Odpowiednie przechowywanie zboża to jeden z kluczowych warunków opłacalnej produkcji. Nawet najwyższy plon nie przyniesie zysku, jeśli w magazynie rozwinie się pleśń, pojawią się szkodniki, a parametry jakościowe spadną poniżej wymogów skupu. Kontrola wilgotności, temperatury oraz dobre przygotowanie magazynu to podstawowe narzędzia, dzięki którym rolnik może skutecznie ograniczyć straty i zachować wysoką jakość ziarna przez wiele miesięcy.
Najważniejsze przyczyny rozwoju pleśni w magazynie zboża
Pleśnie to grzyby, które rozwijają się tam, gdzie mają odpowiednie warunki: podwyższoną **wilgotność**, ciepło i dostęp tlenu. Zrozumienie tych czynników to pierwszy krok do skutecznej profilaktyki. Im lepiej rolnik zna zagrożenia, tym łatwiej jest im przeciwdziałać w praktyce, jeszcze zanim zauważy pierwsze ogniska porażenia.
Wilgotność ziarna i powietrza – krytyczny parametr
Najważniejszym czynnikiem sprzyjającym rozwojowi pleśni jest zbyt wysoka **wilgotność** ziarna. Dla większości zbóż konsumpcyjnych i paszowych przyjmuje się, że do dłuższego przechowywania w magazynie wilgotność nie powinna przekraczać 14–14,5%. W przypadku ziarna przeznaczonego do wyjątkowo długiego składowania, na przykład w silosach na kilka sezonów, optymalne jest zejście do około 13%. Każdy dodatkowy procent wilgoci oznacza znacznie wyższe ryzyko porażenia pleśniami.
Wysoka wilgotność ziarna sprawia, że oddycha ono intensywniej, szybciej się nagrzewa oraz łatwiej wchłania parę wodną z otoczenia. Powstają lokalne ogniska podwyższonej **temperatury**, w których grzyby mają wyśmienite warunki do wzrostu. Wilgotne i ciepłe miejsca wewnątrz pryzmy zboża są trudne do zauważenia z zewnątrz – często pleśń rozwija się w środku stosu, zanim pojawi się na powierzchni.
Drugim istotnym elementem jest wilgotność względna powietrza w magazynie. Jeśli powietrze jest wilgotne, ziarno będzie chłonąć parę wodną, dążąc do stanu równowagi. W praktyce oznacza to, że nawet dobrze wysuszone zboże może w ciągu kilku tygodni podnieść swoją wilgotność do poziomu niebezpiecznego, jeśli warunki w magazynie są niekorzystne i brakuje skutecznej **wentylacji**.
Temperatura i wymiana powietrza
Obok wilgotności kluczową rolę gra **temperatura**. Większość pleśni najlepiej rozwija się w przedziale 20–30°C. Przy temperaturze poniżej 10°C proces rozwoju znacząco zwalnia, a przy utrzymaniu poniżej 5°C bywa praktycznie zahamowany. Utrzymywanie obniżonej temperatury ziarna w okresie składowania jest zatem jedną z najtańszych i najskuteczniejszych metod ograniczania ryzyka porażenia.
W magazynie bez sprawnie działającej **wentylacji** ziarno nagrzewa się od słońca, ciepłego powietrza i ciepła wytwarzanego przez oddychające nasiona. Szczególnie niebezpieczne są okresy nagłych zmian temperatury zewnętrznej, gdy ściany i dach magazynu szybko się nagrzewają, a wnętrze pryzmy pozostaje chłodne. Powstaje wówczas kondensacja pary wodnej na powierzchni ziarna, co lokalnie podnosi jego wilgotność i sprzyja rozwojowi grzybów.
Zanieczyszczenia, resztki i uszkodzenia ziarna
Pleśnie znacznie chętniej rozwijają się na zanieczyszczeniach organicznych niż na zdrowym, suchym ziarnie. Szczególnym zagrożeniem są:
- resztki słomy i plew,
- nasiona chwastów,
- resztki zboża z poprzedniego sezonu,
- uszkodzone ziarniaki po mechanicznym zbiorze.
