Uprawa jęczmienia ma w Polsce długą tradycję i pozostaje ważnym elementem produkcji roślinnej zarówno w gospodarstwach towarowych, jak i mniejszych, rodzinnych. Odpowiedni dobór odmiany, termin i technologia siewu, nawożenie oraz ochrona plantacji pozwalają wykorzystać wysoki potencjał plonowania tej rośliny. Właściwe prowadzenie łanu decyduje nie tylko o wielkości plonu, ale również o jakości ziarna, co ma kluczowe znaczenie szczególnie w przypadku jęczmienia browarnego. Poniższy poradnik ma pomóc w praktycznym zaplanowaniu i przeprowadzeniu całej technologii produkcji – od wyboru pola po zbiór i przechowywanie ziarna.
Charakterystyka jęczmienia i wybór stanowiska
Jęczmień zalicza się do roślin zbożowych o stosunkowo krótkim okresie wegetacji, dzięki czemu dobrze wpisuje się w intensywne płodozmiany. Wyróżnia się jęczmień jary oraz jęczmień ozimy, a także podział ze względu na przeznaczenie: paszowy, browarny, a niekiedy również konsumpcyjny. Każda z tych grup ma nieco inne wymagania agrotechniczne, które warto uwzględniać już na etapie planowania zasiewów.
Najlepsze stanowiska pod jęczmień to gleby o uregulowanych stosunkach wodno‑powietrznych, zasobne w składniki pokarmowe, od klasy II do IVb. Jęczmień jest bardziej wrażliwy na zakwaszenie gleby niż pszenżyto czy żyto, dlatego szczególnie istotny jest właściwy odczyn. Na glebach bardzo lekkich (V–VI) jego uprawa jest możliwa, ale tylko przy zapewnieniu dobrej kultury rolnej, odpowiedniej ilości materii organicznej i starannej agrotechniki.
Odczyn gleby powinien kształtować się zwykle w przedziale pH 6,0–7,0 w KCl. W przypadku gleb kwaśnych konieczne jest przeprowadzenie wapnowania z odpowiednim wyprzedzeniem, najlepiej po roślinie przedplonowej, tak aby zmiana pH została ustabilizowana przed siewem jęczmienia. Odczyn ma szczególne znaczenie przy uprawie jęczmienia browarnego, który wymaga nie tylko wysokiego plonu, ale przede wszystkim dobrej jakości ziarna.
Pod jęczmień najlepiej sprawdzają się stanowiska po roślinach strączkowych, rzepaku, ziemniakach na oborniku, burakach cukrowych oraz innych zbożach ozimych, pod warunkiem, że zachowana jest właściwa higiena polowa i ograniczono występowanie chorób podstawy źdźbła. Unika się natomiast zbyt częstego siewu jęczmienia po sobie oraz po owsie, co sprzyja rozwojowi wspólnych chorób i szkodników, a także zachwaszczeniu specyficznymi chwastami jednoliściennymi.
Przy planowaniu stanowiska warto wziąć pod uwagę nie tylko przedplon, ale i stopień zachwaszczenia pola, występowanie chwastów wieloletnich oraz historię stosowanych herbicydów. Jęczmień jest mniej konkurencyjny wobec chwastów niż pszenica, dlatego miejsca z silnym zachwaszczeniem perzem, ostrożeniem czy skrzypem wymagają wcześniejszego doprowadzenia do porządku poprzez odpowiednie zabiegi mechaniczne i chemiczne.
Uprawa roli, dobór odmiany i przygotowanie do siewu
Przygotowanie stanowiska pod jęczmień rozpoczyna się już od właściwego zagospodarowania resztek po przedplonie. Słomę należy równomiernie rozrzucić i rozdrobnić, aby nie tworzyła zatorów w warstwie ornej. W zależności od systemu uprawy można wykonać klasyczną orkę siewną, uprawę uproszczoną agregatem podorywkowym lub siew bezorkowy na odpowiednio przygotowanym, spulchnionym profilu.
W tradycyjnej technologii po zbiorze przedplonu wykonuje się podorywkę lub płytkie talerzowanie, by ograniczyć parowanie wody, pobudzić wschody chwastów i samosiewów oraz wstępnie wymieszać resztki roślinne z glebą. Następnie, najczęściej późnym latem lub jesienią, przeprowadza się orkę na głębokość 18–25 cm, dostosowując głębokość do kategorii agronomicznej gleby. Bezpośrednio przed siewem pole wyrównuje się i doprawia kultywatorem lub agregatem uprawowym, tak aby uzyskać równą, dobrze rozdrobnioną warstwę siewną.
