Rolnictwo w Malezji odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu gospodarki, krajobrazu oraz struktury społecznej tego wieloetnicznego państwa Azji Południowo‑Wschodniej. Mimo szybkiej industrializacji i rozwoju usług, znaczna część terytorium kraju jest nadal użytkowana rolniczo, a plantacje palm olejowych, kauczukowców czy pól ryżowych tworzą charakterystyczny obraz malezyjskiej wsi. Zrozumienie, jak funkcjonuje ten sektor, wymaga spojrzenia zarówno na historię kolonialną, jak i współczesne wyzwania związane z ochroną środowiska, innowacjami technologicznymi oraz bezpieczeństwem żywnościowym.
Historyczne uwarunkowania rolnictwa w Malezji
Pierwsze formy zorganizowanego rolnictwa na terenach dzisiejszej Malezji pojawiły się wraz z osiadłym trybem życia lokalnych społeczności malajskich oraz ludów rdzennych, takich jak Orang Asli na Półwyspie Malajskim czy ludy Dayak w Sabah i Sarawaku na Borneo. Tradycyjna gospodarka opierała się na uprawie ryżu, roślin bulwiastych, owoców tropikalnych oraz na zbieractwie dziko rosnących produktów leśnych, w tym żywic, rattanu i ziół o znaczeniu handlowym oraz leczniczym.
Istotne zmiany nastąpiły wraz z rozwojem szlaków handlowych w basenie Morza Południowochińskiego. Przez stulecia Królestwo Malakki, a następnie sułtanaty Johor czy Kedah uczestniczyły w handlu przyprawami, pieprzem, cynamonem czy goździkami. Towary te pochodziły zarówno z miejscowych ogrodów, jak i z terenów dzisiejszej Indonezji, ale aktywizowały rolnictwo oraz zwiększały znaczenie rolników jako dostawców surowców.
Największa rewolucja w strukturze rolnictwa rozpoczęła się jednak w epoce kolonialnej pod panowaniem Brytyjczyków. Administracja kolonialna skupiła się na rozwoju plantacyjnych upraw towarowych przeznaczonych na eksport, a szczególnie na kauczuku i palmie olejowej. Wprowadzenie kauczukowca hevea brasiliensis z Ameryki Południowej na przełomie XIX i XX wieku zrewolucjonizowało gospodarkę, ponieważ popyt na lateks w przemyśle motoryzacyjnym, zbrojeniowym i medycznym rósł bardzo szybko.
Zakładano ogromne plantacje kauczukowców na żyznych glebach Półwyspu Malajskiego, często po wykarczowaniu lasów deszczowych. Do pracy ściągano siłę roboczą z Indii i Chin, co na trwałe zmieniło strukturę etniczną regionu i stworzyło podział na plantatorów, robotników plantacyjnych oraz chłopów zajmujących się drobnym rolnictwem. Taki model pozostawił po sobie dziedzictwo w postaci rozbudowanych sieci osad plantacyjnych i infrastruktury transportowej nastawionej na eksport.
W okresie powojennym i w latach po uzyskaniu niepodległości w 1957 roku władze Malezji musiały zmierzyć się z wieloma skutkami kolonializmu: silną zależnością od kilku surowców eksportowych, nierównościami majątkowymi i problemem ubóstwa na obszarach wiejskich. Odpowiedzią stały się programy reform agrarnych, w tym działalność Federal Land Development Authority (FELDA), które przekształcały nieużytki oraz dawne lasy w zorganizowane osiedla rolnicze z własną infrastrukturą społeczną i techniczną.
W tym samym czasie na znaczeniu zaczęła zyskiwać pala olejowa. Pochodzące z Afryki Zachodniej drzewo, wprowadzone do Malezji jeszcze w czasach kolonialnych, stało się podstawą zupełnie nowego modelu rolnictwa wielkoobszarowego. Dzięki korzystnym warunkom klimatycznym, dostępowi do portów morskich i wsparciu państwa, Malezja w drugiej połowie XX wieku stała się jednym z czołowych producentów oleju palmowego na świecie, rywalizując głównie z Indonezją.
