Rolnictwo w II Rzeczypospolitej stanowiło fundament życia gospodarczego i społecznego odrodzonego państwa polskiego. Ziemia była nie tylko podstawowym środkiem produkcji, lecz także osią sporów politycznych, nośnikiem tradycji oraz miernikiem prestiżu. Analiza struktury gospodarstw rolnych w latach 1918–1939 pozwala zrozumieć zarówno szanse, jak i ograniczenia rozwoju Polski międzywojennej, a także tło konfliktów społecznych, które na wsi narastały aż do wybuchu II wojny światowej.
Dziedzictwo zaborów i punkt wyjścia po 1918 roku
Odrodzona Polska odziedziczyła po zaborcach niezwykle zróżnicowaną strukturę agrarną. Tereny dawnego zaboru pruskiego, rosyjskiego i austriackiego różniły się poziomem modernizacji, wielkością majątków ziemskich, kulturą rolną oraz stosunkami społecznymi na wsi. To właśnie te odziedziczone nierówności stały się jednym z głównych wyzwań dla władz II RP, próbujących zbudować spójną politykę rolną.
Na ziemiach byłego zaboru pruskiego przeważały gospodarstwa średnie i duże, często dobrze wyposażone, prowadzące produkcję rynkową. W zaborze rosyjskim dominowała natomiast drobna, silnie rozdrobniona własność chłopska, obciążona przeludnieniem agrarnym. W Galicji – dawnej części monarchii habsburskiej – występował szczególnie wysoki odsetek karłowatych gospodarstw, które ledwie zapewniały utrzymanie ich właścicielom, a dodatkowym problemem był niski poziom mechanizacji oraz zasięg analfabetyzmu na wsi.
W 1918 roku stan rolnictwa determinowało kilka kluczowych czynników. Po pierwsze, skutki I wojny światowej: zniszczenia, rekwizycje, załamanie sieci transportowej oraz rynków zbytu. Po drugie, ogromne zadłużenie wielu majątków ziemskich i chłopskich gospodarstw, wynikające z wcześniejszych kredytów, inflacji i niepewności co do sytuacji politycznej. Po trzecie, niespójność prawa: w różnych częściach kraju obowiązywały odmienne kodeksy cywilne, hipoteczne i podatkowe, co utrudniało prowadzenie jednolitej polityki wobec ziemi i jej właścicieli.
Struktura agrarna była zarazem ekonomicznym problemem i polityczną kwestią o pierwszorzędnym znaczeniu. Obecność rozległych latyfundiów obok milionów drobnych gospodarstw rodziła poczucie niesprawiedliwości społecznej oraz wzmacniała ruchy radykalne – zarówno komunistyczne, jak i narodowo-radykalne. Z drugiej jednak strony duża własność ziemska odgrywała istotną rolę w produkcji towarowej i eksporcie płodów rolnych, a także w utrzymaniu dóbr kultury, dworów, bibliotek czy archiwów.
Struktura własności: wielka własność, średnie i małe gospodarstwa
Najbardziej charakterystyczną cechą rolnictwa II Rzeczypospolitej była silna polaryzacja struktury gospodarstw: z jednej strony wielka własność ziemska, z drugiej – dominacja małych i bardzo małych gospodarstw chłopskich. Według spisów rolnych szacuje się, że około połowa ludności kraju utrzymywała się z pracy na roli, a rolnictwo wytwarzało znaczną część dochodu narodowego. Jednocześnie znaczny procent ziemi ornej znajdował się w rękach stosunkowo wąskiej grupy właścicieli.
Wielka własność, najczęściej powyżej 50 lub 100 hektarów, obejmowała w niektórych regionach znaczne połacie ziemi. Swoje centrum miała zwłaszcza na Kresach Wschodnich i w dawnym Królestwie Polskim. Właścicielami byli arystokraci, ziemiaństwo oraz bogata burżuazja, nierzadko wywodząca się z różnych narodowości – Polaków, Niemców, Żydów, a także Ukraińców czy Białorusinów. Majątki te często specjalizowały się w uprawie zbóż, buraków cukrowych, hodowli bydła i koni, a w niektórych regionach w uprawie lnu, chmielu czy ziemniaków na potrzeby gorzelnictwa.
