Odpowiednio zaprojektowane światło dzienne w budynkach inwentarskich ma bezpośredni wpływ na zdrowie i wydajność zwierząt, a także na komfort pracy obsługi. To nie jest tylko kwestia „żeby było jaśniej w oborze”, lecz ważny element technologii utrzymania bydła, trzody czy drobiu. Umiejętne wykorzystanie naturalnego oświetlenia pozwala ograniczyć koszty energii elektrycznej, poprawić mikroklimat, a nawet zmniejszyć zachorowalność stad. Warto więc przyjrzeć się, jak światło słoneczne działa na zwierzęta i jak praktycznie zaplanować otwory okienne, świetliki i przeszklenia.
Znaczenie światła dziennego dla zdrowia i dobrostanu zwierząt
Światło dzienne to nie tylko widzialna jasność. To także promieniowanie o różnych długościach fal, które wpływa na gospodarkę hormonalną, odporność, rozród oraz zachowanie zwierząt. Długotrwałe przebywanie w zbyt ciemnych budynkach działa stresująco i może prowadzić do szeregu problemów zdrowotnych oraz produkcyjnych.
Wpływ światła na gospodarkę hormonalną i rozród
U większości gatunków utrzymywanych w budynkach inwentarskich światło oddziałuje na tzw. rytm dobowy. Zwierzęta, podobnie jak ludzie, mają swój wewnętrzny „zegar biologiczny”, który jest regulowany głównie przez natężenie i długość dnia świetlnego. Przekłada się to bezpośrednio na wydzielanie takich hormonów jak melatonina czy prolaktyna.
W przypadku krów mlecznych odpowiednio długi dzień świetlny powoduje zwykle lepszy pobór paszy i wyższą wydajność mleczną. Badania wskazują, że przy zapewnieniu dostatecznej ilości światła w ciągu dnia krowy są bardziej aktywne, chętniej podchodzą do stołu paszowego i łatwiej dochodzą do szczytowej wydajności po wycieleniu. Z kolei u jałówek i krów zasuszonych zbyt długie lub zbyt intensywne oświetlenie może przyspieszać dojrzewanie płciowe czy zaburzać prawidłowy przebieg zasuszenia, dlatego w praktyce stosuje się różne „programy świetlne” zależnie od grupy technologicznej.
Światło dzienne drastycznie wpływa także na sezonowość rui u niektórych gatunków (np. owiec), a u drobiu na tempo dojrzewania i intensywność nieśności. W kurnikach wykorzystuje się programy świetlne z precyzyjnie ustaloną liczbą godzin światła dziennego lub sztucznego, ale kluczowe jest, by ptaki miały dostęp choć do ograniczonej ilości naturalnego światła, ponieważ sprzyja ono prawidłowemu rozwojowi układu nerwowego i zachowaniom społecznym.
Wpływ światła na zachowanie i dobrostan
Brak odpowiedniej ilości naturalnego światła może powodować u zwierząt niepokój, skłonność do agresji, a także stereotypie (powtarzalne, nienaturalne zachowania). Delikatne, rozproszone światło dzienne sprzyja spokojnemu zachowaniu, umożliwia wyraźne rozróżnianie otoczenia, a jednocześnie nie męczy wzroku tak jak często dzieje się w przypadku ostrego światła sztucznego.
W jasnych pomieszczeniach zwierzęta chętniej przemieszczają się pomiędzy sektorami, łatwiej jest zorganizować przepędzanie krów do dojarni czy kojców zabiegowych. W ciemnych, wąskich korytarzach bydło zwykle zatrzymuje się, płoszy się lub próbuje zawracać, co powoduje stres u zwierząt i ryzyko urazów ludzi. Odpowiednie rozlokowanie okien i świetlików wzdłuż ciągów komunikacyjnych znacząco ułatwia codzienną obsługę.
Znaczenie światła dziennego dla układu odpornościowego
Naturalne promieniowanie słoneczne, szczególnie jego składowa UVB, uczestniczy w syntezie witaminy D3 w organizmach zwierząt. Witamina ta odpowiada za gospodarkę wapniowo-fosforową, ale również za prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego. Zwierzęta przebywające stale w budynkach bez dostępu do światła słonecznego są bardziej narażone na niedobory witaminy D, krzywicę u młodych osobników czy osłabienie kośćca.