W kolejnych dekadach następowała stopniowa dywersyfikacja rolnictwa. Część plantacji kauczuku przekształcano w plantacje palm olejowych, zwiększano też inwestycje w przemysł drzewny, uprawy kakao, pieprzu i innych roślin towarowych. Wprowadzano programy mechanizacji, usprawniano nawadnianie oraz zachęcano rolników do korzystania z nowoczesnych odmian roślin o wyższej wydajności plonów. Równocześnie w obliczu rosnącej świadomości ekologicznej nasilały się głosy krytyki wobec masowej wycinki lasów tropikalnych oraz przekształcania ich w grunty rolne.
Główne gałęzie i uprawy rolnictwa w Malezji
Współczesne rolnictwo malezyjskie jest mozaiką wielkich plantacji eksportowych oraz mniejszych gospodarstw rodzinnych, a także rosnącej liczby wyspecjalizowanych farm intensywnych, w tym szklarni i ferm zwierzęcych. Najważniejsze sektory to uprawy towarowe, produkcja żywności na rynek krajowy oraz rosnący segment rolnictwa zrównoważonego i ekologicznego.
Olej palmowy – filar gospodarki rolnej
Malezja jest jednym z dwóch największych na świecie producentów oleju palmowego, wraz z sąsiednią Indonezją. Uprawy palm olejowych zajmują miliony hektarów, przede wszystkim w stanach Johor, Pahang, Perak, Sabah i Sarawak. Drzewa zaczynają owocować po kilku latach od posadzenia, a ich owocostany przetwarzane są w olej surowy (CPO – crude palm oil) oraz olej z jądra nasion.
Olej palmowy znajduje zastosowanie w produkcji żywności (margaryny, oleje jadalne, wyroby cukiernicze), kosmetyków, detergentów, a także biopaliw. Dzięki wysokiej wydajności z hektara i stosunkowo niskim kosztom produkcji jest jednym z najtańszych tłuszczów roślinnych na rynku światowym. Malezja rozwinęła zaawansowaną infrastrukturę przetwórczą: młyny olejowe, rafinerie, terminale portowe wyspecjalizowane w przeładunku tłuszczów roślinnych.
Kluczową organizacją branżową jest Malaysian Palm Oil Board (MPOB), zajmująca się badaniami naukowymi, regulacjami oraz promowaniem malezyjskiego oleju palmowego za granicą. Jednocześnie sektor stoi w centrum globalnych sporów dotyczących wylesiania, strat bioróżnorodności i emisji gazów cieplarnianych. W odpowiedzi rozwijane są programy certyfikacji, takie jak Roundtable on Sustainable Palm Oil (RSPO) czy krajowa schemat Malaysia Sustainable Palm Oil (MSPO), które mają promować bardziej zrównoważone praktyki uprawowe.
Kauczuk i jego ewolucja w nowej gospodarce
Jeszcze w połowie XX wieku kauczuk naturalny był absolutnie dominującą gałęzią malezyjskiego rolnictwa eksportowego. Wraz z rozwojem syntetycznych alternatyw oraz zmianami na rynku część plantacji została przekształcona w plantacje palm olejowych, jednak kauczuk pozostaje ważną uprawą, szczególnie dla drobnych rolników. Największe obszary nasadzeń znajdują się w stanach Pahang, Kelantan, Kedah oraz na Borneo.
Lateks pozyskiwany z nacięć w korze kauczukowca jest wykorzystywany do produkcji opon, rękawic medycznych i przemysłowych, wyrobów technicznych oraz artykułów codziennego użytku. Malezja, choć nie jest już globalnym liderem w zakresie produkcji surowego kauczuku, stała się jednym z wiodących eksporterów wyrobów gumowych o wysokiej wartości dodanej, zwłaszcza rękawic diagnostycznych i chirurgicznych, które zyskały szczególne znaczenie w czasie pandemii COVID‑19.
Wiele malezyjskich gospodarstw kauczukowych ma charakter mieszańców produkcyjnych – plantacje łączą drzewa kauczukowe z niskimi uprawami rolniczymi lub drzewami owocowymi, co ma zwiększyć odporność ekonomiczną rolników na wahania cen surowca. Rozwija się również stosowanie nowych klonów kauczukowców o wyższej wydajności pozyskiwania lateksu i większej odporności na choroby.
