regularnego wykonywania analiz gleby pod kątem zasobności w P, K, Mg i odczynu pH,
- dostosowania dawek nawozów mineralnych do oczekiwanego plonu oraz zasobności gleb,
- szerszego wykorzystania nawożenia organicznego (obornik, gnojowica, kompost, międzyplony),
- prowadzenia racjonalnego zmianowania, w którym rośliny pozostawiające dużo resztek pożniwnych są włączane w płodozmian,
- stosowania technik precyzyjnego nawożenia (nawozów aplikowanych zmiennie, w oparciu o mapy plonów i zasobności).
Podniesienie żyzności gleby i poprawa jej struktury skutkują stabilniejszymi i wyższymi plonami przy tych samych nakładach, co bezpośrednio poprawia bilans energetyczny. Energia zawarta w plonie rośnie szybciej niż energia wkładana w nawozy i uprawę.
Racjonalne żywienie zwierząt i poprawa wydajności
W produkcji zwierzęcej kluczowe jest zbilansowane żywienie i właściwe zarządzanie stadem:
- układanie dawek pokarmowych w oparciu o aktualne normy żywienia i analizę jakości pasz objętościowych,
- ograniczanie strat pasz (rozsypywanie, zanieczyszczenia, psucie się kiszonek),
- zapewnienie zwierzętom komfortu termicznego i dobrostanu, co ogranicza straty energii na walkę z zimnem lub upałem,
- praca nad poprawą zdrowotności, rozrodu i długowieczności zwierząt,
- wykorzystanie genetyki dostosowanej do warunków gospodarstwa – nie zawsze najwyższa teoretyczna wydajność jest optymalna energetycznie.
Dzięki racjonalnemu żywieniu i utrzymaniu rolnik uzyskuje więcej produktu końcowego (mleka, mięsa) z tej samej ilości energii w paszy, a więc poprawia efektywność energetyczną i zmniejsza ryzyko ujemnego bilansu.
Wykorzystanie odnawialnych źródeł energii w gospodarstwie
Coraz większe znaczenie dla bilansu energii mają odnawialne źródła energii: panele fotowoltaiczne, kolektory słoneczne, kotły na biomasę z własnej produkcji, małe elektrownie wodne czy biogazownie rolnicze. Dzięki nim część energii potrzebnej do ogrzewania, chłodzenia czy zasilania maszyn i urządzeń pochodzi z własnych zasobów, nie wymaga zakupu paliw kopalnych i nie obciąża bilansu energetycznego w takim stopniu jak konwencjonalne źródła.
Produkcja energii w gospodarstwie (np. prąd z fotowoltaiki zużywany w oborze) może zostać włączona do bilansu jako energia wejściowa o znacznie mniejszym „koszcie wbudowanym”, co sprzyja poprawie wyniku energetycznego całego systemu. Dodatkowo sprzedaż nadwyżek energii staje się źródłem dochodu, choć w bilansie energetycznym zwykle odnosi się ją do gospodarstwa jako całości.
Znaczenie ujemnego bilansu energetycznego dla ekonomiki i środowiska
Analiza bilansu energii nie jest tylko ćwiczeniem teoretycznym. Wyniki przekładają się bezpośrednio na opłacalność gospodarowania i oddziaływanie rolnictwa na środowisko. W dobie rosnących cen energii i paliw, a także wymogów redukcji emisji gazów cieplarnianych, umiejętność oceny i poprawy bilansu energetycznego staje się ważnym elementem zarządzania gospodarstwem.
Powiązania z rachunkiem ekonomicznym
W większości przypadków wysoki poziom nakładów energetycznych idzie w parze z wysokimi kosztami zmiennymi (paliwo, nawozy, pasze kupne, energia elektryczna). Ujemny bilans energetyczny bywa więc „lampką ostrzegawczą” sygnalizującą, że koszty te mogą być nieproporcjonalne do uzyskiwanych przychodów. Choć zdarzają się sytuacje, gdy produkt o niskiej wartości energetycznej ma wysoką cenę rynkową, na ogół intensyfikacja produkcji bez kontroli efektywności energetycznej prowadzi do spadku marży.
Dodatni bilans energetyczny z reguły oznacza, że gospodarstwo potrafi wytworzyć stosunkowo dużo energii w produktach przy ograniczonych nakładach. Takie gospodarstwa są bardziej odporne na wahania cen paliw i nawozów, a także lepiej przygotowane do spełniania wymogów programów rolno-środowiskowych i klimatycznych.
Wpływ na środowisko i zrównoważone rolnictwo
Wysokie nakłady energii pierwotnej w rolnictwie są zwykle powiązane z emisją gazów cieplarnianych, zwłaszcza CO₂ i N₂O. Produkcja nawozów azotowych, spalanie paliw w ciągnikach, ogrzewanie szklarni czy suszarni to główne źródła tych emisji. Ujemny bilans energetyczny przyczynia się w ten sposób do niepotrzebnego obciążenia środowiska bez proporcjonalnych korzyści produkcyjnych. Z tego względu polityka rolna Unii Europejskiej coraz częściej premiuje technologie oszczędzające energię oraz gospodarstwa o korzystniejszym bilansie energii i szklarniowych gazów.