Resztki roślinne działają jak gąbka – łatwo chłoną wilgoć z powietrza i stają się miejscem, w którym pleśnie rozpoczną swój rozwój. Z kolei uszkodzone ziarniaki, połamane lub pęknięte, są pozbawione naturalnej bariery ochronnej łuski czy okrywy nasiennej. Taki materiał szybciej wchłania wodę, intensywniej oddycha i jest łatwiejszym celem dla grzybów chorobotwórczych, a także dla rozwoju mikotoksyn.
Aby ograniczyć skalę tego zjawiska, kluczowe jest staranne czyszczenie ziarna przed zmagazynowaniem, ograniczanie strat mechanicznych podczas zbioru oraz systematyczne porządki w magazynach. Nawet niewielka warstwa starych resztek ziarna pod ścianą lub w narożnikach może stać się ogniskiem infekcji i źródłem zarodników dla całego nowego zapasu.
Znaczenie jakości zbioru i terminu koszenia
Nadmierne opóźnianie zbioru to kolejny czynnik istotnie zwiększający ryzyko porażenia pleśniami. Przedłużające się opady w okresie dojrzewania ziarna powodują jego porastanie, pękanie łuski i większą podatność na porażenie już w polu. Takie zboże trafia do magazynu z „pakietem startowym” zarodników, które tylko czekają na dogodne warunki, by się rozwinąć.
Odpowiednio dobrany termin koszenia, przy możliwie niskiej wilgotności zboża i stabilnej pogodzie, zmniejsza ryzyko wcześniejszego skażenia grzybami polowymi. W połączeniu z prawidłowym dosuszeniem ziarna oraz sprawnym transportem do magazynu tworzy to podstawę skutecznej profilaktyki pleśni już od pierwszego etapu po żniwach.
Praktyczne metody zapobiegania pleśni w magazynie
Ochrona ziarna przed rozwojem pleśni wymaga połączenia kilku działań: przygotowania magazynu, kontroli warunków przechowywania i regularnej obserwacji. Nawet prosty budynek może dobrze spełniać swoje zadanie, jeśli jest odpowiednio utrzymany, a rolnik systematycznie dba o wentylację, czystość i monitoring parametrów.
Przygotowanie magazynu przed żniwami
Każdy sezon przechowywania zboża powinno się rozpoczynać od dokładnego przygotowania magazynu. Najlepiej zaplanować te prace z wyprzedzeniem, aby uniknąć pośpiechu tuż przed wjazdem kombajnu. Zaniedbany budynek, pełen starych resztek ziarna i kurzu, jest miejscem, w którym liczba zarodników pleśni jest wielokrotnie wyższa niż w czystym pomieszczeniu.
Podstawowe etapy przygotowania magazynu obejmują:
- usunięcie wszystkich resztek ziarna i zabrudzeń z podłogi, ścian, konstrukcji dachowej,
- dokładne zamiatanie i, jeśli to możliwe, odkurzanie szczelin i zakamarków,
- kontrolę i naprawę nieszczelności dachu oraz ścian,
- sprawdzenie stanu krat, rusztów i kanałów powietrznych,
- usunięcie pajęczyn i martwych owadów, które także mogą być źródłem zanieczyszczeń biologicznych.
Czystość magazynu ma znaczenie nie tylko dla pleśni, ale również dla ograniczenia populacji szkodników magazynowych. Wiele z nich przenosi zarodniki grzybów oraz przyczynia się do uszkadzania ziarna, co pośrednio zwiększa ryzyko porażenia. W praktyce walka z pleśnią zawsze powinna iść w parze ze zwalczaniem szkodników.
Dosuszanie zboża i kontrola wilgotności
Żadne, nawet najlepiej zaprojektowane pomieszczenie nie uchroni ziarna przed pleśnią, jeśli trafi ono do magazynu zbyt wilgotne. Dlatego kluczowym etapem jest prawidłowe, równomierne dosuszenie materiału tuż po zbiorach. Rolnik powinien dysponować wiarygodnym wilgotnościomierzem, regularnie kalibrowanym i sprawdzanym, aby uniknąć błędów pomiarowych.
W zależności od skali gospodarstwa oraz posiadanego sprzętu, stosuje się:
- suszenie aktywną wentylacją (przedmuchiwanie chłodnym lub lekko podgrzanym powietrzem),
- suszenie w suszarniach przepływowych lub porcjowych,
- dosuszanie w magazynie, przy wykorzystaniu systemów napowietrzania pryzm.