Ryż jako podstawowa roślina żywnościowa
Ryż jest podstawą diety większości mieszkańców Malezji i ma duże znaczenie kulturowe. Choć kraj nie jest całkowicie samowystarczalny w zakresie tej uprawy i importuje część zapotrzebowania, produkcja krajowa pozostaje strategicznie ważna dla bezpieczeństwa żywnościowego. Główne regiony uprawy ryżu znajdują się w północnych stanach Kedah (często nazywanym „spichlerzem ryżowym” Malezji), Perlis, Kelantan i Terengganu.
System irygacyjny w tych regionach pozwala na przeprowadzanie dwóch lub nawet trzech zbiorów rocznie, w zależności od warunków pogodowych i zastosowanych odmian. Państwo wspiera rolników poprzez subwencje, dostarczanie wysokoplennych odmian nasion, dopłaty do nawozów i skup interwencyjny. Ryż uprawiany jest zarówno w dużych, zmechanizowanych gospodarstwach, jak i w drobnych rodzinnych polach, gdzie wykorzystuje się mieszankę tradycyjnych i nowoczesnych technik.
Charakterystyczne są również uprawy ryżu na terenach zalewowych i w dolinach rzecznych, a w niektórych regionach Borneo nadal spotyka się tradycyjny system ryżu na polach górskich (hill rice), związany z kulturą rdzennych ludów. Te tradycyjne metody, choć mniej wydajne, stanowią istotny element lokalnego dziedzictwa i bioróżnorodności upraw.
Kakao, olejki przyprawowe, pieprz i inne uprawy towarowe
W drugiej połowie XX wieku Malezja rozwinęła także sektor kakao, jednak konkurencja ze strony krajów Afryki Zachodniej oraz zmiany na rynku spowodowały zmniejszenie się powierzchni plantacji. Mimo to kakao wciąż uprawiane jest w wybranych regionach, zwłaszcza w Sabah. Część produkcji przekształciła się w segment kakao wysokiej jakości, wykorzystywanego do wytwarzania czekolad premium, nastawionych na rynek turystyczny i eksportowy.
Istotną rolę pełnią także przyprawy i rośliny aromatyczne. W Sarawaku rozwinięto produkcję pieprzu, z którego region słynie w skali międzynarodowej; tutejszy pieprz czarny i biały ceniony jest za intensywny aromat i wysoką jakość. Uprawiane są również goździki, gałka muszkatołowa, imbir, kurkuma oraz inne rośliny przyprawowe trafiające zarówno na lokalne rynki, jak i do przetwórstwa.
Coraz większe znaczenie zyskują uprawy owoców tropikalnych: durianów, rambutanów, mangostanów, papai, bananów, ananasów, mango i wielu innych mniej znanych gatunków. Część z nich trafia na eksport, zwłaszcza na rynki Chin, Singapuru i Bliskiego Wschodu, podczas gdy reszta zaspokaja popyt wewnętrzny oraz sektor turystyczny. Durian, nazywany „królem owoców”, stał się wręcz symbolem kulinarnym kraju, a powstawanie wyspecjalizowanych plantacji tej rośliny odzwierciedla modę na luksusowe odmiany premium, takie jak Musang King.
Rolnictwo warzywne, drobiarstwo i akwakultura
Oprócz wielkich plantacji eksportowych istnieje rozbudowany sektor produkcji żywności przeznaczonej na rynek krajowy. Obejmuje on uprawę warzyw, chów drobiu, produkcję jaj, hodowlę bydła, kóz oraz rozwijającą się akwakulturę. Ze względu na wysokie temperatury i wilgotność uprawy warzyw często koncentrują się w wyżej położonych, chłodniejszych rejonach, takich jak Cameron Highlands, gdzie produkuje się sałaty, kapustę, pomidory, paprykę i inne gatunki wymagające umiarkowanego klimatu.
Drobiarstwo, zwłaszcza produkcja kurczaków brojlerów oraz jaj, zostało silnie zindustrializowane i zintegrowane pionowo. Malezyjskie fermy wykorzystują nowoczesne systemy żywienia, klimatyzowane kurniki i zautomatyzowane linie ubojowe. Mięso drobiowe jest najpopularniejszym źródłem białka zwierzęcego w diecie Malezyjczyków, w dużej mierze ze względu na jego przystępną cenę i zgodność z zasadami halal.
