Efektywne zarządzanie temperaturą i wilgotnością w szklarni staje się jednym z kluczowych czynników opłacalnej produkcji warzyw, ziół, kwiatów i rozsady. Nowoczesne systemy zamgławiania pozwalają precyzyjnie sterować mikroklimatem, ograniczać stres roślin, poprawiać jakość plonu i obniżać koszty energii. Dobrze zaprojektowane zamgławianie to nie tylko chłodzenie, ale także narzędzie do ukorzeniania sadzonek, ograniczania chorób fizjologicznych, a nawet poprawy zapylenia. Warto poznać zasady działania, rodzaje instalacji i praktyczne wskazówki wdrożeniowe, aby uniknąć błędów i w pełni wykorzystać potencjał tej technologii.
Na czym polega działanie systemów zamgławiania w szklarni
System zamgławiania tworzy w przestrzeni szklarni bardzo drobne krople wody, które odparowują w powietrzu. W wyniku parowania pochłaniane jest ciepło (efekt chłodzenia adiabatycznego), a wilgotność względna rośnie. W dobrze dobranej instalacji kropelki są na tyle małe, że nie moczą liści ani podłoża, tylko zmieniają się w parę wodną, równomiernie rozprowadzoną po całej objętości obiektu.
Kluczowe znaczenie ma tu wielkość kropli. Im są drobniejsze, tym szybciej odparowują i tym mniejsze ryzyko tworzenia się mokrych powierzchni sprzyjających chorobom grzybowym. Za optymalne dla większości upraw uznaje się krople rzędu 5–50 mikronów. Technicznie możliwe jest uzyskiwanie znacznie mniejszych cząstek, lecz rosną wtedy wymagania co do jakości filtracji i stabilności ciśnienia.
Nowoczesne systemy zamgławiania opierają się o kilka podstawowych elementów: źródło wody, układ filtracji, pompę lub generator wysokiego ciśnienia, przewody, dysze oraz automatykę sterującą. Dodatkowo stosuje się czujniki temperatury, wilgotności, czasem również promieniowania słonecznego i prędkości wiatru (w tunelach foliowych). Całość tworzy zintegrowany układ zarządzania mikroklimatem, który może współpracować z systemami wietrzenia, ogrzewania czy fertygacji.
Rodzaje systemów zamgławiania i ich zastosowanie w produkcji szklarniowej
Systemy niskociśnieniowe i średniociśnieniowe
Najprostszym rozwiązaniem są systemy niskociśnieniowe, wykorzystujące ciśnienie sieci wodociągowej lub niewielkie pompy (do około 5–6 barów). Dysze w takich instalacjach wytwarzają nieco większe krople niż systemy wysokociśnieniowe, co przydaje się, gdy celem jest połączenie chłodzenia z delikatnym zraszaniem podłoża. Tego typu zamgławianie jest chętnie stosowane w mniejszych tunelach foliowych, szklarniach przydomowych oraz w gospodarstwach rozpoczynających inwestycję przy ograniczonym budżecie.
Systemy średniociśnieniowe (zwykle w zakresie 10–30 barów) pozwalają już na uzyskanie drobniejszej mgły, lepiej nadającej się do szybkiego obniżenia temperatury i podniesienia wilgotności bez wyraźnego „kąpania” roślin. To rozwiązanie kompromisowe: tańsze i prostsze od instalacji wysokociśnieniowych, a jednocześnie zapewniające wyraźny wzrost efektywności chłodzenia w porównaniu do układów niskociśnieniowych.
Systemy wysokociśnieniowe i ultradrobne zamgławianie
Za profesjonalny standard w dużych, nowoczesnych szklarniach uznaje się systemy wysokociśnieniowe (70–120 barów). Dzięki specjalistycznym dyszom i stabilnym pompom tworzą one mgłę o bardzo drobnych kropelkach, praktycznie w całości odparowujących w powietrzu. Pozwala to skutecznie obniżać temperaturę nawet o 5–10°C w okresach silnych upałów, utrzymując jednocześnie wilgotność względną na poziomie korzystnym dla roślin (np. 70–85%, zależnie od gatunku i fazy rozwojowej).