Kluczem jest osiągnięcie równomiernej wilgotności całej partii ziarna. Miejscowe kieszenie wilgotnego materiału, ukryte wewnątrz pryzmy, są szczególnie niebezpieczne – pleśń może się tam rozwijać, zanim rolnik zauważy problem. Dlatego podczas napełniania magazynu warto warstwami wyrównywać ziarno oraz regularnie pobierać próby z różnych miejsc pryzmy do kontroli.
Organizacja pryzmy i wysokość składowania
Zbyt wysoka pryzma zboża utrudnia skuteczną wentylację i sprzyja powstawaniu gorących ognisk w środku składu. W magazynach płaskich zaleca się, aby wysokość składowania dostosować do możliwości systemu napowietrzania oraz do rodzaju ziarna. Pszenica czy jęczmień mogą być układane nieco wyżej niż kukurydza o większej wilgotności i gorszej przepuszczalności powietrza.
Podczas zasypu warto stosować prostą zasadę: nie tworzyć wysokich stożków i kopców w jednym miejscu. Lepiej jest rozprowadzać ziarno równomiernie po całej powierzchni, sukcesywnie podnosząc wysokość pryzmy. Taka organizacja składowania ułatwia późniejszą wentylację, ogranicza koncentrację ciepła i zapobiega lokalnym przegrzewom.
Bardzo dobrym rozwiązaniem jest stosowanie rusztów podłogowych, kanałów powietrznych lub rur perforowanych, które umożliwiają doprowadzenie świeżego powietrza do całej masy ziarna. Nawet proste systemy, zbudowane we własnym zakresie, przy starannym zaprojektowaniu i regularnej kontroli parametrów mogą znacząco poprawić bezpieczeństwo magazynowania.
Skuteczna wentylacja i chłodzenie ziarna
W trakcie składowania niezbędna jest regularna **wentylacja** ziarna. Jej celem jest nie tylko utrzymanie odpowiedniej wilgotności, ale przede wszystkim obniżenie temperatury oraz wyrównanie warunków w całej objętości pryzmy. Zbyt rzadkie lub zbyt krótkie cykle przewietrzania sprzyjają powstawaniu miejsc o podwyższonej temperaturze i wilgotności, w których pleśnie mogą się szybko rozwijać.
Najkorzystniejsze jest wykorzystanie naturalnych różnic temperatury między dzień a noc. Chłodniejsze, suche powietrze nocne doskonale nadaje się do schładzania ziarna. W praktyce warto monitorować warunki zewnętrzne i uruchamiać wentylatory w godzinach, gdy wilgotność powietrza jest najniższa, a temperatura odpowiednio niska.
Dobrym nawykiem jest prowadzenie prostego dziennika wentylacji, w którym notuje się daty, godziny i czas pracy wentylatorów oraz warunki pogodowe. Pozwala to ocenić efektywność zabiegów i w razie problemów łatwiej znaleźć przyczynę kłopotów. Systematyczne schładzanie ziarna do poziomu około 10°C znacząco ogranicza zarówno rozwój pleśni, jak i aktywność szkodników magazynowych.
Stosowanie środków wspomagających i higiena pracy
W niektórych przypadkach, szczególnie przy bardzo długim okresie przechowywania, dopuszczalne jest stosowanie środków technologicznych wspomagających utrzymanie jakości ziarna. Mogą to być preparaty ograniczające rozwój grzybów lub specjalne technologie napowietrzania i chłodzenia. Zawsze należy jednak pamiętać, że żadna chemiczna czy techniczna metoda nie zastąpi podstaw: suchego ziarna, czystego magazynu i skutecznej wentylacji.
Istotna jest również codzienna higiena pracy w magazynie. Nie należy wnosić do środka mokrego sprzętu, błota, resztek roślinnych czy innych zanieczyszczeń. W miejscu składowania ziarna nie powinno się także przechowywać nawozów, środków ochrony roślin, paliw ani narzędzi, które mogą uszkodzić konstrukcję pryzmy czy zdegradować powierzchnię betonu i ułatwić gromadzenie się wilgoci.
Rolnik, który traktuje magazyn zbożowy jak pomieszczenie techniczne do „wszystkiego”, sam zwiększa ryzyko problemów. Zboże to surowiec spożywczy lub paszowy, mający bezpośredni wpływ na zdrowie ludzi i zwierząt. Zachowanie odpowiednich standardów czystości i dbałość o szczegóły to inwestycja w bezpieczeństwo i reputację gospodarstwa.