Średnie gospodarstwa, obejmujące najczęściej od 10 do 50 hektarów, stanowiły istotny, lecz mniej liczny segment struktury agrarnej. To właśnie one były najbliższe nowoczesnemu modelowi gospodarstwa rodzinnego: produkowały na rynek, inwestowały w ulepszenia techniczne, korzystały z kredytu, a ich właściciele często byli aktywni w spółdzielczości i organizacjach rolniczych. Ten typ gospodarstwa najczęściej występował na obszarach byłego zaboru pruskiego oraz w niektórych rejonach centralnej Polski.
Najszerszą grupę stanowiła jednak drobna własność chłopska: gospodarstwa od kilku do kilkunastu hektarów, a także liczne gospodarstwa karłowate – poniżej 2 hektarów. To one w największym stopniu odczuwały skutki przeludnienia agrarnego. Rodziny, liczące niekiedy po kilkanaście osób, utrzymywały się z niewielkiego areału, przez co często zmuszone były do podejmowania dodatkowej pracy zarobkowej. W regionach południowych i wschodnich szerokie było zjawisko sezonowych wyjazdów na roboty do innych części kraju lub za granicę.
Istotną częścią struktury była także ludność bezrolna – chłopi nieposiadający ziemi, pracujący jako robotnicy rolni w majątkach ziemiańskich bądź najemnicy przy większych gospodarstwach chłopskich. Ich sytuacja była zazwyczaj najtrudniejsza: niska płaca, niepewność zatrudnienia, brak zabezpieczenia socjalnego oraz niestabilność dochodów. To wśród tej grupy szczególnie silne były nastroje radykalne oraz podatność na hasła reformy rolnej, parcelacji i upaństwowienia wielkiej własności.
Nierówności w strukturze własności miały wymiar regionalny. Na ziemiach zachodnich i północnych relatywnie większy udział miały gospodarstwa średnie i duże, wywodzące się z dawnej własności niemieckiej, często przekształcanej po odzyskaniu niepodległości. W centrum kraju, na Mazowszu czy w Wielkopolsce, spotykano bardziej zrównoważone proporcje między gospodarstwami różnej wielkości. Natomiast Galicja oraz Kresy Wschodnie charakteryzowały się dużym udziałem drobnych gospodarstw oraz rozległymi latyfundiami, niekiedy słabo zmodernizowanymi.
Reforma rolna i parcelacja: nadzieje, konflikty, ograniczenia
Kwestia reformy rolnej była jednym z najgoręcej dyskutowanych tematów politycznych II Rzeczypospolitej. Hasło parcelacji wielkiej własności i nadania ziemi bezrolnym oraz małorolnym chłopom pojawiało się zarówno w programach ugrupowań lewicowych, jak i części partii centrowych oraz ludowych. Równocześnie silny opór wobec daleko idących zmian stawiało ziemiaństwo, konserwatyści oraz te środowiska, które obawiały się rozbicia sprawnych majątków towarowych.
Pierwsze akty prawne dotyczące reformy rolnej przyjęto już w początkach niepodległości. Ich głównym celem było określenie maksymalnej wielkości majątków ziemskich oraz zasad wywłaszczenia za odszkodowaniem. Prace nad wykonaniem reformy przedłużały się jednak z powodu sporów politycznych, trudności finansowych państwa, a także złożoności ustaleń dotyczących rekompensat dla wywłaszczanych właścicieli.
W praktyce proces parcelacji przebiegał nierównomiernie. W niektórych rejonach – szczególnie tam, gdzie napięcia społeczne były największe – ziemię rozdzielano szybciej, dzieląc rozległe majątki między chłopów bezrolnych, żołnierzy–osadników czy rodziny szczególnie zasłużone w wojnie o granice. W innych częściach kraju reforma posuwała się wolno, a część własności ziemskiej pozostawała nienaruszona aż do 1939 roku.
Reforma rolna miała charakter kompromisowy. Z jednej strony doprowadziła do zmniejszenia obszaru wielkiej własności i powstania wielu nowych gospodarstw chłopskich. Z drugiej – nie zdołała całkowicie rozwiązać problemu przeludnienia na wsi. Dzielona ziemia była nieraz zbyt mała, aby zapewnić pełne utrzymanie rodzinie, co prowadziło do dalszego rozdrobnienia i powstawania nowych gospodarstw karłowatych. Jednocześnie parcelacja nie zawsze szła w parze z modernizacją techniczną, dostępem do kredytu czy edukacją rolniczą.