Ultradrobne systemy zamgławiania wykorzystują jeszcze wyższe ciśnienia lub specjalne generatory mgły, często oparte na technologii ultradźwiękowej. Stosuje się je przede wszystkim w szklarniowych matecznikach, w produkcji sadzonek i rozsady o szczególnie wysokiej wrażliwości na stres wodny. W tych zastosowaniach kluczowe jest utrzymanie bardzo stabilnej wilgotności powietrza przy minimalnym zawilgoceniu powierzchni liści, co ogranicza ryzyko rozwoju patogenów.
Zamgławianie w uprawie warzyw, kwiatów i rozsady
Dobrze zaprojektowane zamgławianie ma nieco inne zadania w zależności od rodzaju produkcji. W uprawie pomidora, ogórka, papryki czy bakłażana mgła służy głównie do ograniczania stresu cieplnego, utrzymania optymalnej transpiracji i poprawy zawiązywania owoców w okresach wysokich temperatur. Z kolei w produkcji kwiatów doniczkowych i ciętych znaczenie ma także wpływ na jakość pąków, równomierne tempo wzrostu i redukcję uszkodzeń liści wywołanych skokami wilgotności.
W produkcji rozsady zamgławianie staje się wręcz kluczowym elementem technologii. Stwarza idealne warunki do kiełkowania nasion i ukorzeniania sadzonek, ograniczając intensywność parowania z małych bryłek substratu. Pozwala to zredukować częstotliwość podlewania, zmniejszyć ryzyko wypłukiwania składników pokarmowych i zapewnić bardziej wyrównany start całej partii rozsady. To z kolei przekłada się na lepsze przyjęcia po wysadzeniu w pole czy do tuneli.
Zamgławianie punktowe i strefowe
Istnieją też systemy zaprojektowane tak, aby sterować mikroklimatem tylko w wybranych częściach szklarni. Zamgławianie strefowe umożliwia utrzymywanie innych warunków dla rozsady, innych dla roślin matecznych, a jeszcze innych dla roślin w fazie kwitnienia czy owocowania, nawet pod jednym dachem. W praktyce oznacza to indywidualne linie dysz, odrębne elektrozawory i czujniki dla różnych sekcji obiektu.
W mniejszych gospodarstwach wykorzystuje się również zamgławianie punktowe – np. nad stołami z sadzonkami czy nad konkretnymi zagonami. Takie rozwiązanie ogranicza zużycie wody i energii przy jednoczesnym zapewnieniu bardzo dobrych warunków dla najbardziej wymagających roślin. Sprawdza się to szczególnie w szkółkach roślin ozdobnych i w produkcji materiału szkółkarskiego sadowniczego.
Korzyści z zastosowania nowoczesnych systemów zamgławiania
Stabilniejszy mikroklimat i ograniczenie stresu roślin
Najważniejszą zaletą zamgławiania jest możliwość szybkiego i precyzyjnego reagowania na zmiany warunków pogodowych. Gdy promieniowanie słoneczne gwałtownie rośnie, temperatura w szklarni potrafi w krótkim czasie przekroczyć próg stresu dla wielu roślin. Mgła chłodzi powietrze, ogranicza przegrzewanie tkanek i stabilizuje tzw. deficyt pary wodnej (VPD), czyli różnicę pomiędzy ilością pary wodnej w powietrzu a maksymalną ilością, jaką powietrze może przyjąć przy danej temperaturze.
Utrzymanie VPD w optymalnym zakresie oznacza prawidłową transpirację, skuteczniejsze pobieranie wody i składników pokarmowych oraz mniejsze ryzyko zaburzeń fizjologicznych, takich jak suchy wierzchołek owocu, pękanie skórki czy deformacje liści. Szczególnie wyraźnie widać to w uprawach intensywnych, gdzie rośliny są silnie obciążone plonem i bardzo wrażliwe na skoki warunków otoczenia.
Poprawa jakości i wielkości plonu
W wielu doświadczeniach oraz praktyce gospodarstw ogrodniczych potwierdzono, że odpowiednio sterowane zamgławianie zwiększa plon handlowy i wyrównanie partii. Chodzi nie tylko o liczbę owoców czy łodyg kwiatowych, ale także o ich jakość: masę, jędrność, kolor, wykształcenie pąków czy trwałość pozbiorczą. Stabilny mikroklimat ogranicza powstawanie owoców o niskiej wartości handlowej, zniekształconych czy porażonych zaburzeniami fizjologicznymi.
