Historia polskiego rolnictwa to opowieść o zmianie struktur własności, przekształcaniu relacji społecznych oraz o próbach pogodzenia tradycji z wyzwaniami nowoczesności. Największe reformy rolne wyznaczały kolejne etapy tej drogi: od średniowiecznego folwarku i pańszczyzny, przez uwłaszczenie chłopów w XIX wieku, rewolucyjne przeobrażenia po 1944 roku, aż po transformację po 1989 roku i integrowanie się z europejską gospodarką. Każda z nich miała nie tylko wymiar ekonomiczny, lecz także głęboko polityczny i kulturowy, wpływając na kształt polskiej wsi, stosunki społeczne oraz sposób myślenia o ziemi jako fundamencie wolności i tożsamości.
Początki rolnictwa i kształtowanie się struktury własności ziemi
Pierwsze społeczeństwa rolnicze na ziemiach polskich pojawiły się na długo przed powstaniem państwa Piastów. Osady rolnicze rozwijały się w oparciu o proste narzędzia i systemy uprawy żarowej, a ziemia miała w dużej mierze charakter wspólnotowy. Dopiero umacnianie się struktur władzy książęcej, a następnie królewskiej doprowadziło do wykształcenia modelu, w którym własność ziemi stała się podstawą pozycji politycznej oraz społecznej.
We wczesnym średniowieczu dominował system książecej własności dóbr, stopniowo przekazywanych możnym za służbę wojskową i lojalność. Z czasem ukształtowała się warstwa rycerstwa, a później szlachty, której siła opierała się na posiadaniu ziemi oraz eksploatacji pracy poddanych chłopów. Ten model był fundamentem ustrojowym Rzeczypospolitej szlacheckiej, a jednocześnie główną barierą rozwoju nowocześniejszych form produkcji rolnej.
Od XIV wieku zaczęła się intensywna rozbudowa folwarków, czyli wielkich gospodarstw nastawionych na produkcję zboża na eksport, zwłaszcza do miast Europy Zachodniej. Korzystne ceny zboża na rynkach bałtyckich i możliwość wykorzystania taniej pracy przymusowej sprzyjały ekspansji systemu folwarczno‑pańszczyźnianego. Folwark stał się podstawowym mechanizmem akumulacji kapitału w rękach szlachty, ale zarazem usztywnił strukturę społeczną i utrwalił zależność chłopów od właścicieli ziemskich.
Choć w wielu regionach Europy Zachodniej poddani zyskiwali stopniowo coraz większą swobodę, w Rzeczypospolitej proces był odwrotny: rosło obciążenie chłopów pańszczyzną, ograniczano ich prawo do opuszczania wsi i swobody zawierania umów. W ten sposób wytworzył się system, który przez stulecia blokował reformy, a każda próba zmiany musiała mierzyć się z interesem politycznie dominującej szlachty.
Od XVI wieku ziemia stała się nie tylko źródłem dochodu, ale i symbolem prestiżu oraz narzędziem kształtowania ustroju. Przywileje szlacheckie, wolna elekcja czy liberum veto wyrastały na gruncie przekonania, że to właściciele ziemscy są „narodem politycznym”. Sytuacja ta sprawiała, że jakakolwiek reforma rolna uderzająca w przywileje własności ziemskiej postrzegana była jako zamach nie tylko na majątek, lecz także na porządek społeczny i tradycję polityczną.
Od pańszczyzny do uwłaszczenia: najważniejsze reformy XIX wieku
Rozbiory Polski przyniosły zasadniczą zmianę kontekstu politycznego, ale nie zniosły od razu feudalnego charakteru stosunków na wsi. Każde z państw zaborczych – Prusy, Austria i Rosja – prowadziło własną politykę rolną, jednak wszędzie kluczowym problemem pozostawało pytanie o przyszłość pańszczyzny oraz formę własności ziemi chłopskiej. Właśnie w tym okresie idea reformy rolnej nabrała wymiaru nowoczesnego projektu społeczno‑politycznego.