Akwakultura odgrywa rosnącą rolę w zaspokajaniu popytu na ryby i owoce morza. Rozwijane są farmy ryb słodkowodnych, takich jak tilapia czy sum, a także hodowle w klatkach morskich i stawach przybrzeżnych, w których utrzymuje się krewetki, barramundi oraz inne gatunki o wysokiej wartości rynkowej. Rozwój tego sektora jest odpowiedzią na presję połowową na naturalne zasoby morskie oraz rosnące zapotrzebowanie konsumentów.
Struktura sektora, główne firmy i innowacje w rolnictwie
Rolnictwo w Malezji charakteryzuje się złożoną strukturą własnościową i organizacyjną. Obok wielkich konglomeratów działają drobni rolnicy, spółdzielnie, osiedla rolnicze zarządzane przez państwowe agencje oraz nowoczesne startupy agrotechnologiczne. Rząd pełni ważną rolę w kształtowaniu polityki rolnej, określaniu priorytetów strategicznych i wspieraniu badań naukowych.
Plantacje przemysłowe i konglomeraty agroprzemysłowe
Sektor oleju palmowego zdominowany jest przez duże przedsiębiorstwa, które kontrolują zarówno plantacje, jak i zakłady przetwórcze oraz sieci dystrybucji. Wśród nich znajdują się firmy państwowe i prywatne, często notowane na giełdzie w Kuala Lumpur. Ich działalność obejmuje cały łańcuch wartości – od hodowli materiału sadzeniowego, poprzez uprawę, zbiór i przetwarzanie, aż po eksport gotowych produktów.
Wiele z tych firm posiada certyfikaty zrównoważonej produkcji i deklaruje przestrzeganie standardów środowiskowych oraz społecznych. Inwestują one w badania nad poprawą wydajności palm olejowych, w tym w selekcję odmian o wyższej zawartości oleju w owocach oraz w rozwój technik ograniczających straty podczas zbioru. Ważnym elementem ich działalności jest również odzysk odpadów – np. przetwarzanie łusek i włókien na biomasę energetyczną, produkcja peletów czy wykorzystanie ścieków z młynów olejowych do generowania biogazu.
Choć sektor kauczukowy nie jest już tak scentralizowany jak palmowy, również tu działają duże firmy odpowiedzialne za przetwórstwo lateksu w wyroby gumowe. Szczególnie silna jest branża produkcji rękawic medycznych, która uczyniła Malezję jednym z największych eksporterów tego typu produktów. Przedsiębiorstwa te korzystają z połączenia lokalnych zasobów surowca i importowanego kauczuku, nowoczesnych technologii produkcji oraz zaawansowanych systemów kontroli jakości.
Programy osadnicze i rola państwa w rozwoju wsi
Unikatowym elementem malezyjskiej polityki rolnej są programy tworzenia nowych osiedli rolniczych na terenach wcześniej słabo zagospodarowanych. Najbardziej znanym przykładem jest działalność agencji FELDA, która od lat 60. XX wieku zakładała i zarządzała osiedlami rolników uprawiających palmę olejową oraz kauczuk. Rodzinom przydzielano działki, zapewniano dostęp do kredytów, infrastruktury społecznej i technicznej oraz systemów skupu plonów.
Model ten miał na celu redukcję ubóstwa na obszarach wiejskich, umocnienie klasy średniej wśród rolników oraz zwiększenie produkcji eksportowej. Z czasem wiele z tych osiedli przekształciło się w zamożne społeczności o wysokim poziomie infrastruktury, w tym szkół, ośrodków zdrowia i lokalnych przedsiębiorstw. Jednocześnie pojawiły się wyzwania związane z drugim i trzecim pokoleniem mieszkańców, z których część nie chce kontynuować pracy w rolnictwie, migrując do miast.
Poza FELDA ważną rolę odgrywają inne agencje rządowe, jak FELCRA oraz regionalne organy rozwoju ziem, które wspierają małych rolników, prowadzą programy doradztwa rolniczego, ułatwiają dostęp do nowych technologii oraz pomagają w uzyskiwaniu certyfikacji jakościowej i środowiskowej. Rząd centralny kształtuje politykę poprzez plany pięcioletnie, w których określa priorytety dla sektora rolnego, m.in. w zakresie bezpieczeństwa żywnościowego, zwiększania wartości dodanej produktów i zrównoważonego wykorzystania zasobów naturalnych.