Co ważne, w nowoczesnych budynkach inwentarskich stosuje się często przeszklenia, które mogą w dużym stopniu wycinać promieniowanie UV. Warto więc świadomie dobierać materiały przepuszczające odpowiednią ilość światła, a jednocześnie spełniające wymagania dotyczące trwałości, bezpieczeństwa i izolacyjności. Nie zawsze ilość „luxów” w budynku w pełni odzwierciedla jakość światła z punktu widzenia zdrowia zwierząt.
Projektowanie i organizacja światła dziennego w budynkach inwentarskich
Aby światło dzienne było sprzymierzeńcem rolnika, a nie źródłem problemów, konieczne jest przemyślane zaprojektowanie budynku. Dotyczy to zarówno nowo wznoszonych obiektów, jak i modernizacji istniejących. Należy uwzględnić nie tylko liczbę i wielkość okien, lecz także ich usytuowanie względem stron świata, rodzaj przeszklenia oraz możliwość regulowania ilości docierającego światła.
Strony świata i orientacja budynku
Kluczową decyzją jest ustawienie dłuższych ścian budynku względem stron świata. W naszej strefie klimatycznej korzystne jest orientowanie ich w kierunku wschód–zachód, tak aby główne przeszklenia były zlokalizowane po stronie południowej. Pozwala to pozyskiwać najwięcej światła dziennego w okresie jesienno-zimowym, gdy słońce znajduje się nisko nad horyzontem, a jednocześnie ogranicza przegrzewanie pomieszczeń latem, gdy słońce w południe świeci wysoko.
Po stronie północnej najlepiej stosować mniejsze przeszklenia lub świetliki rozpraszające światło, ponieważ dociera tam przede wszystkim światło rozproszone, pozbawione bezpośredniego nasłonecznienia. Tego typu rozwiązanie sprawdza się zwłaszcza w budynkach dla bydła mlecznego, które lepiej funkcjonuje w warunkach dość równomiernego oświetlenia, bez silnych kontrastów i ostrych cieni na posadzce.
Rodzaje otworów świetlnych: okna, świetliki, pasma świetlne
W budynkach inwentarskich można stosować różne rozwiązania:
- Okna w ścianach bocznych – klasyczne, umożliwiające również przewietrzanie. Mogą być uchylne, rozwierane, przesuwne lub w formie klap.
- Świetliki dachowe punktowe – rozmieszczone równomiernie w połaci dachu, wpuszczają dużo światła, ale mogą powodować nagrzewanie się budynku latem, jeśli nie posiadają osłon.
- Pasma świetlne kalenicowe – ciągłe przeszklenia wzdłuż kalenicy, zapewniają równomierne doświetlenie wnętrza, zwłaszcza przy dużej szerokości obory czy chlewni.
- Boczne pasma świetlne pod okapem – często stosowane w halach udojowych i nowoczesnych oborach wolnostanowiskowych; idealne do doświetlania stołu paszowego oraz korytarzy.
Dobór konkretnych rozwiązań zależy od konstrukcji budynku, systemu utrzymania (wolnostanowiskowe, ściołowe, bezściołowe, klatkowe) oraz lokalnych warunków klimatycznych. Często korzystnym kompromisem jest połączenie pasm kalenicowych z bocznymi przeszkleniami pod okapem, co daje równomierny rozkład światła w całej kubaturze.
Materiały przepuszczające światło i ich parametry
Tradycyjne szkło w budynkach inwentarskich bywa zastępowane panelami z poliwęglanu lub płytami z PVC, które są lżejsze, mniej podatne na rozbicie i łatwiejsze w montażu na dużych powierzchniach dachowych. Wybierając materiał, warto zwrócić uwagę na kilka parametrów:
- Współczynnik przepuszczalności światła – określa, jaki procent światła słonecznego przechodzi przez materiał. Zbyt niski powoduje niedoświetlenie, a zbyt wysoki może sprzyjać przegrzewaniu wnętrza latem.
- Przepuszczalność promieniowania UV – ważna dla syntezy witaminy D, ale nadmiar UV może prowadzić do degradacji materiału i przegrzewania, dlatego potrzebny jest rozsądny kompromis.
- Odporność na działanie amoniaku i innych gazów – w budynkach z intensywną produkcją zwierzęcą materiały narażone są na agresywne środowisko, co wymaga odpowiedniego doboru tworzyw.