Lepsze warunki transpiracji wpływają też na efektywniejsze gospodarowanie nawozami. Roślina, która nie cierpi z powodu przegrzania i zbyt niskiej wilgotności powietrza, lepiej wykorzystuje składniki pokarmowe dostarczane w fertygacji. W konsekwencji można często nieco obniżyć dawki, utrzymując ten sam poziom plonowania lub nawet go zwiększając. Dla wielu gospodarstw to realna oszczędność.
Oszczędność energii i wody
Nowoczesne systemy zamgławiania w dobrze utrzymanej szklarni pozwalają ograniczyć zapotrzebowanie na chłodzenie mechaniczne oraz na intensywne wietrzenie w upalne dni. Mniejsze otwarcie wietrzników oznacza mniejsze straty ciepła w okresach przejściowych oraz lepszą kontrolę nad wnętrzem obiektu. W praktyce może to przełożyć się na niższe zużycie paliw grzewczych w sezonach o zmiennej pogodzie.
Wbrew pozorom, zamgławianie bywa również rozwiązaniem sprzyjającym oszczędności wody. W porównaniu do klasycznego zraszania ilość wody trafiającej bezpośrednio do podłoża jest znacznie mniejsza, a większość zostaje zużyta dokładnie tam, gdzie jest potrzebna – w powietrzu otaczającym liście. Jeśli instalacja jest wyposażona w automatykę opartą na odczycie wilgotności względnej i VPD, dawki wody są jeszcze precyzyjniej dopasowywane do aktualnych potrzeb.
Lepsze warunki pracy w szklarni
Nie można pominąć również aspektu komfortu ludzi pracujących w szklarni. Zamgławianie, obniżając temperaturę i poprawiając warunki oddychania, sprawia, że zbiory, pielęgnacja czy zabiegi ochrony roślin są mniej uciążliwe w letnie upały. Mniejsza temperatura i wyższa wilgotność ograniczają też szybkie przesychanie liści podczas manipulacji sadzonkami czy cięciem roślin.
W niektórych gospodarstwach wykorzystuje się zamgławianie także jako element ograniczania pylenia wewnątrz obiektu, co jest ważne przy pracach z suchymi substratami, perlitem czy materiałami torfowymi. Zmniejszenie unoszących się w powietrzu cząstek poprawia komfort pracy i pomaga utrzymać czystość urządzeń oraz powierzchni.
Kluczowe elementy techniczne systemu zamgławiania
Jakość wody i filtracja
Trwałość i niezawodność systemu w ogromnym stopniu zależy od jakości wody. Woda o wysokiej twardości, zanieczyszczona zawiesiną lub żelazem, będzie sprzyjać szybkiemu zapychaniu dysz, osadzaniu się kamienia i awariom pomp. Dlatego w profesjonalnych instalacjach standardem jest rozbudowany układ filtracji – od filtrów siatkowych i piaskowych, przez filtry dyskowe, aż po odwróconą osmozę w przypadku najbardziej wrażliwych systemów.
Regularne płukanie filtrów i monitorowanie ich stanu to obowiązek, którego nie wolno zaniedbywać. W wielu gospodarstwach stosuje się filtry z automatycznym płukaniem, sprzężone z systemem sterowania. Warto także okresowo badać parametry chemiczne wody (twardość, przewodność, zawartość żelaza, manganu, sodu), aby zawczasu reagować na pogarszającą się jakość i uniknąć kosztownych przestojów produkcyjnych.
Pompy, przewody i dysze
Wybór pompy uzależniony jest od wielkości szklarni, długości linii, liczby dysz i wymaganego ciśnienia roboczego. W systemach wysokociśnieniowych stosuje się najczęściej pompy tłokowe lub membranowe, przystosowane do pracy ciągłej. Ważne jest, aby pompa była dobrana z pewnym zapasem wydajności, co zapewnia stabilne ciśnienie nawet przy częściowo otwartych sekcjach.
Przewody doprowadzające wodę do dysz wykonuje się zwykle z tworzyw odpornych na ciśnienie i promieniowanie UV lub ze stali nierdzewnej. Istotne jest odpowiednie rozplanowanie tras, unikanie miejsc, gdzie mogłyby tworzyć się pęcherze powietrza, oraz zastosowanie zaworów odpowietrzających. Dysze natomiast dobiera się pod kątem wydajności, kąta rozpylania i wielkości kropli – inne rozwiązania sprawdzają się w strefach produkcji rozsady, inne nad wysokimi rzędami warzyw.