Wielu chłopów postrzegało reformę jako szansę na awans społeczny i zdobycie długo oczekiwanej niezależności. Otrzymanie działki gruntu, choćby niewielkiej, oznaczało możliwość samodzielnego gospodarowania i uniezależnienia się od pracy najemnej. W świadomości ludowej ziemia wciąż pozostawała symbolem bezpieczeństwa i trwałości. To tłumaczy, dlaczego parcelacje majątków ziemskich budziły entuzjazm, a jednocześnie rodziły liczne konflikty lokalne między dawnymi właścicielami a nowymi użytkownikami.
Nie można jednak pomijać argumentów przeciwników radykalnej reformy. Zwracali oni uwagę, że rozbicie dużych, dobrze zorganizowanych gospodarstw może obniżyć ogólną wydajność produkcji, utrudni korzystanie z nowoczesnych maszyn, a także rozwinąć zjawisko ukrytego bezrobocia na wsi. Podkreślali znaczenie wielkich majątków jako ośrodków innowacji rolniczej, hodowli zarodowej, zakładów przetwórczych oraz kontraktacji płodów rolnych. Ten spór – między ideą sprawiedliwości społecznej a wymogami efektywności ekonomicznej – pozostawał nierozwiązany przez cały okres międzywojenny.
Technika, produkcja i zróżnicowanie regionalne
Struktura gospodarstw miała bezpośredni wpływ na poziom technicznego wyposażenia rolnictwa i rodzaje produkcji. W II Rzeczypospolitej dominowały nadal tradycyjne metody uprawy, oparte na pracy ręcznej i sile zwierząt pociągowych. Udział traktorów i nowoczesnych maszyn był niewielki, koncentrował się głównie w większych majątkach oraz bardziej rozwiniętych gospodarstwach średnich.
Duże majątki ziemskie wykorzystywały pługi konne o lepszej konstrukcji, siewniki, młocarnie, niekiedy napędzane silnikami, a także urządzenia do czyszczenia zboża czy przetwórstwa buraków cukrowych. Dzięki temu były one bardziej wydajne i mogły prowadzić produkcję towarową na skalę krajową oraz eksportową. Ich struktura zasiewów była zróżnicowana: oprócz zbóż pojawiały się rośliny przemysłowe, jak burak cukrowy, len, konopie czy chmiel. W wielu dworach istniały wyspecjalizowane działy hodowli bydła mlecznego, trzody chlewnej i koni.
Średnie gospodarstwa rodzinne, choć skromniej wyposażone, stopniowo korzystały z nowoczesnych narzędzi. Wprowadzano lepsze płodozmiany, nawożenie mineralne, selekcję nasion oraz korzystano z doświadczeń stacji doświadczalnych i szkół rolniczych. Znaczącą rolę odgrywały tu organizacje rolnicze i kółka rolnicze, które propagowały nowinki techniczne oraz pomagały w organizowaniu zakupów maszyn na spółkę, dzieleniu kosztów czy budowaniu wspólnych magazynów i mleczarni.
Najtrudniejsza sytuacja panowała w drobnych gospodarstwach małorolnych i karłowatych. Ze względu na niewielką powierzchnię, niedobór kapitału i częsty brak dostępu do kredytu, gospodarstwa te korzystały w większości z prostych narzędzi: drewnianych pługów, bron, sierpów i kos. Mechanizacja praktycznie tam nie docierała. Produkcja miała w dużej mierze charakter samozaopatrzeniowy: uprawiano zboże, ziemniaki, warzywa; hodowano pojedyncze krowy, świnie czy drób na potrzeby rodziny.
Różnice regionalne były bardzo wyraźne. Wielkopolska, Pomorze i Śląsk wyróżniały się wyższym poziomem intensywności rolnictwa, lepszą infrastrukturą (drogi, kolej, skup płodów rolnych) oraz bardziej rozwiniętą siecią spółdzielni mleczarskich i rolniczych. Z kolei w Małopolsce Wschodniej czy na Polesiu dominowało rolnictwo ekstensywne, oparte na tradycyjnych metodach, niskich plonach i ograniczonym dostępie do rynku. Zróżnicowanie to miało korzenie zarówno historyczne, jak i geograficzne: odmienne warunki glebowe, klimatyczne, ale i dziedzictwo polityki zaborców.