- Parametry izolacyjności cieplnej – im lepsza izolacja, tym mniejsze straty ciepła zimą, ale zwykle gorsza przepuszczalność światła; w praktyce często poszukuje się „złotego środka”.
W nowoczesnych oborach i chlewniach stosuje się panele wielokomorowe z tworzywa, które łączą przyzwoitą izolacyjność z wysoką przepuszczalnością światła rozproszonego. Tego typu rozwiązania zmniejszają ryzyko powstawania ostrych cieni, co jest szczególnie istotne dla krów, które niechętnie wchodzą w miejsca z kontrastowym oświetleniem.
Unikanie oślepiania i ostrych kontrastów
Chociaż wydaje się, że im więcej światła, tym lepiej, w praktyce zbyt intensywne lub źle rozprowadzone światło może być dla zwierząt uciążliwe. Bezpośrednie promienie słoneczne, padające pod niskim kątem przez niezacienione okna, potrafią oślepiać krowy lub świnie, powodować ich niechęć do korzystania z określonych miejsc, a nawet wywoływać panikę przy gwałtownych ruchach cieni.
Dlatego w budynkach inwentarskich powinno się dążyć do:
- Uzyskania możliwie równomiernego oświetlenia całej powierzchni użytkowej zwierząt.
- Unikania sytuacji, w której część boksów jest bardzo jasna, a inne pozostają w półmroku.
- Zastosowania materiałów rozpraszających światło (np. mleczne poliwęglany), szczególnie w świetlikach dachowych.
- Projektowania elementów zacieniających (okapy, żaluzje, rolety zewnętrzne) tam, gdzie istnieje ryzyko nadmiernego nasłonecznienia.
W praktyce obserwuje się, że zwierzęta chętniej korzystają z boksów leżących i stołu paszowego, jeżeli nie są one raz oślepiane, a raz pogrążone w ciemności. To przekłada się nie tylko na lepszy dobrostan, ale też na równomierne wykorzystanie powierzchni budynku, mniejsze zabrudzenie wybranych miejsc i łatwiejsze utrzymanie higieny.
Praktyczne porady dotyczące światła dziennego dla różnych grup zwierząt
Każdy gatunek oraz grupa technologiczna ma nieco inne wymagania dotyczące natężenia i długości dnia świetlnego. Mimo że ogólne zasady projektowania można ująć wspólnie, w praktyce warto dopasować rozwiązania do konkretnej produkcji prowadzonej w gospodarstwie. Poniżej zamieszczono wskazówki, które mogą być pomocne dla właścicieli obór, chlewni i kurników.
Bydło mleczne i opasowe
W oborach dla krów mlecznych ważne jest, aby zapewnić równomierne oświetlenie korytarzy komunikacyjnych, stołu paszowego, boksów legowiskowych oraz miejsc doju. Krowy źle znoszą nagłe przejścia z jasnego w bardzo ciemne miejsce, co widać szczególnie przy wprowadzaniu ich do dojarni lub robota udojowego. Dobre doświetlenie strefy podchodzenia do robota zmniejsza opór zwierząt i skraca czas potrzebny na obsługę stada.
W oborach wolnostanowiskowych korzystne jest stosowanie dużych otworów pod okapem dachu, najczęściej w postaci kurtyn bocznych, które oprócz światła zapewniają również naturalną wentylację. Kurtyny z przezroczystego lub półprzezroczystego tworzywa pozwalają na równomierne doświetlenie wnętrza, a ich otwieranie i zamykanie umożliwia regulację ilości światła i powietrza w zależności od pogody.
Dla bydła opasowego światło dzienne jest równie istotne, choć często byki czy jałówki opasowe utrzymywane są w prostszych budynkach. Należy zadbać, aby przynajmniej 5–10% powierzchni ścian bocznych stanowiły otwory przepuszczające światło, najlepiej rozmieszczone równomiernie. Zbyt ciemne kojce sprzyjają agresji, utrudniają obserwację stanu zdrowia (np. zauważenie kulawizn, ran, zmian na skórze), a także utrudniają codzienne czynności porządkowe.
Trzoda chlewna
Świnie mają wrażliwy narząd wzroku, a jednocześnie są zwierzętami społecznymi, które dużą część informacji o otoczeniu czerpią nie tylko z węchu, ale też z obserwacji zachowania innych osobników. W nowoczesnych chlewniach stosuje się często programy świetlne oparte na połączeniu naturalnego światła dziennego z kontrolowanym oświetleniem sztucznym.