Automatyka i czujniki
Nowoczesne systemy zamgławiania są w praktyce częścią automatyki klimatycznej szklarni. Sterowniki analizują odczyty z czujników temperatury, wilgotności względnej, promieniowania słonecznego i często również VPD. Na tej podstawie włączają i wyłączają poszczególne sekcje, regulują czas trwania cykli i przerwy między nimi, a także synchronizują pracę zamgławiania z wietrzeniem czy roletami cieniującymi.
W prostszych obiektach można używać programatorów czasowych i prostych regulatorów wilgotności, jednak przy rosnącej skali produkcji opłaca się inwestycja w bardziej zaawansowany sterownik klimatyczny. To on pozwala uniknąć nadmiernego zawilgocenia powietrza, kondensacji pary na konstrukcji i liściach, a także niekorzystnych wahań temperatury.
Praktyczne wskazówki projektowe i eksploatacyjne
Prawidłowe rozmieszczenie dysz i sekcji
Podstawowym błędem przy samodzielnym montażu instalacji jest zbyt rzadkie rozmieszczenie dysz. Powoduje to nierównomierne chłodzenie i wahania wilgotności pomiędzy różnymi częściami szklarni. Przy projektowaniu trzeba uwzględnić zarówno kubaturę obiektu, jak i układ stołów, zagonów czy rynien uprawowych. Dysze powinny tworzyć równomierną „siatkę” mgły, bez większych luk i miejsc nadmiernie zamgławianych.
Zaleca się dzielenie instalacji na osobne sekcje, które można niezależnie włączać i wyłączać. Umożliwia to elastyczne sterowanie – np. intensywniejsze zamgławianie centralnej części szklarni, gdzie znajdują się rośliny wrażliwsze, przy jednoczesnym umiarkowanym zamgławianiu obrzeży. Dzięki temu można lepiej dopasować mikroklimat do konkretnych potrzeb technologicznych.
Dobór parametrów pracy do gatunku i fazy rozwojowej
Nie istnieje uniwersalne ustawienie pracy systemu zamgławiania. Innych warunków wymaga rozsada sałaty, innych dorosłe rośliny papryki w fazie kwitnienia, a jeszcze innych mateczniki roślin ozdobnych. W praktyce trzeba korzystać zarówno z zaleceń producentów roślin i literatury specjalistycznej, jak i z własnych obserwacji. Dobrą praktyką jest stopniowe zwiększanie intensywności zamgławiania i uważne monitorowanie reakcji roślin.
W fazie kiełkowania i ukorzeniania rośliny potrzebują zwykle bardzo wysokiej wilgotności powietrza i umiarkowanego chłodzenia. W okresie intensywnego wzrostu wegetatywnego celem jest utrzymanie wysokiej aktywności transpiracyjnej, bez przegrzewania liści. Natomiast podczas kwitnienia i owocowania trzeba szczególnie uważać na nadmierną wilgotność, mogącą sprzyjać problemom z zapyleniem czy rozwojem chorób.
Łączenie zamgławiania z wietrzeniem i cieniowaniem
Skuteczność systemu zamgławiania mocno zależy od współpracy z innymi elementami systemu klimatycznego. Jeśli wietrzniki są zbyt szeroko otwarte, duża część mgły i schłodzonego powietrza ucieknie na zewnątrz, obniżając efektywność chłodzenia i podnosząc koszty wody. Z drugiej strony, całkowite zamknięcie szklarni na czas intensywnego zamgławiania może prowadzić do zbyt wysokiej wilgotności i kondensacji pary na roślinach.
Optymalnym rozwiązaniem jest dynamiczne sterowanie: lekkie uchylenie wietrzników i rolet w czasie zamgławiania, a następnie dostosowywanie ich pozycji do aktualnych parametrów. W słoneczne, bardzo gorące dni warto również używać kurtyn cieniujących, aby zmniejszyć obciążenie cieplne roślin i poprawić efektywność chłodzenia mgłą. W pełni zintegrowane sterowanie tych elementów pozwala osiągnąć stabilny, sprzyjający plonowaniu mikroklimat.