W systemach uproszczonych coraz częściej zastępuje się orkę głębokim kultywatorowaniem i siewem w mulcz. Taka technologia wymaga jednak szczególnego nadzoru nad zachwaszczeniem i chorobami podsuszkowymi, gdyż większa ilość resztek na powierzchni pola sprzyja przetrwaniu patogenów. W zamian zyskuje się ograniczenie kosztów paliwa i robocizny oraz ochronę struktury gleby.
Kluczową decyzją jest wybór odpowiedniej odmiany. Dla jęczmienia jarego browarnego najważniejsze są parametry jakościowe ziarna – odpowiednia zawartość białka, wyrównanie, masa 1000 ziaren, zdolność kiełkowania i brak porażenia chorobowego. W przypadku kierunku paszowego na pierwszy plan wysuwa się potencjał plonotwórczy, odporność na wyleganie, suszę i choroby liści oraz kłosa. Przy wyborze warto korzystać z wyników Porejestrowego Doświadczalnictwa Odmianowego i zaleceń dla danego regionu.
Odmiany jęczmienia ozimego wymagają też dobrej zimotrwałości, szczególnie w rejonach narażonych na wymarzanie i wahania temperatury bez okrywy śnieżnej. Istotna jest również odporność na choroby, takie jak mączniak prawdziwy zbóż, plamistości liści czy pasiastość liści jęczmienia. Nowoczesne odmiany często posiadają podwyższoną odporność na wyleganie, co umożliwia lepsze wykorzystanie potencjału plonowania przy racjonalnym nawożeniu azotem.
Przed siewem ziarno powinno być dokładnie oczyszczone, a w razie potrzeby zaprawione. Zaprawianie jest jednym z najważniejszych elementów ochrony plantacji w początkowej fazie wzrostu. Dobrze dobrana zaprawa ogranicza porażenie zgorzelą siewek, chorobami podstawy źdźbła i częściowo chroni przed niektórymi chorobami liści. W przypadku jęczmienia ważne jest także zabezpieczenie przed głownią pylącą, która może powodować znaczne straty jakości i ilości plonu.
Termin siewu jęczmienia uzależniony jest od formy i warunków klimatyczno‑glebowych regionu. Jęczmień ozimy wysiewa się zazwyczaj nieco wcześniej niż pszenicę ozimą, tak aby rośliny zdążyły wytworzyć przed zimą kilka dobrze rozwiniętych pędów bocznych i silny system korzeniowy. Przeciętnie terminy te przypadają od drugiej dekady września do początku października, z przesunięciem zależnym od położenia geograficznego i rodzaju gleby. Z kolei jęczmień jary wysiewa się możliwie najwcześniej wiosną, gdy tylko warunki glebowe pozwalają na wjazd w pole, ponieważ jest gatunkiem wrażliwym na niedobory wody w późniejszych fazach rozwoju.
Norma wysiewu, gęstość łanu i technika siewu
Prawidłowe ustalenie normy wysiewu jest jednym z podstawowych elementów powodzenia uprawy jęczmienia. Zbyt rzadki siew obniża obsadę kłosów i plon, natomiast zbyt gęsty zwiększa ryzyko wylegania, nasilenie chorób, a w przypadku odmian browarnych może negatywnie wpływać na jakość ziarna (wyższe białko, gorsze wyrównanie). Norma wysiewu zależy od masy 1000 ziaren, zdolności kiełkowania, zamierzonej obsady oraz terminu siewu i jakości stanowiska.
Dla jęczmienia jarego najczęściej dąży się do uzyskania obsady około 300–350 roślin na metr kwadratowy. W praktyce oznacza to wysiew około 140–180 kg ziarna na hektar, przy czym warto przeliczać normę wysiewu na liczbę kiełkujących ziaren na metr kwadratowy, a nie tylko na masę. W przypadku opóźnionego siewu lub gorszego stanowiska normę wysiewu można nieznacznie zwiększyć, aby zrekompensować wolniejsze krzewienie roślin.