W zaborze pruskim pierwsze istotne zmiany wprowadzono już na początku XIX wieku. Pruskie reformy Steina–Hardenberga, inspirowane duchem oświecenia i potrzebą modernizacji państwa, dążyły do przekształcenia poddanych w wolnych rolników, zdolnych funkcjonować w gospodarce kapitalistycznej. Uwłaszczenie chłopów polegało tam na nadaniu im prawa własności do użytkowanej ziemi, ale w zamian często musieli zrzec się znacznej części dotychczasowych gruntów na rzecz dawnych panów lub uiszczać znaczne opłaty wykupowe. Środowisko wiejskie zostało głęboko zróżnicowane: obok zamożnych gospodarzy pojawiła się liczna warstwa bezrolnych lub małorolnych, zmuszonych do migracji zarobkowej.
W Galicji, czyli zaborze austriackim, problem uwłaszczenia przez długi czas odkładano, obawiając się reakcji zarówno szlachty, jak i chłopstwa. Dopiero wydarzenia Wiosny Ludów w 1848 roku, połączone z chłopskimi niepokojami i pamięcią o rabacji galicyjskiej z 1846 roku, wymusiły zdecydowane działania. Monarchia habsburska przeprowadziła uwłaszczenie, znosząc pańszczyznę i odszkodowując właścicieli ziemskich ze środków państwowych. Chłopi uzyskali tytuł prawny do użytkowanych przez siebie gruntów, co przyczyniło się do stosunkowo dużej stabilizacji społecznej, choć nie zlikwidowało problemu przeludnienia agrarnego oraz rozdrobnienia gospodarstw.
Najpóźniej uwłaszczenie przeprowadzono w zaborze rosyjskim. W Królestwie Polskim istotnym momentem było uwłaszczenie na mocy reform carskich po powstaniu styczniowym 1863 roku. Władze rosyjskie, dążąc do osłabienia polskiej szlachty postrzeganej jako „warstwa buntownicza”, postanowiły oprzeć się na lojalności warstwy chłopskiej. Z punktu widzenia historii reform rolnych oznaczało to gwałtowne i radykalne przeobrażenie stosunków własności: ziemia dotąd użytkowana przez chłopów stała się ich prywatną własnością, a dotychczasowi dziedzice otrzymali odszkodowania ze środków państwowych lub byli zmuszeni do akceptacji niekorzystnych warunków rozliczeń.
Proces ten miał różnorodne konsekwencje. Po pierwsze, wytworzyła się nowa warstwa właścicieli chłopskich, którzy stopniowo nabierali poczucia podmiotowości politycznej. Po drugie, wiele dawnych majątków szlacheckich, pozbawionych części ziemi i obciążonych zadłużeniem, zaczęło popadać w kryzys, co w kolejnych dekadach sprzyjało rozdrobnieniu oraz sprzedaży dóbr. Po trzecie, uwłaszczenie nie rozwiązało problemu niedostatku ziemi w stosunku do liczby ludności wiejskiej, co skutkowało masową emigracją zarobkową do miast, a także do Ameryki.
XIX‑wieczne reformy agrarne były pierwszą tak szeroką próbą zmiany stosunków na wsi, w której chłopi stawali się formalnymi właścicielami ziemi, a nie jedynie użytkownikami uzależnionymi od łaski pana. Stały się one zarazem punktem odniesienia dla debat politycznych w odradzającej się po 1918 roku Polsce. Spór nie dotyczył już samej zasady własności chłopskiej, lecz tego, jak daleko powinno się posunąć w rozparcelowaniu wielkiej własności ziemskiej i jaki ma być docelowy kształt struktury rolnej państwa.
Reforma rolna w II Rzeczypospolitej: między ideą a ograniczeniami praktyki
Odrodzenie państwa polskiego w 1918 roku zastało wieś w niezwykle zróżnicowanym stanie. W różnych częściach kraju obowiązywały odmienne przepisy z czasów zaborów, poziom rozwoju gospodarczego był nierównomierny, a struktura własnościowa charakteryzowała się ogromnymi kontrastami: obok wielkich majątków ziemskich funkcjonowała rzesza małych, często karłowatych gospodarstw chłopskich. Problem reformy rolnej stał się jednym z najważniejszych zagadnień politycznych młodej republiki.
Spór o to, jak daleko sięgnąć w ograniczaniu wielkiej własności, dzielił scenę polityczną. Z jednej strony działacze ludowi i lewicowi domagali się zdecydowanego rozparcelowania majątków, argumentując, że tylko w ten sposób można zbudować sprawiedliwy porządek społeczny oraz wzmocnić gospodarkę poprzez zwiększenie liczby gospodarstw rodzinnych. Z drugiej strony konserwatyści i część obozu narodowego bronili dużej własności jako potencjalnie efektywnego segmentu rolnictwa, zdolnego do inwestycji i modernizacji, a także jako gwaranta ciągłości kultury ziemiańskiej.