Małe gospodarstwa rodzinne i tradycyjna wieś
Obok wielkich plantacji istnieje szeroki segment drobnych gospodarstw rodzinnych, często prowadzących działalność na kilku hektarach ziemi lub mniejszych działkach. Rolnicy ci uprawiają mieszane systemy: łączą palmy olejowe, kauczuk lub drzewa owocowe z warzywami i uprawami na własne potrzeby, a także niewielką hodowlą zwierząt. Tego typu gospodarstwa są szczególnie popularne w północnych i wschodnich stanach Półwyspu Malajskiego oraz w części Borneo.
Tradycyjna wieś malezyjska, zwłaszcza wśród społeczności malajskich i rdzennych, wciąż zachowuje elementy dawnego stylu życia. Domy na palach, wspólnotowe prace przy żniwach, wspólne przetwarzanie produktów rolnych oraz silne więzi sąsiedzkie łączą się jednak z nowoczesnością – dostępem do internetu, maszyn rolniczych na współdzielonych zasadach i korzystaniem z usług bankowych. W wielu wsiach rolnicy tworzą spółdzielnie w celu zakupu nawozów i nasion oraz organizacji transportu do punktów skupu.
Jednocześnie drobne gospodarstwa borykają się z problemami: ograniczonym dostępem do kapitału, wahań cen rynkowych, starzeniem się rolników i odpływem młodzieży do sektorów pozarolniczych. Rząd oraz organizacje pozarządowe starają się zachęcać młode pokolenie do pozostania na wsi poprzez programy wsparcia dla startupów rolniczych, szkolenia z zakresu marketingu cyfrowego i promocję agroturystyki.
Innowacje technologiczne i cyfryzacja rolnictwa
W ostatnich latach Malezja coraz silniej stawia na innowacje w sektorze rolnym, inwestując w agrotech, rolnictwo precyzyjne i cyfrowe platformy usługowe. Wykorzystuje się drony do monitorowania plantacji, oceny stanu zdrowia roślin, identyfikacji ognisk chorób czy określania zapotrzebowania na nawozy i środki ochrony. Takie rozwiązania pozwalają na bardziej efektywne zarządzanie dużymi areałami, ograniczenie kosztów i poprawę wyników produkcyjnych.
Rozwijane są aplikacje mobilne dla rolników, dostarczające informacji o prognozach pogody, cenach rynkowych, zaleceniach agronomicznych oraz możliwościach uzyskania wsparcia finansowego. Niektóre platformy łączą rolników bezpośrednio z odbiorcami – restauracjami, sklepami lub konsumentami indywidualnymi – skracając łańcuch dostaw i zwiększając dochody producentów.
W obszarze badań i rozwoju intensywnie działa Malaysian Agricultural Research and Development Institute (MARDI), który prowadzi prace nad nowymi odmianami roślin odpornymi na choroby, stres wodny i wysokie temperatury. Instytut wspiera także rozwój technik upraw hydroponicznych i wertykalnych, szczególnie przydatnych na obszarach miejskich o ograniczonej dostępności gruntów. Pojawiają się farmy miejskie mieszczące się na dachach budynków, w kontenerach lub w specjalnie przystosowanych halach.
Nie brak również badań nad lepszym wykorzystaniem produktów ubocznych i odpadów rolniczych, które mogą być przekształcane w biogaz, nawozy organiczne, kompozyty budowlane czy pasze. Dzięki temu rolnictwo stopniowo przesuwa się w stronę modelu gospodarki o obiegu zamkniętym, w którym minimalizuje się ilość odpadów i emisję zanieczyszczeń.
Ekologia, certyfikacja i rolnictwo zrównoważone
W obliczu globalnych debat o zmianach klimatycznych i utracie bioróżnorodności Malezja znajduje się w centrum zainteresowania ze względu na swoje lasy tropikalne oraz rozległe plantacje palm olejowych. Organizacje międzynarodowe oraz konsumenci w krajach importujących produkty rolne coraz częściej domagają się dowodów na to, że produkcja nie wiąże się z nielegalną wycinką lasów, degradacją torfowisk ani łamaniem praw lokalnych społeczności.