Monitoring, kontrola i szybka reakcja na zagrożenia
Nawet najlepiej zaplanowany system przechowywania wymaga regularnego monitoringu. Pleśń nie pojawia się nagle – jej rozwój można wychwycić na wczesnym etapie, jeśli rolnik systematycznie kontroluje stan ziarna, temperaturę i wilgotność. Dzięki temu możliwe jest szybkie wdrożenie działań korygujących, zanim zniszczeniu ulegnie duża część zapasu.
Kontrola wizualna i ocena zapachu
Najprostszą, ale często bardzo skuteczną metodą jest regularna kontrola organoleptyczna. Polega ona na oględzinach powierzchni pryzmy, wejściu na nią w kilku miejscach oraz pobraniu próbek do ręki. Rolnik powinien zwrócić uwagę na pojawienie się:
- zmiany barwy ziarna, szarzenia lub ciemnienia,
- widocznego nalotu grzybni (biały, szary, zielony),
- sklejenia ziarniaków w grudki,
- nietypowego, stęchłego lub kwaśnego zapachu.
Zapach jest jednym z najczulszych wskaźników problemu. Jeśli po wejściu do magazynu wyczuwalna jest woń stęchlizny, wilgoci lub fermentacji, konieczne jest niezwłoczne zlokalizowanie źródła. Dla bezpieczeństwa warto regularnie wchodzić na pryzmę w kilku miejscach, ostrożnie przekopywać wierzchnią warstwę i oceniać stan ziarna w różnych partiach magazynu.
Pomiary temperatury i wilgotności w pryzmie
Oprócz obserwacji wzrokowej niezbędne są obiektywne pomiary. Do kontrolowania stanu ziarna wykorzystuje się:
- termometry sondowe wbijane w pryzmę na różne głębokości,
- stałe czujniki temperatury w silosach,
- wilgotnościomierze do ziarna z sondą do pobierania prób,
- rejestratory temperatury i wilgotności powietrza w magazynie.
Regularne pomiary, na przykład co kilka dni w okresach podwyższonej temperatury zewnętrznej, pozwalają szybko wykryć miejsca, gdzie ziarno zaczyna się nagrzewać. Jeśli temperatura w środku pryzmy zaczyna rosnąć o kilka stopni powyżej otoczenia, jest to sygnał, że intensywnie zachodzą procesy biologiczne: oddychanie, rozwój mikroorganizmów, w tym pleśni.
Dane pomiarowe warto zapisywać i porównywać w czasie. Tendencja wzrostowa temperatury w określonym fragmencie magazynu jest ważniejsza niż pojedynczy wynik. Pozwala to ocenić, czy zastosowane zabiegi, na przykład włączenie wentylatorów na dłużej, przynoszą oczekiwany efekt i czy sytuacja się stabilizuje.
Szybkie działania naprawcze przy pierwszych objawach
W przypadku wykrycia ognisk pleśni liczy się czas. Im szybciej rolnik zareaguje, tym większa szansa, że straty zostaną ograniczone do niewielkiej partii ziarna. Pierwszym krokiem jest zlokalizowanie najbardziej zagrożonego miejsca – zwykle znajduje się ono tam, gdzie pryzma jest najwyższa, przy ścianach lub w pobliżu nieszczelności dachu.
Podstawowe działania naprawcze obejmują:
- włączenie wentylatorów i intensywne przewietrzanie ziarna,
- obniżenie wysokości pryzmy w newralgicznym miejscu,
- przerzucenie ziarna w celu ujednolicenia warunków,
- usunięcie i odseparowanie partii wyraźnie porażonej,
- jeśli to możliwe – schłodzenie ziarna powietrzem o niższej temperaturze.
W skrajnych przypadkach, gdy pleśń zajęła znaczną część zapasu, konieczne może być przekazanie ziarna do przerobu w kierunku, w którym obecność mikotoksyn jest mniej groźna, lub całkowita dyskwalifikacja materiału. Pod żadnym pozorem nie powinno się przeznaczać wyraźnie spleśniałego ziarna na paszę dla zwierząt, gdyż mikotoksyny są toksyczne i mogą powodować poważne problemy zdrowotne w stadzie.