Kluczowym aktem prawnym była uchwalona w 1920 roku ustawa o reformie rolnej. Przewidywała ona ograniczenie maksymalnej powierzchni majątków ziemskich i możliwość przymusowego wykupu nadwyżek przez państwo, które następnie miało je parcelować na rzecz chłopów bezrolnych i małorolnych. W praktyce realizacja ustawy napotykała jednak liczne przeszkody: brak wystarczających środków finansowych, opór części ziemiaństwa, niejednolitą interpretację przepisów oraz niestabilną sytuację polityczną i gospodarczą w okresie kryzysów ekonomicznych.
Do końca okresu międzywojennego rozparcelowano ok. kilka milionów hektarów ziemi, co zmieniło strukturę agrarną, choć nie na tyle radykalnie, jak postulowały środowiska chłopskie. W wielu regionach nadal istniały wielkie majątki, zaś liczne gospodarstwa chłopskie wciąż pozostawały nadmiernie rozdrobnione i narażone na wahania cen produktów rolnych. Brak spójnej polityki kredytowej, wolne tempo unowocześniania techniki rolniczej i ograniczony dostęp do edukacji rolniczej dodatkowo utrudniały wykorzystanie potencjału zmian własnościowych.
Mimo tych ograniczeń reforma rolna II RP miała doniosłe znaczenie. Wzmocniła pozycję chłopstwa jako pełnoprawnej warstwy obywatelskiej, przyczyniła się do częściowego złagodzenia napięć społecznych na wsi oraz stworzyła podstawy pod bardziej egalitarną strukturę własnościową. Jednocześnie doświadczenia tego okresu pokazały, że bez szerzej zakrojonych działań modernizacyjnych sama zmiana tytułu własności nie wystarcza do zasadniczego podniesienia wydajności rolnictwa i poprawy warunków życia ludności wiejskiej.
Reforma rolna po 1944 roku: radykalne przełamanie porządku ziemiańskiego
Druga wojna światowa przyniosła ogromne zniszczenia oraz dezorganizację rolnictwa. Po 1944 roku nowe władze, wspierane przez Związek Radziecki, uznały kwestię rolnej przebudowy kraju za jeden z instrumentów budowy ustroju socjalistycznego i zdobywania poparcia społecznego. Dekret PKWN o reformie rolnej z 6 września 1944 roku był jednym z najbardziej radykalnych aktów własnościowych w historii Polski, całkowicie przeobrażając stosunki na wsi.
Na mocy dekretu przejęto bez odszkodowania lub za symboliczne rekompensaty wielkie majątki ziemskie powyżej określonego areału, a także majątki Niemców i „zdrajców narodu”. Przejętą ziemię przeznaczono przede wszystkim na parcelację wśród chłopów małorolnych i bezrolnych, częściowo także na tworzenie państwowych gospodarstw rolnych. Zlikwidowano w ten sposób warstwę ziemiaństwa jako klasę społeczną, a ziemia stała się narzędziem budowy nowej struktury władzy.
Reforma ta miała wielowymiarowe skutki. Miliony hektarów ziemi zmieniły właścicieli, a setki tysięcy rodzin chłopskich po raz pierwszy uzyskały własne gospodarstwa. Z perspektywy społecznej oznaczało to ogromny awans symboliczny: dawny parobek czy komornik stawał się właścicielem ziemi. Zmianie towarzyszyła intensywna propaganda, gloryfikująca nowy porządek i piętnująca „obszarników”. Jednocześnie wiele z nowo utworzonych gospodarstw było pod względem ekonomicznym słabych: brakowało sprzętu, zwierząt pociągowych, kapitału na inwestycje, a często także wiedzy rolniczej.
W następnych latach władze komunistyczne próbowały pójść dalej, promując kolektywizację wzorem radzieckim. Tworzono spółdzielnie produkcyjne i starano się zachęcić (lub zmusić) chłopów do rezygnacji z indywidualnej własności na rzecz wspólnej uprawy ziemi. Opór społeczny był jednak ogromny: przywiązanie do indywidualnego gospodarstwa i przekonanie, że ziemia jest gwarancją niezależności, okazały się silniejsze niż nacisk propagandowy. W efekcie, w przeciwieństwie do wielu innych krajów bloku wschodniego, w Polsce nie doszło do pełnej kolektywizacji rolnictwa, a sektor prywatny pozostał dominujący.