Konserwacja i higiena instalacji
Regularne czyszczenie i przeglądy techniczne to warunek bezawaryjnej pracy systemu przez wiele sezonów. Dysze należy okresowo demontować i odkamieniać, a w razie widocznego zużycia – wymieniać. Warto mieć zapas kilku procent dysz na wypadek nagłych awarii podczas najbardziej wymagających okresów produkcyjnych.
Przynajmniej raz w sezonie dobrze jest przepłukać instalację roztworem środka dezynfekującego dopuszczonego do kontaktu z wodą użytkową, aby ograniczyć rozwój biofilmu i mikroorganizmów w przewodach. W gospodarstwach korzystających z wody ze zbiorników otwartychi studni wskazane jest częstsze monitorowanie stanu filtrów i przewodów – obecność glonów czy osadów organicznych szybko obniża efektywność systemu.
Najczęstsze błędy i jak ich unikać
Nadmierna wilgotność i choroby grzybowe
Jednym z największych zagrożeń przy niewłaściwym użyciu zamgławiania jest utrzymywanie zbyt wysokiej wilgotności względnej przez dłuższy czas. Prowadzi to do kondensacji pary wodnej na liściach, konstrukcji szklarni i foli, co sprzyja rozwojowi chorób grzybowych, takich jak szara pleśń, mączniaki czy plamistości liści. W skrajnych przypadkach może dojść do gwałtownych epidemii, trudnych do opanowania nawet przy intensywnej ochronie chemicznej.
Aby temu zapobiec, należy stale monitorować nie tylko samą wilgotność względną, ale także VPD i temperaturę. System zamgławiania powinien pracować w krótkich cyklach, z przerwami pozwalającymi na częściowe osuszenie powietrza i powierzchni liści. W nocy i we wczesnych godzinach porannych trzeba szczególnie uważać, by nie podnosić niepotrzebnie wilgotności, gdy temperatura jest niższa i ryzyko kondensacji większe.
Zbyt intensywne chłodzenie i stres termiczny
Wbrew pozorom, rośliny mogą cierpieć także z powodu zbyt gwałtownego obniżania temperatury. Jeśli system zamgławiania jest zbyt wydajny względem potrzeb i możliwości szklarni, może dojść do szybkich spadków temperatury wewnątrz obiektu, co prowadzi do stresu i zaburzeń fizjologicznych. Nagłe ochłodzenie po okresie intensywnego nasłonecznienia bywa szczególnie niekorzystne dla roślin w fazie kwitnienia.
Rozwiązaniem jest stosowanie stopniowego, modulowanego zamgławiania przy wykorzystaniu sekcji o różnej intensywności oraz integracja systemu z czujnikami promieniowania słonecznego. Gdy moc słońca spada, sterownik powinien automatycznie ograniczyć intensywność chłodzenia, zamiast utrzymywać ją na poziomie dostosowanym do warunków południowych. Dzięki temu rośliny nie są narażone na gwałtowne zmiany, a mikroklimat pozostaje stabilny.
Niewłaściwa jakość wody i awarie instalacji
Używanie wody nieprzystosowanej do zamgławiania kończy się zwykle przyspieszonym zużyciem dysz, spadkiem wydajności i koniecznością częstych napraw. Kamień kotłowy, osady żelaza czy cząstki mechaniczne blokują kanały rozpylające, co prowadzi do tworzenia większych kropel i nierównomiernego mgłowania. Rezultatem są mokre plamy na liściach, przecieki i spadek skuteczności chłodzenia.
By temu zapobiec, trzeba zainwestować w odpowiedni system filtracji i, jeśli to konieczne, w uzdatnianie wody. W wielu regionach opłaca się przynajmniej częściowe wykorzystanie wody deszczowej, o niższej twardości, z odpowiednią filtracją mechaniczną i biologiczną. Regularne badania laboratoryjne wody umożliwiają szybkie wychwycenie zmian składu mineralnego i podjęcie działań korygujących zanim dojdzie do poważnych uszkodzeń instalacji.
Brak integracji z innymi systemami szklarni
Ostatnim, ale częstym błędem jest traktowanie zamgławiania jako całkowicie niezależnego dodatku do szklarni. Gdy system nie jest sprzężony z automatyką wietrzenia, ogrzewania czy cieniowania, łatwo o sytuacje, w których poszczególne urządzenia „walczą” ze sobą. Na przykład intensywne zamgławianie przy jednocześnie szeroko otwartych wietrznikach generuje niepotrzebne zużycie wody, a brak korelacji z ogrzewaniem może powodować skoki temperatury.