Warto podkreślić znaczenie edukacji rolniczej, która stopniowo docierała na wieś. Powstawały szkoły rolnicze różnego szczebla, kursy doszkalające, a także instytuty i stacje doświadczalne. Ich zadaniem było nie tylko podnoszenie kwalifikacji rolników, lecz także adaptacja nowoczesnych metod do warunków małych i średnich gospodarstw. Mimo to tempo zmian pozostawało ograniczone przez brak środków, koniunkturę gospodarczą oraz przywiązanie części ludności do tradycyjnych form gospodarowania.
Społeczna struktura wsi a życie codzienne gospodarstw
Struktura gospodarstw w II Rzeczypospolitej przekładała się bezpośrednio na strukturę społeczną wsi, układ hierarchii i relacje między jej mieszkańcami. Na jednym biegunie znajdowało się ziemiaństwo – właściciele dużych majątków, których styl życia łączył tradycję szlachecką z wpływami mieszczańskimi. Na drugim – bezrolni i małorolni chłopi, zmagający się z biedą, niepewnością jutra i ograniczonymi perspektywami awansu.
Dwory i majątki ziemskie pełniły często funkcję lokalnych ośrodków kultury. W ich murach gromadzono księgozbiory, dzieła sztuki, prowadzono działalność charytatywną, utrzymywano szkoły czy ochronki. Jednocześnie relacje między ziemianami a chłopami obciążone były długą historią poddaństwa, pańszczyzny oraz konfliktów społecznych. Mimo formalnego zniesienia tych zależności, w mentalności przetrwał podział na „pańskich” i „chłopskich”, który ujawniał się w języku, obyczajach, a także w postawach politycznych.
Średniacy stanowili grupę pośrednią, często najbardziej podatną na modernizację. Ich aspiracje obejmowały zarówno poprawę warunków gospodarowania, jak i chęć zapewnienia dzieciom lepszego wykształcenia, a w perspektywie – ewentualnego przeniesienia części rodziny do miast. W wielu regionach to właśnie średniacy organizowali spółdzielnie mleczarskie, kółka rolnicze, a także brali aktywny udział w samorządzie gminnym i powiatowym.
Najliczniejsi drobni gospodarze borykali się z problemem łączenia pracy na roli z dodatkowymi zajęciami zarobkowymi. Powszechna była praca sezonowa w majątkach ziemskich, na budowach, przy wyrębie lasów, a także wyjazdy do miast w poszukiwaniu zajęcia w przemyśle lub usługach. Ta mobilność zarobkowa często wchodziła w konflikt z rytmem prac polowych, powodując napięcia wewnątrz rodzin i w lokalnych społecznościach.
Życie codzienne gospodarstw kształtowane było przez rytm natury, świąt kościelnych oraz lokalnych zwyczajów. Podział pracy był wyraźnie zróżnicowany ze względu na płeć i wiek. Mężczyźni zajmowali się najczęściej cięższymi pracami polowymi, kobietom przypadała opieka nad gospodarstwem domowym, drobną hodowlą oraz przetwórstwem żywności. Dzieci od najmłodszych lat włączano w obowiązki gospodarskie, co niejednokrotnie kolidowało z edukacją szkolną.
W strukturze społecznej wsi ważną rolę odgrywały organizacje: kółka rolnicze, związki zawodowe robotników rolnych, organizacje młodzieżowe, stowarzyszenia kobiet wiejskich, a także partie polityczne – PSL „Piast”, PSL „Wyzwolenie”, Stronnictwo Ludowe i inne ugrupowania. Poprzez swoje agendy wpływały one na świadomość mieszkańców wsi, kształtowały postawy wobec reform, a także mobilizowały do udziału w wyborach czy strajkach.
Rolnictwo a gospodarka państwa: kryzysy i koniunktury
II Rzeczpospolita była państwem w znacznej mierze rolniczym. Udział ludności wiejskiej w ogóle mieszkańców kraju był bardzo wysoki, a produkcja rolna odgrywała kluczową rolę w bilansie handlowym. Eksport zboża, mięsa, nabiału czy surowców roślinnych zapewniał dopływ dewiz, niezbędnych do importu maszyn, technologii i dóbr przemysłowych.