Państwowe gospodarstwa rolne, powstałe głównie na ziemiach poniemieckich, stały się ważnym elementem struktury rolnictwa, ale ich efektywność często pozostawiała wiele do życzenia. Funkcjonowały one w warunkach gospodarki planowej, z ograniczoną motywacją do poprawy wydajności i innowacyjności. Jednocześnie zapewniały zatrudnienie i świadczenia socjalne w regionach, gdzie brakowało innych form aktywności gospodarczej. Ta specyficzna rola PGR‑ów miała później ogromne znaczenie podczas transformacji ustrojowej.
Reforma rolna po 1944 roku była więc z jednej strony wydarzeniem o ogromnej sile emancypacyjnej dla szerokich rzesz chłopstwa, z drugiej zaś – elementem programu politycznego, który służył umocnieniu nowego systemu. Zniszczono dawny świat dworów i folwarków, ale nie stworzono w pełni nowoczesnych, efektywnych struktur produkcji rolnej. Mimo to pamięć o tej reformie, szczególnie w rodzinach, które dzięki niej otrzymały ziemię, pozostała istotnym składnikiem tożsamości wielu wsi.
Transformacja po 1989 roku i dostosowanie do wymogów Unii Europejskiej
Upadek systemu komunistycznego otworzył nowy rozdział w historii polskiego rolnictwa. Tym razem nie chodziło o klasyczną reformę rolną polegającą na parcelacji wielkich majatków, ale o głęboką przebudowę mechanizmów ekonomicznych, instytucji oraz form wsparcia dla wsi i rolników. Zmiana dotyczyła sposobu funkcjonowania całego sektora w warunkach gospodarki rynkowej oraz przygotowania do integracji z europejskim rynkiem rolnym.
Jednym z najbardziej spektakularnych procesów była likwidacja państwowych gospodarstw rolnych. PGR‑y, istniejące w warunkach gospodarki planowej, nie były w stanie sprostać wymaganiom konkurencyjnego rynku. W latach 90. następowała ich restrukturyzacja, prywatyzacja lub likwidacja, co pociągnęło za sobą poważne konsekwencje społeczne w wielu regionach kraju: wzrost bezrobocia, ubóstwo strukturalne, problemy z infrastrukturą oraz marginalizację dawnych osiedli pracowniczych.
Jednocześnie prywatne gospodarstwa chłopskie musiały dostosować się do nowych warunków. W miejsce systemu skupu obowiązkowego i regulowanych cen pojawiła się konkurencja rynkowa, konieczność inwestowania w nowoczesne technologie i poszukiwania nowych kanałów sprzedaży. Wiele najmniejszych, najsłabszych ekonomicznie gospodarstw nie było w stanie sprostać tym wyzwaniom, co nasilało procesy odchodzenia młodych ludzi od rolnictwa i migrację do miast, zarówno w kraju, jak i za granicę.
Kluczowym punktem zwrotnym było wejście Polski do Unii Europejskiej w 2004 roku. Z jednej strony oznaczało to włączenie polskiej wsi w system Wspólnej polityki rolnej, z jej dopłatami bezpośrednimi, funduszami strukturalnymi i wymogami jakościowymi. Z drugiej strony polscy rolnicy stanęli wobec konieczności spełnienia restrykcyjnych standardów produkcji, ochrony środowiska i dobrostanu zwierząt. W praktyce dla wielu gospodarstw wejście do UE stało się impulsem modernizacyjnym: dzięki środkom unijnym możliwe było unowocześnienie parku maszynowego, budowa nowych obór, magazynów oraz wdrażanie nowych technologii upraw.
Struktura agrarna nadal jednak pozostaje zróżnicowana. Obok nowoczesnych, wyspecjalizowanych gospodarstw towarowych funkcjonuje znaczna liczba drobnych gospodarstw, często o charakterze półsamowystarczalnym, pełniących raczej funkcję zabezpieczenia socjalnego niż profesjonalnego przedsiębiorstwa rolnego. Reforma systemu wsparcia ma więc dziś inny charakter niż w poprzednich epokach: nie polega na parcelacji ziemi, lecz na kształtowaniu warunków ekonomicznych, regulacji prawnych i instrumentów polityki rolnej, które sprzyjają konsolidacji gruntów, podnoszeniu wydajności oraz ochronie środowiska.