W kojcach dla loch prośnych i karmiących światło dzienne powinno umożliwiać swobodną obserwację zwierząt przez obsługę: zauważenie zmian w apetycie, zachowaniach przedporodowych czy powikłań poporodowych. Zbyt intensywne nasłonecznienie gniazd dla prosiąt może jednak prowadzić do przegrzewania młodych, dlatego gniazda należy lokalizować w miejscach chronionych przed bezpośrednim padaniem promieni słonecznych.
W tuczarni światło dzienne pełni funkcję poprawiającą dobrostan i umożliwia szybsze wychwycenie osobników chorych lub słabszych. W praktyce warto zastosować pasma świetlne w górnych partiach ścian lub w dachu, aby uniknąć oślepiania zwierząt i pozostawić im możliwość wyboru miejsca mniej lub bardziej oświetlonego w obrębie jednego kojca.
Drób – kury nioski, brojlery, indyki
W produkcji drobiarskiej znaczenie światła zostało szczegółowo przebadane. Kury nioski utrzymywane w systemach ściółkowych czy wolnowybiegowych korzystają zarówno z naturalnego światła dziennego, jak i światła sztucznego sterowanego programem dziennym. Naturalne światło wpływa pozytywnie na rozwój układu kostnego, zapobiega zaburzeniom behawioralnym (takim jak pterofagia – wydziobywanie piór) oraz poprawia jakość skorup jaj.
W kurnikach dla brojlerów często dąży się do ograniczenia bezpośredniego nasłonecznienia i stosowania głównie światła sztucznego o kontrolowanym natężeniu, ale całkowity brak światła dziennego nie jest korzystny z punktu widzenia dobrostanu. Stosowanie świetlików rozpraszających światło lub bocznych pasm świetlnych, które nie powodują nagłych kontrastów jasności, poprawia zachowania ptaków, sprzyja ich aktywności ruchowej i zmniejsza ryzyko upadków.
W przypadku indyków i gęsi, które z natury są ptakami przebywającymi na otwartej przestrzeni, dostęp do naturalnego światła, a najlepiej również do wybiegów, ma ogromne znaczenie dla prawidłowego rozwoju organizmu. Nawet jeśli system produkcji jest intensywny, warto zapewnić przynajmniej ograniczone przeszklenia, które wprowadzą światło dzienne do wnętrza budynku i umożliwią ptakom rozróżnianie pory dnia.
Światło dzienne a praca obsługi i bezpieczeństwo
Nie można zapominać, że budynek inwentarski to również miejsce pracy ludzi. Dostęp do naturalnego światła znacznie poprawia komfort pracy, zmniejsza zmęczenie wzroku i ryzyko błędów wynikających ze słabej widoczności. Przykładowo szybkie wychwycenie objawów mastitis u krowy (zaczerwienienie, obrzęk wymienia), uszkodzeń kończyn u trzody czy nieprawidłowego zachowania ptaków jest łatwiejsze w dobrze oświetlonym obiekcie.
W kwestii bezpieczeństwa obsługi światło dzienne ma równie duże znaczenie. W ciemnych, wąskich korytarzach czy przy schodkach łatwo o potknięcia, upadki, uderzenia przez płoszące się zwierzę. Dobrze doświetlone ciągi komunikacyjne, miejsce pracy przy stole paszowym czy strefa załadunku i wyładunku zwierząt ograniczają ryzyko wypadków. W dodatku dzięki naturalnemu światłu łatwiej jest utrzymać porządek i ocenić stan zużycia elementów budynku.
Praktyczne wskazówki modernizacyjne dla istniejących budynków
Wielu rolników korzysta z obiektów wznoszonych kilkadziesiąt lat temu, kiedy wymagania dotyczące oświetlenia były inne. Często są to budynki masywne, z małymi oknami umieszczonymi wysoko lub wręcz zabitymi deskami czy zamurowanymi w celu „oszczędzania ciepła”. Modernizacja oświetlenia dziennego w takich obiektach nie zawsze wymaga generalnego remontu.
Możliwe działania to m.in.:
- Odkrycie i wyczyszczenie istniejących okien (często mocno zabrudzonych lub częściowo zasłoniętych belkami czy materiałami składowanymi przy ścianach).
- Wstawienie nowych okien lub powiększenie powierzchni przeszkleń w ścianach szczytowych i bocznych, z zastosowaniem nowoczesnych tworzyw o dobrej izolacyjności.