Struktura gospodarstw determinowała jednak wrażliwość rolnictwa na wahania koniunktury międzynarodowej. Duże majątki, nastawione na rynek zewnętrzny, silnie odczuły załamanie cen produktów rolnych podczas wielkiego kryzysu gospodarczego lat 30. XX wieku. Spadek opłacalności produkcji, trudności w spłacie kredytów oraz ograniczenie możliwości eksportu uderzyły w ich kondycję finansową, co w konsekwencji odbiło się na zatrudnieniu robotników rolnych i poziomie inwestycji w infrastrukturę wiejską.
Drobne gospodarstwa, produkujące głównie na własne potrzeby, były nieco bardziej odporne na wahania cen. Nie oznacza to jednak, że kryzys ich nie dotknął: spadek cen płodów rolnych oznaczał mniejsze dochody z ewentualnej sprzedaży nadwyżek, a jednocześnie utrudniał zakup towarów przemysłowych, nawozów czy narzędzi. W wielu gospodarstwach zrezygnowano z części inwestycji, pogłębiając dystans technologiczny wobec rolnictwa zachodnioeuropejskiego.
Państwo podejmowało próby przeciwdziałania kryzysowi na wsi poprzez różne formy interwencji: regulację cen, wspieranie eksportu, kredyty preferencyjne oraz programy melioracyjne i inwestycyjne. Skala wyzwań była jednak większa niż możliwości budżetu. Struktura gospodarstw, w której dominowały rozdrobnione jednostki produkcyjne, utrudniała szybkie i skuteczne wprowadzanie reform systemowych.
Ważnym elementem polityki gospodarczej była kwestia podatków i ciężarów fiskalnych. Wielu chłopów skarżyło się na nadmierne obciążenie podatkowe, egzekwowane nawet w warunkach nieurodzaju czy klęsk żywiołowych. Z kolei właściciele większych majątków narzekali na zbyt wysokie opłaty i daniny związane z reformą rolną, co miało utrudniać im utrzymanie nowoczesnego charakteru gospodarstw.
W długiej perspektywie struktura agrarna wpływała również na tempo urbanizacji i industrializacji kraju. Niedostateczna liczba pełnowartościowych gospodarstw rodzinnych sprzyjała migracji ze wsi do miast, gdzie rozwijał się przemysł. Jednocześnie nadwyżka siły roboczej na wsi stanowiła rezerwuar taniej pracy, co z punktu widzenia przedsiębiorców przemysłowych było korzystne, ale dla samej wsi oznaczało utrwalenie biedy i niskiej siły nabywczej mieszkańców.
Rolnictwo w II RP w perspektywie długiego trwania
Analizując strukturę gospodarstw rolnych w II Rzeczypospolitej, trzeba uwzględnić długofalowe procesy historyczne, sięgające okresu zaborów, a nawet wcześniejszych wieków. Dziedzictwo folwarku pańszczyźnianego, późniejsze uwłaszczenia chłopów, polityka zaborców wobec własności ziemskiej – wszystkie te czynniki kształtowały krajobraz agrarny, z którym młode państwo musiało się zmierzyć.
W krótkim okresie międzywojennym nie udało się radykalnie przeobrazić struktury własności. Owszem, przeprowadzono częściową parcelację, powstały nowe gospodarstwa, a udział wielkiej własności w ogólnej powierzchni gruntów zmniejszył się. Jednak podstawowe problemy – przeludnienie agrarne, niski poziom techniczny, rozdrobnienie i brak kapitału inwestycyjnego – pozostały w dużej mierze nierozwiązane. Wybuch II wojny światowej przerwał rozpoczęte procesy i otworzył nowy, dramatyczny rozdział w historii polskiego rolnictwa.
Po 1945 roku, w realiach państwa socjalistycznego, struktura gospodarstw została gruntownie zmieniona poprzez radykalną reformę rolną oraz tworzenie gospodarstw państwowych i spółdzielczych. W tym sensie II Rzeczpospolita stanowiła ostatni etap rozwoju tradycyjnego społeczeństwa agrarnego, opartego na silnej roli ziemiaństwa i dominacji drobnego chłopstwa. Analiza tamtego okresu pozwala lepiej zrozumieć zarówno źródła konfliktów społecznych, jak i ciągłość wielu zjawisk, które w zmienionej formie powracały w kolejnych dekadach.