Transformacja po 1989 roku postawiła również nowe pytania o miejsce wsi w strukturze społecznej. Z jednej strony nastąpiło zbliżenie stylu życia mieszkańców wsi i miast, wzrosła dostępność edukacji, usług i nowoczesnych technologii. Z drugiej strony w wielu regionach wiejskich utrzymały się problemy wykluczenia komunikacyjnego, ograniczonego dostępu do rynku pracy poza rolnictwem oraz zróżnicowania dochodów między nowoczesnymi gospodarstwami towarowymi a drobnymi rolnikami. Te zjawiska sprawiają, że dyskusja o kolejnych „reformach” na wsi przyjmuje dziś formę debat o polityce rozwoju obszarów wiejskich, a nie tylko o samej strukturze własności ziemi.
Znaczenie reform rolnych dla tożsamości i struktury społecznej wsi
Największe reformy rolne w historii Polski to nie tylko zestaw aktów prawnych, ale przede wszystkim punkty zwrotne w dziejach społeczności wiejskich. Każda z nich zmieniała sposób postrzegania ziemi, pracy i własności. Dla chłopów uwłaszczenie w XIX wieku było przejściem od statusu poddanego do roli właściciela; reforma powojenna przyniosła wielu rodzinom poczucie awansu i zatarcie symbolicznej granicy między „panem” a „chłopem”. Transformacja po 1989 roku z kolei przedefiniowała rolę rolnika jako przedsiębiorcy funkcjonującego w logice globalnego rynku.
Ziemia w polskiej kulturze wiejskiej miała zawsze wymiar szczególny: była traktowana jako dobro trwałe, przekazywane z pokolenia na pokolenie, nierozerwalnie związane z rodziną i lokalną wspólnotą. Reformy naruszające ten porządek – czy to przez parcelację dworów, czy przez likwidację PGR‑ów – budziły silne emocje. Utrata ziemi lub jej zdobycie stawały się motywami licznych opowieści rodzinnych, wspomnień i lokalnych legend. W ten sposób reformy rolne przenikały do zbiorowej pamięci, wpływając na to, jak mieszkańcy wsi interpretują własną historię.
Trzeba też zauważyć, że każda z wielkich reform rolnych miała swoich beneficjentów i przegranych. XIX‑wieczne uwłaszczenie wzmocniło chłopów, ale osłabiło ekonomicznie część szlachty; reforma 1944 roku podniosła status dawnych parobków, lecz wywłaszczyła ziemiaństwo i pozostawiła wiele nowo powstałych gospodarstw z niedostatkiem środków produkcji. Likwidacja PGR‑ów otworzyła drogę do tworzenia nowoczesnych gospodarstw prywatnych, ale doprowadziła także do powstania obszarów trwałego bezrobocia i marginalizacji. Ten ambiwalentny charakter zmian jest stałym elementem historii polskiej wsi.
Dziedzictwo reform rolnych widoczne jest również w krajobrazie. Rozsiane po kraju dawne dwory, często przekształcone w szkoły, ośrodki kultury lub pozostawione w ruinie, są materialnym śladem zniszczonego świata ziemiańskiego. Z kolei charakterystyczna zabudowa popegeerowska, bloki mieszkalne pośrodku pól, przypomina o epoce państwowych gospodarstw. Nowe, często rozbudowane gospodarstwa rodzinne z nowoczesnymi budynkami inwentarskimi świadczą o kolejnej fazie przeobrażeń. W ten sposób przeszłość reform rolnych zapisuje się w przestrzeni, którą codziennie mijają mieszkańcy wsi.
Nie mniej istotny jest wpływ reform na kształtowanie kapitału społecznego. Uwolnienie chłopów z zależności feudalnej sprzyjało powstawaniu ruchu ludowego, spółdzielczości i organizacji wiejskich. Reforma 1944 roku, mimo swego autorytarnego kontekstu, otworzyła drogę do większej mobilności społecznej: dzieci chłopów w coraz większej liczbie trafiały do szkół średnich i na studia, współtworząc inteligencję pochodzenia ludowego. Z kolei po 1989 roku procesy modernizacyjne zmusiły wielu rolników do rozwijania nowych kompetencji, korzystania z doradztwa, zrzeszania się w grupach producenckich czy organizacjach branżowych.