Najlepsze efekty uzyskują gospodarstwa, które podchodzą do zarządzania mikroklimatem w sposób kompleksowy. Oznacza to jeden nadrzędny sterownik klimatyczny lub dobrze skonfigurowane współpracujące ze sobą moduły, uwzględniające wszystkie kluczowe elementy: zamgławianie, nawadnianie, ogrzewanie, wentylację i osłony cieniujące. Taki zintegrowany system pomaga maksymalnie wykorzystać potencjał technologii mgłowej i jednocześnie minimalizować ryzyko błędów.
FAQ – najczęściej zadawane pytania o systemy zamgławiania w szklarni
Jakie rośliny najbardziej skorzystają na zastosowaniu systemu zamgławiania?
Najbardziej korzystają uprawy o wysokich wymaganiach wodnych i wrażliwe na stres cieplny: pomidor, ogórek, papryka, bakłażan, sałata, bazylia, zioła aromatyczne oraz szeroka grupa roślin ozdobnych. Wyraźne efekty widać także w produkcji rozsady warzyw i kwiatów, gdzie mgła ogranicza przesychanie małych bryłek podłoża i poprawia wyrównanie wschodów. Przy roślinach sucholubnych system również można stosować, lecz z niższą intensywnością i krótszymi cyklami.
Czy zamgławianie zawsze zwiększa ryzyko chorób grzybowych w szklarni?
Ryzyko chorób rośnie dopiero wtedy, gdy system jest źle sterowany i utrzymuje zbyt wysoką wilgotność względną przez długi czas, szczególnie w niskich temperaturach. Przy prawidłowym doborze dawek, krótkich cyklach i dobrej współpracy z wietrzeniem oraz ogrzewaniem, zamgławianie nie musi nasilać problemów z patogenami. Kluczowe jest monitorowanie VPD, unikanie kondensacji pary na liściach oraz dopasowanie strategii pracy do fazy rozwojowej roślin.
Jak ocenić, czy w mojej szklarni lepiej sprawdzi się system nisko- czy wysokociśnieniowy?
Wybór zależy od wielkości obiektu, profilu uprawy, budżetu i oczekiwanej precyzji kontroli mikroklimatu. W małych tunelach i szklarniach przydomowych często wystarcza tańszy system niskociśnieniowy, który częściowo łączy funkcję chłodzenia z lekkim zraszaniem. W dużych obiektach towarowych, szczególnie z intensywnymi uprawami warzyw i kwiatów, zdecydowanie lepsze rezultaty dają instalacje wysokociśnieniowe, gwarantujące drobniejszą mgłę i równomierniejsze chłodzenie.
Czy mogę wykorzystać wodę z własnej studni do zamgławiania szklarni?
Woda studzienna może być używana, ale wymaga wcześniejszego sprawdzenia parametrów chemicznych oraz odpowiedniej filtracji. Nadmierna twardość, wysoka zawartość żelaza, manganu czy zawiesiny szybko doprowadzi do zapychania dysz i osadzania się kamienia w przewodach. Najczęściej konieczne jest zastosowanie filtrów mechanicznych, czasem odżelaziaczy, a w systemach wysokociśnieniowych bywa potrzebna też odwrócona osmoza. Regularna kontrola jakości wody pozwoli uniknąć kosztownych awarii.
Jakie są orientacyjne koszty instalacji systemu zamgławiania i kiedy się zwracają?
Koszt zależy od powierzchni szklarni, rodzaju systemu (nisko-, średnio- czy wysokociśnieniowy), stopnia automatyzacji i jakości podzespołów. Proste instalacje do małych obiektów to wydatek rzędu kilku tysięcy złotych, natomiast rozbudowane systemy wysokociśnieniowe w dużych szklarniach mogą kosztować nawet kilkadziesiąt lub więcej tysięcy. Zwrot inwestycji następuje zwykle w ciągu 2–5 sezonów, dzięki wzrostowi plonu handlowego, poprawie jakości, ograniczeniu strat i niższemu zużyciu energii oraz wody.