Znaczenie profilaktyki zdrowotnej i prawidłowego płodozmianu
Ograniczanie pleśni w magazynie zaczyna się już na polu. Zboża porażone chorobami grzybowymi w trakcie wegetacji są znacznie bardziej podatne na dalszy rozwój pleśni podczas składowania. Dlatego ważne jest stosowanie prawidłowego płodozmianu, unikanie nadmiernego zagęszczenia upraw zbożowych na tym samym stanowisku oraz terminowe wykonywanie zabiegów fungicydowych.
Zdrowe, dobrze odżywione rośliny wytwarzają ziarno o wyższej odporności na uszkodzenia i porażenie. Zabiegi ochrony roślin, prawidłowe nawożenie, odpowiedni dobór odmian – wszystkie te elementy wpływają na końcową jakość materiału, który trafia potem do magazynu. Im mniej zarodników grzybów na powierzchni ziarniaka już w momencie zbioru, tym mniejsze ryzyko wybuchu pleśni w czasie przechowywania.
Opłacalność inwestycji w infrastrukturę magazynową
Wielu rolników zastanawia się, czy inwestycje w lepsze magazyny, systemy napowietrzania oraz urządzenia do monitoringu są ekonomicznie uzasadnione. Analiza kosztów i korzyści pokazuje, że przy rosnącej wartości zboża na rynku każda tona uratowana przed zepsuciem szybko rekompensuje poniesione nakłady. Straty w wyniku rozwoju pleśni, obniżenia klasy jakościowej i odrzutu partii przez skup mogą być bardzo dotkliwe.
Solidne ściany i szczelny dach, posadzka umożliwiająca łatwe sprzątanie, sprawny system **wentylacji**, podstawowe czujniki temperatury – to elementy, które zwykle zwracają się w ciągu kilku sezonów. W większych gospodarstwach, gdzie przechowuje się tysiące ton ziarna, odpowiednia infrastruktura magazynowa jest warunkiem stabilności finansowej i możliwością elastycznej sprzedaży w okresach korzystniejszych cen.
Świadomość zagrożeń dla zdrowia ludzi i zwierząt
Walka z pleśnią to nie tylko kwestia ekonomii, ale również zdrowia. Ziarno porażone przez niektóre gatunki grzybów może zawierać **mikotoksyny**, które są niebezpieczne nawet w niewielkich stężeniach. Ich obecność w paszy może prowadzić do spadku wydajności produkcji zwierzęcej, pogorszenia odporności, problemów rozrodczych i zatruć. U ludzi spożywanie produktów zanieczyszczonych mikotoksynami wiąże się z ryzykiem przewlekłych schorzeń.
Dlatego obowiązujące przepisy określają dopuszczalne poziomy mikotoksyn w żywności i paszach. Nawet jeśli pleśń nie jest jeszcze wyraźnie widoczna, przekroczenie norm może skutkować odrzuceniem partii przez skup lub wymaganiem dodatkowych badań laboratoryjnych. Świadomość tych zagrożeń powinna mobilizować do rzetelnego podejścia do tematu przechowywania oraz skrupulatnej kontroli jakości ziarna w gospodarstwie.
Współpraca z doradztwem i korzystanie z doświadczeń innych rolników
W praktyce każde gospodarstwo jest inne: różne budynki, różne warunki klimatyczne, różna struktura zasiewów. Dlatego warto korzystać z pomocy doradztwa rolniczego, specjalistów od przechowalnictwa czy firm zajmujących się projektowaniem magazynów. Często już jedna wizyta doświadczonego doradcy pozwala wskazać newralgiczne punkty w istniejącej infrastrukturze i zaproponować proste, ale skuteczne usprawnienia.
Równie cennym źródłem wiedzy jest wymiana doświadczeń między rolnikami. Praktyczne rozwiązania, które sprawdziły się u sąsiadów o podobnym profilu produkcji, mogą zostać z powodzeniem przeniesione do innego gospodarstwa. Wspólne testowanie nowych rozwiązań, dzielenie się wynikami i problemami pomaga uniknąć kosztownych błędów i lepiej przygotować się na coraz trudniejsze warunki pogodowe oraz rosnące wymagania rynku.
