Uprawa winorośli w Polsce i krajach o podobnym klimacie rozwija się bardzo dynamicznie, a kluczem do powodzenia jest właściwe przygotowanie sadzonek. Od jakości materiału szkółkarskiego zależy zdrowie krzewów, plonowanie, odporność na przymrozki i choroby, a także długość życia winnicy. Starannie dobrane i prawidłowo przygotowane sadzonki ograniczają ryzyko strat, skracają okres wejścia w owocowanie i pozwalają lepiej wykorzystać potencjał odmian deserowych oraz przerobowych.
Wybór odmian i rodzaju sadzonek winorośli
Podstawą sukcesu jest właściwy wybór odmiany oraz typu sadzonki. Innych cech będą oczekiwali rolnicy zakładający towarową winnicę, a innych ogrodnicy prowadzący przydomową pergolę. Należy wziąć pod uwagę nie tylko walory smakowe owoców, ale również mrozoodporność, termin dojrzewania, odporność na choroby grzybowe oraz wymagania glebowe.
Dobór odmiany do klimatu i stanowiska
W regionach o chłodniejszym klimacie lepiej sprawdzają się odmiany wczesne lub średnio wczesne, które zdążą w pełni dojrzeć przed jesiennymi chłodami. W cieplejszych rejonach można sadzić odmiany późniejsze, o większej zawartości cukrów i wyższej jakości surowca winiarskiego. Dla ogrodników przydomowych szczególnie ważna jest odporność na mróz – w wielu lokalizacjach warto wybierać odmiany znoszące spadki temperatury nawet do -24°C, a w rejonach bardziej narażonych na mrozy jeszcze wyżej.
Równie istotne jest dopasowanie odmiany do rodzaju gleby. Winorośl toleruje stosunkowo szerokie spektrum warunków, ale najlepiej plonuje na glebach przewiewnych, umiarkowanie żyznych, o dobrej strukturze. Na glebach ciężkich, zlewnych, rośnie słabiej, częściej choruje i wymaga staranniejszego przygotowania stanowiska oraz odpowiedniego drenażu. Do gleb bardziej suchych lepiej wybierać odmiany o silnym wzroście i głębokim systemie korzeniowym, natomiast na glebach żyznych – odmiany mniej bujne, by ograniczyć nadmierny wzrost wegetatywny.
Rodzaje sadzonek: zielone, zdrewniałe, szczepione
Sadzonki winorośli mogą występować w kilku formach, które różnią się techniką produkcji, wymaganiami i tempem przyjęć w polu:
- Sadzonki zdrewniałe – uzyskiwane z jednorocznych, zdrewniałych łozy, ciętych w okresie spoczynku. Mogą być ukorzenione lub przeznaczone do dalszego ukorzeniania. Są bardziej odporne na warunki stresowe i łatwiejsze w transporcie, dlatego chętnie wybierają je rolnicy i szkółki towarowe.
- Sadzonki zielone – otrzymywane z miękkich, niezdrewniałych fragmentów pędów w okresie wegetacji. Wymagają precyzyjnego nawadniania i wysokiej wilgotności, ale szybciej rosną w pierwszym roku po posadzeniu. Dla amatorów są trudniejsze do samodzielnego przygotowania, za to cenione w profesjonalnych szkółkach.
- Sadzonki szczepione – połączenie szlachetnej odmiany winorośli z odporną podkładką. W winnicach towarowych stanowią standard, ponieważ gwarantują lepszą odporność na filokserę, zrównoważony wzrost, stabilne plonowanie i możliwość dokładnego sterowania siłą wzrostu krzewów.
W praktyce rolniczej i ogrodniczej coraz częściej zaleca się korzystanie z sadzonek kwalifikowanych, które mają potwierdzoną tożsamość odmianową, są wolne od chorób wirusowych i produkowane według ściśle określonych standardów. Inwestycja w taki materiał na starcie oszczędza wiele problemów w kolejnych latach.
Certyfikacja i zdrowotność materiału szkółkarskiego
W przypadku zakładania winnicy towarowej kluczowe znaczenie ma pochodzenie sadzonek. Materiał z niepewnego źródła może być porażony wirusami, bakteriami lub, co najgroźniejsze, filokserą. Tego typu zagrożenia wpływają nie tylko na siłę wzrostu, ale również na jakość plonu i długość życia całej plantacji. Warto wymagać od dostawcy dokumentów potwierdzających zdrowotność i standaryzację materiału, a także dokładnie sprawdzać etykiety dotyczące klonu, podkładki i roku produkcji.