Jęczmień ozimy, ze względu na większą zdolność do krzewienia jesiennego, zwykle wysiewa się w mniejszej liczbie ziaren na metr kwadratowy, na przykład 280–320 ziaren. Przekładanie normy z kg/ha na liczbę nasion wymaga znajomości masy 1000 ziaren konkretnej partii materiału siewnego oraz jego zdolności kiełkowania. Stosowanie kwalifikowanego materiału o wysokiej jakości nasiennej pozwala na precyzyjniejsze ustalenie normy i ograniczenie niepotrzebnych kosztów.
Głębokość siewu jęczmienia zazwyczaj wynosi 3–4 cm na glebach zwięzłych oraz 4–5 cm na glebach lżejszych. Wysiew zbyt głęboki opóźnia wschody i osłabia rozwój siewek, natomiast zbyt płytki może prowadzić do wysuszania nasion i nierównych wschodów. Bardzo ważne jest równomierne rozmieszczenie nasion w rzędach, co zapewnia odpowiednie warunki do rozwoju systemu korzeniowego i pędów bocznych.
Przy uprawie jęczmienia browarnego szczególnie istotna jest równomierna obsada i wyrównany łan. Nierównomierne wschody prowadzą do dużych różnic w dojrzałości roślin, co z kolei utrudnia uzyskanie równomiernie dojrzałego ziarna o odpowiednich parametrach. Z tego powodu warto dbać o dobrą jakość przygotowania gleby, jednolitą głębokość siewu i precyzyjne ustawienie siewnika.
W niektórych gospodarstwach stosuje się wałowanie po siewie, zwłaszcza na glebach lżejszych. Zabieg ten poprawia podsiąkanie wody, zapewnia lepszy kontakt nasion z glebą i sprzyja wyrównanym wschodom. Trzeba jednak pamiętać, aby nie wałować nadmiernie gleb ciężkich i zwięzłych, szczególnie jeśli są wilgotne, ponieważ może to prowadzić do zaskorupienia powierzchni i pogorszenia warunków oddechowych dla systemu korzeniowego.
Nawożenie – bilansowanie składników i budowanie żyzności gleby
Jęczmień, jako roślina intensywnie plonująca w krótkim czasie, ma stosunkowo duże wymagania pokarmowe. Odpowiednie nawożenie decyduje o potencjale plonotwórczym, odporności na stresy oraz jakości ziarna. Kluczowe jest nie tylko dostarczenie właściwej ilości azotu, fosforu i potasu, ale również zadbanie o pierwiastki drugorzędne, takie jak magnez, siarka, a także mikroelementy – zwłaszcza miedź i mangan.
Ustalanie dawek powinno opierać się na analizie chemicznej gleby oraz zakładanym plonie. Dobrą praktyką jest wykonywanie badań co kilka lat i dostosowywanie nawożenia do aktualnej zasobności stanowiska. Przenawożenie lub jednostronne stosowanie tylko niektórych składników prowadzi do zachwiania równowagi jonowej w glebie, co może skutkować gorszym wykorzystaniem podanych dawek i spadkiem efektywności nawożenia.
Azot
Azot pozostaje głównym czynnikiem plonotwórczym w uprawie jęczmienia, ale jego dawkę i podział trzeba dostosować ostrożnie. Nadmierna ilość azotu sprzyja wyleganiu łanu, nadmiernemu krzewieniu i wydłużeniu wegetacji, a także zwiększa podatność na choroby. W przypadku jęczmienia browarnego zbyt wysokie nawożenie azotowe powoduje wzrost zawartości białka w ziarnie, co obniża jego wartość technologiczno‑słodowniczą.
Dla jęczmienia paszowego nawożenie azotem dobiera się w zależności od stanowiska, przedplonu i formy (ozima/jara). Zwykle stosuje się dawki od około 60 do 120 kg N/ha, dzieląc je na 1–3 części. W jęczmieniu ozimym korzystne jest podzielenie dawki – część przedsiewnie lub wczesną wiosną na start, a reszta w fazie początku strzelania w źdźbło. W jęczmieniu jarym, ze względu na krótką wegetację, najczęściej całość azotu podaje się przedsiewnie lub w jednej, wczesnowiosennej dawce pogłównej.