Znaczenie dokumentacji i planowania długoterminowego
Skuteczne zapobieganie rozwojowi pleśni wymaga nie tylko bieżącej kontroli, ale również planowania w dłuższej perspektywie. Prowadzenie prostych notatek dotyczących wilgotności ziarna przy przyjęciu do magazynu, terminów i czasu wentylacji, pojawiających się problemów czy ewentualnych ognisk porażenia pozwala z roku na rok udoskonalać system przechowywania.
Na podstawie zebranych danych rolnik może lepiej ocenić, które partie zboża są bardziej ryzykowne, jak reaguje magazyn na zmiany temperatury zewnętrznej oraz jakie inwestycje przyniosą największe korzyści. Świadome zarządzanie magazynem zboża, oparte na faktach i obserwacjach, staje się ważnym elementem nowoczesnego gospodarowania i pozwala pewniej patrzeć w przyszłość, mimo zmiennych warunków rynkowych i klimatycznych.
FAQ – najczęstsze pytania rolników
Jaką wilgotność ziarna uznać za bezpieczną do długiego przechowywania?
Za względnie bezpieczną do kilkumiesięcznego przechowywania przyjmuje się wilgotność ziarna na poziomie 14–14,5%. Jeśli planowane jest składowanie przez dłuższy okres lub w mniej nowoczesnych magazynach, warto dążyć do około 13%. Niższa wilgotność oznacza mniejsze tempo oddychania ziarna i wolniejszy rozwój mikroorganizmów. Trzeba jednak pamiętać o równomierności – nawet niewielkie kieszenie bardziej wilgotnego materiału mogą stać się ogniskiem pleśni.
Jak często powinno się wentylować zboże w magazynie płaskim?
Częstotliwość wentylacji zależy od warunków pogodowych i parametrów ziarna. W pierwszych tygodniach po zbiorze, gdy różnice temperatur między dniem a nocą są duże, warto przewietrzać pryzmę co kilka dni, wykorzystując przede wszystkim chłodne, suche powietrze nocne. Każda sesja powinna trwać na tyle długo, aby temperatura ziarna zaczęła zauważalnie spadać. Z czasem, gdy zostanie ustabilizowana na poziomie około 10°C, przerwy można wydłużyć, utrzymując jednak regularną kontrolę temperatury i wilgotności.
Co zrobić, gdy zauważę pierwsze ogniska pleśni na powierzchni ziarna?
Przede wszystkim nie wolno ignorować problemu ani liczyć, że „samo przejdzie”. Należy zlokalizować obszar porażenia, odgarnąć wierzchnią warstwę i ocenić zasięg. Porażone ziarno trzeba jak najszybciej usunąć i odseparować od zdrowego. Następnie należy obniżyć wysokość pryzmy w tym miejscu i uruchomić intensywną wentylację. Warto też skontrolować dach, ściany i system napowietrzania pod kątem nieszczelności lub zatorów, które mogły sprzyjać lokalnemu zawilgoceniu.
Czy spleśniałe zboże można bezpiecznie wykorzystać na paszę dla zwierząt?
Spleśniałe ziarno stanowi poważne zagrożenie, ponieważ może zawierać **mikotoksyny**, których nie usuwa się zwykłym suszeniem ani czyszczeniem. Nawet jeśli widocznych ognisk pleśni jest niewiele, toksyny mogły już przeniknąć do całej partii. Podanie takiej paszy zwierzętom grozi spadkiem produkcyjności, zaburzeniami zdrowotnymi, a w skrajnych przypadkach zatruciami. Dlatego każdorazowo decyzję o wykorzystaniu podejmuje się po badaniach laboratoryjnych; bez nich nie należy ryzykować karmienia stada takim surowcem.
Jakie proste inwestycje najbardziej poprawiają bezpieczeństwo przechowywania?
Największy efekt przy umiarkowanych kosztach dają: poprawa szczelności dachu i ścian, wykonanie gładkiej, łatwej do czyszczenia posadzki lub jej odnowienie, montaż sprawnego systemu wentylatorów z podstawowymi kanałami powietrznymi oraz zakup wiarygodnego wilgotnościomierza i sond termometrycznych. Dzięki tym elementom można lepiej kontrolować parametry ziarna, szybciej reagować na zagrożenia i znacząco ograniczyć straty, niekoniecznie budując od razu całkowicie nowy magazyn czy silos.