Dla rolnika oznacza to, że analiza i poprawa bilansu energetycznego nie jest tylko kwestią wewnętrznych kosztów, ale także dopasowania się do przyszłych wymogów prawnych oraz możliwości uzyskiwania dopłat i wsparcia inwestycyjnego.
Ujemny bilans energii jako narzędzie planowania
Ocena bilansu energetycznego może być wykorzystana do:
- porównywania różnych technologii uprawy (orka tradycyjna vs. uprawa uproszczona),
- wyboru odmian o lepszej reakcji na nawożenie i warunki glebowe,
- planowania kierunku produkcji (np. zboża vs. rośliny energetyczne),
- oceny opłacalności inwestycji w suszarnię, chłodnię, biogazownię czy fotowoltaikę,
- określenia, które działy gospodarstwa generują największe straty energii i wymagają modernizacji.
Wielu doradców rolniczych oraz ośrodków naukowych opracowuje wzory i tabele, pozwalające szybko oszacować nakłady energii i energię plonów. Rolnik może wykorzystać te narzędzia do podjęcia decyzji o zmianie technologii, struktury upraw czy wielkości stada. Ujemny bilans energetyczny staje się wtedy impulsem do działania, a nie tylko suchą liczbą w raporcie.
FAQ – najczęściej zadawane pytania o ujemny bilans energetyczny
Jak samodzielnie policzyć bilans energetyczny w gospodarstwie?
Aby oszacować bilans energetyczny, należy zebrać dane o nakładach (ilość paliwa, nawozów, pasz, energii elektrycznej, materiału siewnego) i przeliczyć je na jednostki energii, korzystając z dostępnych tabel (MJ lub GJ na jednostkę). Następnie trzeba określić energię zawartą w plonach oraz produktach zwierzęcych, również na podstawie wartości energetycznych w tabelach. Różnica między energią produktów a energią nakładów pokaże, czy bilans jest dodatni, czy ujemny.
Czy ujemny bilans energetyczny zawsze oznacza stratę finansową?
Nie w każdym przypadku. Ujemny bilans energetyczny pokazuje, że zużyto więcej energii, niż jej zawiera finalny produkt, lecz wartość rynkowa może mimo to pokrywać koszty, jeśli cena produktu jest wysoka (np. warzywa, owoce deserowe, rośliny niszowe). Jednak w dłuższej perspektywie wysoka energochłonność podnosi ryzyko ekonomiczne – gospodarstwo jest bardziej wrażliwe na wzrost cen paliw, nawozów i prądu. Dlatego nawet przy chwilowej opłacalności warto dążyć do poprawy efektywności energetycznej.
Jak ujemny bilans energetyczny wpływa na środowisko?
Ujemny bilans energetyczny zwykle oznacza nadmierne wykorzystanie paliw kopalnych i nawozów mineralnych w stosunku do uzyskanego plonu czy produkcji zwierzęcej. Każdy litr spalonego paliwa i każda nadmierna dawka nawozu to dodatkowa emisja gazów cieplarnianych oraz większe ryzyko zanieczyszczeń gleby i wód. Tym samym produkcja staje się mniej przyjazna środowisku, a gospodarstwo może mieć trudności z dostosowaniem się do wymogów programów klimatycznych i środowiskowych, które coraz mocniej uwzględniają zużycie energii.
Czy małe gospodarstwa mają z reguły gorszy bilans energetyczny niż duże?
Nie ma prostej reguły. Duże gospodarstwa często korzystają z nowoczesnych maszyn i technologii, co pozwala efektywniej wykorzystywać paliwo i nawozy, lecz intensywność produkcji bywa bardzo wysoka. Małe gospodarstwa z kolei mogą opierać się bardziej na pracy ręcznej, oborniku i prostych narzędziach, co zmniejsza nakłady energii pierwotnej, ale nierzadko ogranicza plony. Ostateczny bilans energetyczny zależy przede wszystkim od sposobu gospodarowania, technologii i jakości zarządzania, a nie wyłącznie od wielkości areału.
Jakie inwestycje najlepiej poprawiają bilans energetyczny gospodarstwa?
Bardzo korzystne są inwestycje, które jednocześnie ograniczają zużycie energii i podnoszą wydajność: modernizacja parku maszynowego, wprowadzenie systemów precyzyjnego nawożenia, poprawa izolacji budynków inwentarskich czy modernizacja suszarni. Silny efekt poprawy bilansu daje również instalacja fotowoltaiki lub biogazowni, zwłaszcza gdy energia jest zużywana na potrzeby własne. Każdą inwestycję trzeba jednak analizować indywidualnie, uwzględniając warunki gospodarstwa, profil produkcji oraz lokalne ceny energii i surowców.