Przy uprawie browarnej często zaleca się niższe dawki azotu, np. 40–80 kg N/ha, oraz unikanie późnego nawożenia, szczególnie w fazach po strzelaniu w źdźbło. Zbyt późno podany azot może zwiększyć zawartość białka i obniżyć wyrównanie ziarna. W praktyce wybór dawki powinien być kompromisem między oczekiwanym plonem a wymaganiami jakościowymi zleceniodawcy (słodowni, browaru).
Fosfor i potas
Fosfor i potas wpływają na prawidłowe wykształcenie systemu korzeniowego, krzewienie, odporność na suszę i wyleganie, a także na parametry jakościowe plonu. Dobrze zaopatrzona w te składniki gleba zapewnia roślinom lepszy start i stabilne odżywienie w krytycznych fazach rozwojowych, takich jak kłoszenie i nalewanie ziarna.
Nawozy fosforowe i potasowe stosuje się zazwyczaj przedsiewnie, jesienią lub wczesną wiosną, w zależności od systemu uprawy roli. Na glebach lżejszych część dawki potasu można podać również wiosną, aby ograniczyć jego wymywanie. Wysokość dawek zależy od zasobności gleby oraz planowanego plonu, ale w wielu gospodarstwach przyjmuje się orientacyjnie około 40–80 kg P2O5/ha i 60–100 kg K2O/ha, z korektą w oparciu o wyniki badań.
Nawożenie fosforem i potasem warto traktować nie tylko jako zasilanie bieżącej uprawy, ale również jako inwestycję w długofalową żyzność gleby. Utrzymywanie zasobności na poziomie co najmniej średnim pozwala na elastyczne gospodarowanie dawkami w poszczególnych latach, bez ryzyka gwałtownego spadku plonów.
Magnez, siarka i mikroelementy
Magnez pełni kluczową rolę w procesie fotosyntezy, a jego niedobór ujawnia się najczęściej w postaci chlorozy międzynerwowej na liściach. Na glebach ubogich w ten pierwiastek warto stosować nawozy magnezowe, zarówno przedsiewnie, jak i w formie dolistnej w trakcie wegetacji. Siarka z kolei bierze udział w syntezie białek, a jej brak ogranicza wykorzystanie azotu przez rośliny. Coraz częściej stosuje się nawożenie azotowo‑siarkowe, łącząc podanie tych pierwiastków w jednej aplikacji.
Wśród mikroelementów szczególne znaczenie w uprawie jęczmienia ma miedź. Jej niedobór prowadzi do słabego zawiązywania kłosa, tzw. łysienia kłosa, oraz pogorszenia jakości ziarna. Miedź można dostarczać w formie nawozów doglebowych lub dolistnych, najczęściej na podstawie analizy gleby i oceny wizualnej plantacji. Ważny jest także mangan, który bierze udział w wielu procesach metabolicznych i zwiększa odporność na choroby. W sytuacji niedoborów mikroelementów szybkie zastosowanie nawozów dolistnych może wyraźnie poprawić kondycję łanu.
Ochrona plantacji przed chwastami, chorobami i szkodnikami
Skuteczna ochrona jęczmienia wymaga połączenia działań profilaktycznych, takich jak właściwy płodozmian i uprawa roli, z racjonalnym stosowaniem środków ochrony roślin. Zaniedbania w tych obszarach mogą prowadzić do znacznych strat plonu i pogorszenia jakości ziarna, co jest szczególnie niekorzystne w uprawie browarnej.
Zwalczanie chwastów
Jęczmień jest wrażliwy na konkurencję ze strony chwastów, zwłaszcza w początkowych fazach wzrostu. Chwasty pobierają wodę i składniki pokarmowe, zacieniają rośliny uprawne i utrudniają zbiór. Największe zagrożenie stanowią chwasty jednoliścienne, jak miotła zbożowa, wyczyniec polny, a także liczne gatunki dwuliścienne (przytulia, fiołek, chaber, mak, tasznik i inne).
Walka z chwastami powinna opierać się na połączeniu metod agrotechnicznych i chemicznych. Podstawą jest właściwe zmianowanie, mechaniczne niszczenie chwastów w uprawkach pożniwnych oraz utrzymywanie pola w dobrej kulturze. W razie potrzeby stosuje się herbicydy doglebowe lub nalistne, dobierając je do składu gatunkowego chwastów na danym polu i fazy rozwoju jęczmienia.