- Montaż pasm świetlnych w dachach skośnych, szczególnie w centralnych partiach budynku.
- Zastosowanie paneli poliwęglanowych zamiast fragmentów zniszczonego pokrycia dachowego lub ścian szczytowych.
- Wprowadzenie jasnych kolorów na ścianach wewnętrznych (np. białe lub kremowe tynki, farby odporne na środowisko inwentarskie), aby zwiększyć odbicie światła.
Ważne jest, by każdą ingerencję w przegrody zewnętrzne skonsultować z fachowcem, który oceni wpływ na statykę budynku i na bilans cieplny. W praktyce jednak, szczególnie przy dużych obsadach, oszczędności na energii elektrycznej i poprawa wyników produkcyjnych szybko rekompensują nakłady na modernizację oświetlenia dziennego.
Najczęstsze błędy i jak ich unikać
Przy planowaniu światła dziennego łatwo o pomyłki, które później trudno naprawić. Warto znać najczęstsze problemy i świadomie ich unikać już na etapie projektu lub modernizacji.
Zbyt mała lub zbyt duża powierzchnia przeszkleń
Jednym z najczęstszych błędów jest niedoszacowanie ilości światła, co skutkuje koniecznością ciągłego stosowania oświetlenia sztucznego, nawet w słoneczne dni. Z drugiej strony nadmierna liczba okien lub ogromne świetliki bez możliwości zacienienia mogą powodować przegrzewanie obiektu latem i duże straty ciepła zimą.
W praktyce dąży się do tego, by całkowita powierzchnia otworów przepuszczających światło dzienne stanowiła co najmniej 5–10% powierzchni podłogi w budynku, a w nowoczesnych oborach często jest to nawet 10–15%. Dokładne wartości powinny być dobrane indywidualnie, z uwzględnieniem klimatu lokalnego, typu produkcji oraz rodzaju materiałów przeszklonych.
Brak możliwości regulacji ilości światła
Innym poważnym błędem jest stosowanie wyłącznie stałych przeszkleń bez żadnej możliwości regulacji. Tymczasem roczna zmienność natężenia światła dziennego w naszej szerokości geograficznej jest bardzo duża. Zimą słońce świeci krótko i słabo, natomiast latem przez większą część dnia jest intensywne.
Rozwiązaniem są:
- Kurtyny rolowane na ścianach bocznych, które można częściowo opuszczać lub podnosić.
- Rolety zewnętrzne lub wewnętrzne nad świetlikami dachowymi.
- Żaluzje z możliwością zmiany kąta nachylenia lameli, pozwalające na wpuszczanie światła rozproszonego bez bezpośrednich promieni.
- Elementy stałe, takie jak okapy czy daszki nad oknami, ograniczające ostre światło latem przy dużych kątach padania.
Dzięki regulacji rolnik zyskuje możliwość dostosowania warunków świetlnych do pory roku, wieku zwierząt i ich aktualnych potrzeb produkcyjnych, co przekłada się na ich zdrowie i wyniki ekonomiczne gospodarstwa.
Ignorowanie wpływu światła dziennego na temperaturę i wentylację
Okna i świetliki nie tylko wpuszczają światło, ale również oddziałują na temperaturę wewnątrz budynku. Niewłaściwie zaprojektowane przeszklenia mogą prowadzić do przegrzewania się obiektu w upalne dni, co w połączeniu z wysoką wilgotnością i stężeniem gazów (amoniak, dwutlenek węgla) stwarza poważne zagrożenie dla zwierząt.
Dlatego projektując światło dzienne, należy równocześnie zaplanować sprawny system wentylacji – naturalnej (kominy wentylacyjne, szczeliny w kalenicy, otwory nawiewne pod okapem) lub mechanicznej (wentylatory, kurtyny powietrzne). Światło dzienne i wymiana powietrza powinny iść w parze: dobrze oświetlone, ale duszne pomieszczenie nie sprzyja ani zwierzętom, ani ludziom.
Niewłaściwe utrzymanie i czyszczenie przeszkleń
Nawet najlepiej zaprojektowane okna czy świetliki tracą swoją funkcję, jeśli są mocno zabrudzone. W budynkach inwentarskich, gdzie obecny jest kurz, para wodna, tłuszcze, pajęczyny, a także osady z amoniaku, powierzchnie przepuszczające światło wymagają regularnego czyszczenia. Zabrudzone przeszklenia mogą przepuszczać o kilkadziesiąt procent mniej światła niż nowe.