Znajomość struktury gospodarstw w II RP jest też niezbędna dla zrozumienia przemian kultury wiejskiej. To właśnie w tamtym okresie ukształtowała się w dużej mierze nowoczesna świadomość chłopska, związana z ruchem ludowym, spółdzielczością, aspiracjami edukacyjnymi i politycznymi. W cieniu dworów i folwarków, wśród pól należących do małych i średnich gospodarzy, rodziła się nowa warstwa społeczna, która w przyszłości odegrała znaczącą rolę w życiu Polski.
Struktura agrarna II Rzeczypospolitej była więc nie tylko układem liczb, hektarów i kategorii statystycznych. Była żywą tkanką społeczną, wyznaczającą szanse życiowe milionów mieszkańców wsi, kształtującą ich tożsamość, wyobrażenia o sprawiedliwości i rozwoju. Zrozumienie tej struktury pozwala inaczej spojrzeć na dzieje państwa międzywojennego – nie tylko poprzez pryzmat polityki, dyplomacji czy wojska, lecz także codziennej pracy na roli, walki o dostęp do ziemi i wysiłku unowocześnienia tradycyjnego rolnictwa.
FAQ
Jakie były główne różnice między strukturą gospodarstw w dawnych zaborach?
Na ziemiach po zaborze pruskim dominowały gospodarstwa średnie i większe, lepiej wyposażone technicznie i silniej związane z rynkiem. W byłym zaborze rosyjskim, zwłaszcza w Królestwie Polskim, przeważały drobne i rozdrobnione gospodarstwa chłopskie. Galicja wyróżniała się szczególnie dużym udziałem karłowatych gospodarstw, niską wydajnością i przeludnieniem agrarnym. Te różnice wpływały na poziom produkcji, mechanizacji i tempo modernizacji.
Na czym polegała reforma rolna w II Rzeczypospolitej i czy była skuteczna?
Reforma rolna zakładała ograniczenie wielkości majątków ziemskich, ich częściowe wywłaszczenie za odszkodowaniem i rozdysponowanie ziemi między bezrolnych oraz małorolnych. W praktyce oznaczało to parcelację rozległych folwarków i tworzenie nowych gospodarstw chłopskich. Reforma zmniejszyła udział wielkiej własności, ale nie rozwiązała całkowicie problemu przeludnienia i rozdrobnienia. Powstało wiele małych działek, często niewystarczających do pełnego utrzymania rodziny, a brak kapitału ograniczał ich modernizację.
Dlaczego rolnictwo II RP było słabo zmechanizowane?
Przyczyną niskiej mechanizacji była przede wszystkim struktura gospodarstw: dominacja małych i bardzo małych jednostek, które nie miały środków na zakup maszyn. Traktor czy młocarnia były zbyt drogie dla pojedynczego gospodarstwa, a system kooperacji dopiero się rozwijał. Dodatkowo brakowało taniego kredytu, a kryzesy gospodarcze zniechęcały do ryzykownych inwestycji. Na przeszkodzie stały także słabo rozwinięta infrastruktura oraz niski poziom wykształcenia technicznego wielu rolników.
Jak struktura gospodarstw wpływała na życie codzienne mieszkańców wsi?
Wielkość gospodarstwa decydowała o poziomie zamożności, stylu życia i możliwościach kształcenia dzieci. Właściciele dużych majątków prowadzili życie zbliżone do elity miejskiej, średniacy dążyli do modernizacji i stopniowego awansu, natomiast małorolni i bezrolni często zmuszeni byli do pracy sezonowej lub migracji zarobkowej. Struktura własności kształtowała hierarchię społeczną, dostęp do organizacji rolniczych i wpływ na lokalną politykę, a także napięcia między grupami o różnych interesach.
Jaki wpływ miała struktura agrarna II RP na późniejsze reformy po 1945 roku?
Powojenna reforma rolna w Polsce w dużej mierze reagowała na nierówności ukształtowane w okresie międzywojennym: obecność latyfundiów, przeludnienie i rozdrobnienie chłopskiej własności. Doświadczenia II RP – częściowo udana, lecz niepełna reforma, konflikty o ziemię, bieda na wsi – ułatwiały władzom po 1945 roku uzasadnianie radykalnych zmian. Ukształtowane wcześniej postawy chłopów wobec ziemi, własności i państwa wpływały na ich reakcje na kolektywizację, tworzenie PGR-ów i nowy model rolnictwa socjalistycznego.