Historia polskich reform rolnych pokazuje, że rolnictwo nigdy nie było jedynie sektorem gospodarki. Stało się areną sporów o kształt państwa, źródłem legitymizacji władzy oraz obszarem, na którym ścierały się różne wizje sprawiedliwości społecznej. Zrozumienie tej historii pozwala lepiej interpretować współczesne napięcia i oczekiwania wobec polityki wobec wsi, a także uświadamiać, jak głęboko zakorzenione są w polskiej świadomości kwestie związane z własnością ziemi, pracą na roli i miejscem rolnika w społeczeństwie.
FAQ – najczęściej zadawane pytania o reformy rolne w Polsce
Jakie były najważniejsze reformy rolne w historii Polski?
Za kluczowe uznaje się trzy wielkie fale zmian. Po pierwsze, XIX‑wieczne uwłaszczenie chłopów w zaborach, które zlikwidowało pańszczyznę i nadało chłopom ziemię na własność. Po drugie, reformę rolną w II Rzeczypospolitej, ograniczającą wielką własność i wzmacniającą gospodarstwa chłopskie. Po trzecie, powojenną reformę z 1944 roku, która wywłaszczyła ziemiaństwo, rozparcelowała majątki i stworzyła podstawy nowej struktury agrarnej, uzupełnionej po 1989 roku transformacją systemową.
Na czym polegało uwłaszczenie chłopów i czym różniło się w poszczególnych zaborach?
Uwłaszczenie oznaczało nadanie chłopom prawa własności do użytkowanej przez nich ziemi w zamian za zniesienie powinności feudalnych. W zaborze pruskim miało charakter mocno ekonomiczny – chłopi często tracili część ziemi lub musieli płacić wysoki wykup. W Galicji, pod panowaniem austriackim, reformę przeprowadzono w 1848 roku, odszkodowując właścicieli z funduszy państwowych. W Królestwie Polskim, pod zaborem rosyjskim, uwłaszczenie po 1864 roku stało się narzędziem osłabienia szlachty i budowy lojalności chłopów wobec caratu.
Jakie były główne skutki reformy rolnej z 1944 roku?
Reforma z 1944 roku radykalnie przeobraziła strukturę społeczną wsi. Zlikwidowała wielką własność ziemiańską, przekazując znaczną część gruntów chłopom bezrolnym i małorolnym oraz tworząc państwowe gospodarstwa rolne. Dla wielu rodzin chłopskich oznaczała ona awans społeczny i zdobycie upragnionej ziemi, ale jednocześnie zniszczyła dotychczasowy świat dworów i folwarków. Często nowi właściciele dysponowali ograniczonymi środkami produkcji, co początkowo obniżało efektywność gospodarowania. Reforma była też elementem legitymizacji nowej władzy komunistycznej.
Dlaczego w Polsce nie doszło do pełnej kolektywizacji rolnictwa?
Silne przywiązanie do indywidualnej własności ziemi oraz głęboko zakorzenione przekonanie, że własne gospodarstwo stanowi podstawę niezależności rodziny, sprawiły, że polscy chłopi stawiali zdecydowany opór władzy komunistycznej. Próby tworzenia spółdzielni produkcyjnych budziły nieufność, a czasem otwarty sprzeciw. Władze, obawiając się destabilizacji, stopniowo złagodziły kurs. W efekcie prywatne rolnictwo pozostało dominujące, a kolektywizacja przybrała ograniczoną formę, głównie poprzez rozwój PGR‑ów i sektor spółdzielczy, bez przymusowego wywłaszczenia większości chłopów.
Jak integracja z Unią Europejską wpłynęła na polskie rolnictwo?
Wejście do UE oznaczało włączenie Polski w system dopłat i programów rozwojowych Wspólnej polityki rolnej, co dało rolnikom dostęp do znaczących środków inwestycyjnych. Umożliwiło to modernizację maszyn, poprawę infrastruktury gospodarstw i rozwój produkcji wysokojakościowej. Jednocześnie rolnicy musieli dostosować się do restrykcyjnych norm sanitarnych, środowiskowych i jakościowych. Dla silniejszych gospodarstw był to impuls do rozwoju, dla najsłabszych – wyzwanie, które przyspieszyło proces odchodzenia części rodzin od tradycyjnego rolnictwa.