Dlatego warto:
- Zaplanować dostęp do świetlików (np. z poziomu poddasza technicznego lub przez specjalne podesty).
- Stosować materiały odporne na mycie pod ciśnieniem, jeśli przewidziane jest mycie maszynowe.
- Wprowadzić do harmonogramu prac okresowe czyszczenie okien i świetlików, szczególnie przed sezonem zimowym, gdy każdy dodatkowy procent światła ma znaczenie.
Regularne czyszczenie nie tylko poprawia warunki świetlne, ale także umożliwia wczesne wykrycie uszkodzeń, nieszczelności czy przecieków, co pozwala uniknąć kosztownych napraw w przyszłości.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Jak sprawdzić, czy w mojej oborze jest wystarczająco dużo światła dziennego?
Najprostszym sposobem jest obserwacja: czy w pogodne dni musisz włączać światło sztuczne w środku dnia, aby wykonywać podstawowe prace? Jeżeli tak, to najpewniej jest zbyt ciemno. Warto też wykonać pomiar natężenia oświetlenia luksomierzem – w strefie przebywania zwierząt i pracy obsługi powinno się uzyskiwać co najmniej kilkadziesiąt luksów. Można poprosić doradcę lub firmę projektową o ocenę rozkładu światła i wskazanie miejsc wymagających modernizacji.
Czy zwiększenie powierzchni okien zawsze oznacza większe straty ciepła zimą?
Niekoniecznie. Współczesne materiały przeznaczone do budynków inwentarskich, takie jak panele poliwęglanowe wielokomorowe czy nowoczesne pakiety szybowe, mają znacznie lepszą izolacyjność cieplną niż stare okna z pojedynczym szkłem. Dodatkowo zyski cieplne od słońca mogą częściowo rekompensować straty przez przenikanie. Kluczowy jest prawidłowy dobór rodzaju przeszklenia, usytuowanie względem stron świata oraz możliwość osłonięcia okien w okresach bardzo niskich temperatur i silnego wiatru.
Jakie są objawy, że zwierzętom brakuje światła dziennego?
Przy niedoborze światła można zaobserwować wiele subtelnych zmian: zwierzęta są apatyczne lub przeciwnie – bardziej nerwowe, mają gorszy apetyt, częściej zalegają w ciemniejszych zakamarkach. U bydła i trzody mogą występować problemy z rozrodem, słabsze wyniki odchowu młodzieży, a także większa podatność na choroby. Częściej pojawiają się zaburzenia behawioralne, np. obgryzanie ogonów u świń czy wydziobywanie piór u kur. Jeśli wyniki produkcyjne pogarszają się bez wyraźnej przyczyny, warto sprawdzić również warunki świetlne w budynku.
Czy w nowoczesnych budynkach z robotami udojowymi też potrzebne jest światło dzienne?
Tak, światło dzienne jest ważne także w bardzo zautomatyzowanych oborach. Krowy korzystające z robotów udojowych chętniej wchodzą do jasno, ale nie oślepiająco oświetlonych stref. Naturalne światło ułatwia im orientację w przestrzeni, sprzyja aktywności i regularnym wizytom przy stole paszowym i robocie. Dla obsługi światło dzienne to lepsza widoczność elementów technicznych, szybkie wykrycie wycieków, uszkodzeń czy zabrudzeń. Połączenie dobrze zaprojektowanego oświetlenia dziennego ze sztucznym daje najlepsze efekty zarówno dla zwierząt, jak i ludzi.
Czy można całkowicie polegać na sztucznym oświetleniu i zrezygnować z okien?
Teoretycznie można stworzyć system oparty tylko na sztucznym świetle, lecz praktyka i badania wskazują, że nie jest to korzystne dla dobrostanu. Światło dzienne ma unikalne właściwości – zmienia się w ciągu dnia, zawiera pełne spektrum fal, a organizmy zwierząt są ewolucyjnie przystosowane do jego rytmu. Całkowity brak okien utrudnia też pracę ludzi, zwiększa ryzyko błędów i uzależnia gospodarstwo od energii elektrycznej. Dlatego nawet w bardzo nowoczesnych obiektach zaleca się stosowanie przynajmniej ograniczonych przeszkleń zapewniających dostęp naturalnego światła.