W odpowiedzi rozwijane są systemy certyfikacji, takie jak RSPO i MSPO, które określają standardy odpowiedzialnej gospodarki plantacyjnej. Dotyczą one m.in. ochrony obszarów o wysokiej wartości przyrodniczej, zarządzania odpadami, ograniczania emisji gazów cieplarnianych, zapewnienia godnych warunków pracy oraz konsultacji z lokalnymi społecznościami. Certyfikowani producenci zyskują dostęp do bardziej wymagających rynków i lepszych cen, choć proces wdrażania tych standardów wiąże się z kosztami i wyzwaniami organizacyjnymi.
Oprócz dużych systemów certyfikacji rozwija się też rolnictwo ekologiczne na mniejszą skalę. W pobliżu dużych miast, takich jak Kuala Lumpur, Penang czy Johor Bahru, powstają organiczne farmy produkujące warzywa, owoce i zioła bez syntetycznych pestycydów i nawozów. Ich produkty trafiają do sklepów specjalistycznych, restauracji wysokiej klasy oraz bezpośrednio do klientów w modelu prenumeraty koszyków żywnościowych.
Wiele inicjatyw łączy cele ekonomiczne z edukacją ekologiczną. Organizowane są wycieczki na farmy, warsztaty dla dzieci i dorosłych, dni otwarte w gospodarstwach, podczas których mieszkańcy miast mogą poznać proces produkcji żywności i zasady zrównoważonego rolnictwa. Takie działania pomagają budować świadomość roli rolników i znaczenia odpowiedzialnej konsumpcji.
Wyzwania i perspektywy rozwoju sektora
Przed malezyjskim rolnictwem stoi szereg wyzwań. Jednym z nich jest zmiana klimatu, przejawiająca się nieregularnymi opadami, dłuższymi okresami suszy lub intensywnymi deszczami monsunowymi powodującymi powodzie. Zjawiska te mogą wpływać na plony ryżu, oleju palmowego czy warzyw, a także zwiększać częstotliwość chorób roślin i szkodników. Adaptacja do nowych warunków wymaga inwestycji w systemy nawadniania, rozwój odporniejszych odmian oraz ulepszone praktyki gospodarowania glebą.
Kolejnym wyzwaniem jest starzenie się populacji rolników i problem sukcesji w gospodarstwach rodzinnych. Młodzi ludzie często wybierają pracę w sektorach przemysłowych lub usługowych, widząc je jako bardziej atrakcyjne i stabilne. Aby odwrócić ten trend, konieczne jest uczynienie rolnictwa bardziej opłacalnym i nowoczesnym poprzez innowacje technologiczne, lepszy dostęp do finansowania, rozwój agroturystyki i tworzenie marek lokalnych produktów.
Istotnym zagadnieniem pozostaje również równowaga między rozwojem rolnictwa a ochroną środowiska. Rozszerzanie plantacji kosztem lasów pierwotnych spotyka się z krytyką zarówno w kraju, jak i za granicą. Dlatego coraz większy nacisk kładzie się na intensyfikację produkcji na już istniejących obszarach, poprawę wydajności hektara oraz rehabilitację zdegradowanych terenów. Programy zalesiania, ochrona korytarzy ekologicznych i utrzymanie obszarów chronionych stają się elementami szerszej strategii zrównoważonego rozwoju.
Z perspektywy gospodarczej ważna jest dywersyfikacja produktów rolnych i zwiększanie ich wartości dodanej. Zamiast eksportować tylko surowce, Malezja dąży do rozwoju przemysłu spożywczego, kosmetycznego, farmaceutycznego i biotechnologicznego, wykorzystującego lokalne surowce: olej palmowy, zioła lecznicze, owoce tropikalne, kauczuk i inne. W ten sposób rolnictwo może stać się nie tylko źródłem surowców, ale także podstawą nowoczesnej, innowacyjnej gospodarki.
Rolnictwo w Malezji pozostaje jednym z filarów tożsamości narodowej, gospodarki i krajobrazu. Od tradycyjnych pól ryżowych i przydomowych ogrodów, przez rozległe plantacje palm olejowych i kauczukowców, aż po zaawansowane technologicznie farmy miejskie i projekty ekologiczne – sektor ten nieustannie się zmienia. Przyszłość zależeć będzie od umiejętności pogodzenia wymogów rynku globalnego, potrzeb żywnościowych rosnącej populacji, ochrony przyrody oraz aspiracji społeczności wiejskich, które od pokoleń związane są z uprawą ziemi.