W jęczmieniu ozimym część herbicydów można zastosować jesienią, co pozwala lepiej wykorzystać okno pogodowe i odciążyć wiosenne prace polowe. W jęczmieniu jarym zabiegi wykonuje się głównie wiosną, zwykle od fazy 2–3 liści do początku krzewienia. Ważne jest przestrzeganie zaleceń etykietowych, rotacja substancji czynnych oraz unikanie stałego powielania tych samych technologii, aby ograniczyć rozwój odporności chwastów.
Choroby
Jęczmień narażony jest na liczne choroby liści i kłosa, a także choroby podstawy źdźbła. Do najczęściej występujących należą mączniak prawdziwy zbóż i traw, plamistość siatkowa, rdza jęczmienia, rynchosporioza, pasiastość liści, septoriozy, a także fuzarioza kłosów. Wiele z tych chorób może powodować zarówno spadek plonu, jak i pogorszenie parametrów jakościowych ziarna.
Profilaktyka polega przede wszystkim na doborze odmian odpornych lub tolerancyjnych, stosowaniu kwalifikowanego materiału siewnego oraz właściwym zmianowaniu. Ważne jest również odpowiednie nawożenie – zarówno niedobory, jak i nadmiary (zwłaszcza azotu) osłabiają naturalną odporność roślin. W systemach uproszczonych, gdzie pozostawia się dużo resztek pożniwnych na powierzchni, szczególnego znaczenia nabiera także rozdrabnianie słomy i jej równomierne przyoranie.
W zależności od przebiegu pogody, odmiany i presji patogenów stosuje się 1–3 zabiegi fungicydowe. Pierwszy zabieg często przypada na fazę krzewienia lub początek strzelania w źdźbło i ma na celu ochronę podstawy źdźbła oraz dolnych liści. Kolejny zabieg wykonuje się w fazie liścia flagowego, aby chronić kluczowe liście odpowiadające za nalewanie ziarna. W razie potrzeby, zwłaszcza przy wysokim zagrożeniu fuzariozą kłosów, stosuje się także zabieg w okresie kłoszenia i kwitnienia.
Szkodniki
Szkodniki występujące w jęczmieniu obejmują m.in. mszyce, skrzypionki, ploniarkę zbożówkę, miniarki, a także rolnice i inne owady glebowe. Mszyce są groźne nie tylko ze względu na bezpośrednie uszkodzenia, ale też jako wektory wirusów (np. żółtej karłowatości jęczmienia). Szkodniki glebowe z kolei uszkadzają kiełkujące ziarna i młode siewki, powodując przerzedzenie łanu.
Monitorowanie występowania szkodników jest podstawą racjonalnej ochrony. Zamiast wykonywać zabiegi profilaktycznie, warto korzystać z progów ekonomicznej szkodliwości, komunikatów doradczych i własnych lustracji plantacji. Insektycydy stosuje się tylko wtedy, gdy zagrożenie jest realne, a liczebność szkodników przekracza dopuszczalne poziomy. Ogranicza to koszty, zmniejsza ryzyko powstania odporności oraz pozwala chronić pożyteczne organizmy żywe.
Regulacja łanu, wyleganie i gospodarka wodna
Silnie nawożone plantacje jęczmienia, zwłaszcza na żyznych glebach, narażone są na wyleganie, które utrudnia zbiór, sprzyja porażeniu chorobami i prowadzi do znacznych strat. Jednym z elementów przeciwdziałania jest prawidłowe zbilansowanie nawożenia oraz dobór odmian o dobrej odporności na wyleganie. Dodatkowo stosuje się regulatory wzrostu, które skracają i usztywniają źdźbła.
Regulatory wzrostu podaje się w określonych fazach rozwojowych jęczmienia, najczęściej od początku strzelania w źdźbło do liścia flagowego, w zależności od użytej substancji. Dawkę dostosowuje się do warunków pogodowych, żyzności gleby, gęstości łanu i planowanego plonu. Nadmierne stosowanie regulatorów w warunkach stresowych (susza, niskie temperatury) może osłabić rośliny, dlatego konieczna jest ostrożna ocena sytuacji w polu.
Gospodarka wodna w uprawie jęczmienia ma szczególne znaczenie na glebach lekkich i w regionach narażonych na suszę. Jęczmień stosunkowo dobrze znosi przejściowe niedobory wody, ale krytycznym okresem jest faza strzelania w źdźbło, kłoszenia i nalewania ziarna. Właśnie wtedy niedobór wilgoci najbardziej odbija się na wielkości i jakości plonu. O ile na większości pól w Polsce nie ma technicznych możliwości nawadniania zbóż na dużą skalę, o tyle prawidłowa uprawa roli, utrzymywanie odpowiedniej zawartości próchnicy i stosowanie międzyplonów pozwala istotnie poprawić retencję wody w glebie.
Ważne jest również unikanie zbytniego zagęszczenia gleby przez ciężkie maszyny, szczególnie w warunkach nadmiernej wilgotności. Zbita warstwa podornej hamuje rozwój systemu korzeniowego i ogranicza wykorzystanie zasobów wody oraz składników pokarmowych z głębszych warstw profilu glebowego. Okresowe spulchnianie (głęboszowanie) może być dobrą inwestycją w lepszą kondycję upraw zbożowych, w tym jęczmienia.
Zbiór, przechowywanie i jakość ziarna jęczmienia
Końcowym etapem uprawy jęczmienia jest zbiór i magazynowanie ziarna. Właściwie dobrany termin zbioru ma ogromne znaczenie, zwłaszcza w przypadku jęczmienia browarnego, gdzie liczy się nie tylko wielkość plonu, ale i parametry jakościowe. Zbyt wczesny zbiór prowadzi do ziarna zbyt wilgotnego, dojrzewającego w magazynie, z kolei zbyt późny – do strat wskutek osypywania, porastania czy porażeń chorobowych.
Jęczmień zazwyczaj zbiera się przy wilgotności ziarna około 14–16%. W przypadku mokrego roku lub konieczności przyspieszenia prac polowych można rozpocząć zbiór przy nieco wyższej wilgotności, jednak wtedy kluczowe jest szybkie dosuszenie ziarna do poziomu bezpiecznego przechowywania (najczęściej poniżej 14%, a dla dłuższego składowania nawet 12–13%).
Parametry pracy kombajnu, takie jak prędkość obrotowa bębna młócącego, szczelina klepiska czy prędkość jazdy, trzeba dostosować do aktualnych warunków oraz wymagań jakościowych. Przy jęczmieniu browarnym ważne jest ograniczenie łamania ziarna, dlatego ustawia się łagodniejsze warunki omłotu i starannie kontroluje udział ziarna uszkodzonego w próbkach.
Po zbiorze ziarno powinno zostać szybko oczyszczone z zanieczyszczeń (resztki plew, porażone ziarniaki, nasiona chwastów) oraz dosuszone, jeśli jego wilgotność przekracza bezpieczny poziom. Suszenie należy prowadzić w sposób równomierny, unikając zbyt wysokiej temperatury, szczególnie w przypadku jęczmienia przeznaczonego do słodowania, aby nie obniżyć zdolności kiełkowania. Ziarno magazynuje się w suchych, dobrze wentylowanych magazynach lub silosach, z możliwością okresowej kontroli temperatury i wilgotności.
Przy przechowywaniu istotne jest także regularne monitorowanie występowania szkodników magazynowych i pleśni. Dobra praktyka obejmuje okresowe przewietrzanie partii ziarna, kontrolę punktów newralgicznych, takich jak narożniki i strefy przy ścianach, oraz stosowanie zasad higieny magazynowej – usuwanie starych resztek, zabezpieczenie przed dostępem ptaków i gryzoni.
Jakość ziarna jęczmienia jest wynikiem całego procesu uprawy – od wyboru stanowiska, przez nawożenie i ochronę, aż po właściwy zbiór i magazynowanie. W zależności od kierunku użytkowania różne parametry mają różne znaczenie. Dla kierunku paszowego istotna jest zawartość białka, energia, strawność i brak zanieczyszczeń. Dla browarnego kluczowe są: odpowiednia zawartość białka (zazwyczaj umiarkowana), wyrównanie, masa 1000 ziaren, zdrowotność i wysoka zdolność kiełkowania. Dlatego prowadząc uprawę, warto od początku mieć jasno określony cel produkcji i dostosować do niego technologię, zachowując równowagę między intensywnością a bezpieczeństwem ekonomicznym gospodarstwa.