Ogrodnicy amatorzy często rozmnażają winorośl we własnym zakresie, co jest dopuszczalne, ale wymaga zachowania szczególnej ostrożności. Nie należy pobierać zrazów z roślin nieznanego pochodzenia, o podejrzanych objawach chorobowych, przebarwieniach lub nietypowym zahamowaniu wzrostu. Objawy mogą być słabo widoczne w pierwszych latach, a po kilku sezonach zniszczyć całą nasadę.
Pobieranie i przygotowanie sadzonek zdrewniałych (łyżka i sztobry)
Sadzonki zdrewniałe to najpopularniejsza metoda pomnażania winorośli w warunkach gospodarstwa i ogrodu. Odpowiednio przygotowane, mogą być sadzone bezpośrednio na miejsce stałe lub służyć jako materiał do dalszego produkowania sadzonek ukorzenionych. Kluczem jest prawidłowy termin cięcia, dobór pędów, właściwe przycięcie oraz przechowywanie.
Termin i zasady pobierania łozy
Zdrewniałą łozę na sadzonki pobiera się w okresie spoczynku zimowego, po zrzuceniu liści, zwykle od końca listopada do wczesnej wiosny, zanim ruszą soki. Optymalny moment to okres po pierwszych niewielkich mrozach, gdy krzewy zakończyły wegetację, ale nie weszły jeszcze w najbardziej narażoną fazę na uszkodzenia mrozem. W rejonach chłodniejszych cięcie warto planować w drugiej połowie zimy, aby skrócić czas przechowywania łozy.
Do pobierania przeznacza się jednoroczne, dobrze wyrośnięte pędy, o średnicy mniej więcej ołówka, z równomiernie rozmieszczonymi oczkami. Unika się pędów zbyt cienkich, przemarzniętych, uszkodzonych mechanicznie, porażonych chorobami lub nadmiernie wybujałych. Łozę tnie się sekatorem ostry, zdezynfekowany, aby nie przenosić patogenów z krzewu na krzew.
Cięcie na sztobry i prawidłowa orientacja
Standardowa sadzonka zdrewniała, zwana sztobrem, ma najczęściej 2–4 oczka. Długość takiej sadzonki wynosi zazwyczaj 20–40 cm, w zależności od odmiany i planowanego sposobu sadzenia. Bardzo ważne jest rozróżnienie góry i dołu sadzonki, co później decyduje o prawidłowym ukorzenieniu i wybiciu pędów.
Pod dolnym oczkiem wykonuje się cięcie proste, w odległości 1–2 cm, natomiast nad górnym oczkiem – cięcie ukośne, 2–3 cm powyżej oczka. Taki sposób cięcia ułatwia orientację podczas sadzenia i zapobiega nadmiernemu wysychaniu wierzchołkowej części pędu. W przypadku przeznaczenia sadzonek do szczepienia można je pozostawić nieco dłuższe, by mieć większy zapas drewna do manipulacji.
Dla rolników ważne jest, aby każdy etap pracy standaryzować – sztobry o jednakowej długości i podobnej średnicy ułatwiają zarówno dalsze ukorzenianie, jak i mechanizację niektórych zabiegów. W gospodarstwach ogrodniczych warto znakować partie łozy, by nie mieszać odmian oraz partii pobranych z różnych stanowisk czy różniących się wiekiem plantacji.
Przechowywanie łozy do momentu sadzenia
Po pocięciu łozy na sztobry materiał musi zostać przechowany w warunkach ograniczających wysychanie i przedwczesne ruszenie wegetacji. Najczęściej wiąże się sadzonki w pęczki, oznacza etykietą z nazwą odmiany i rokiem pobrania, a następnie umieszcza w wilgotnym piasku, trocinach lub torfie. Temperatura przechowywania powinna być zbliżona do 0–4°C, przy wilgotności względnej powietrza około 90–95%.
W mniejszych gospodarstwach i ogrodach można przechowywać sadzonki w dolnej części chłodnej piwnicy, nieopodal podłogi, z zachowaniem dobrej wentylacji. Należy regularnie kontrolować stan łozy, usuwając fragmenty objęte pleśnią lub z widocznymi oznakami gnicia. Zbyt sucha atmosfera prowadzi do przesuszenia drewna, co znacząco obniża zdolność ukorzeniania. Z kolei nadmierna wilgoć sprzyja rozwojowi grzybów i gniciu.
Namaczanie i przygotowanie do sadzenia
Bezpośrednio przed sadzeniem lub ukorzenianiem sztobry warto namoczyć przez 24–48 godzin w czystej wodzie o temperaturze pokojowej. Celem tego zabiegu jest uzupełnienie strat wody powstałych podczas przechowywania i pobudzenie procesów fizjologicznych. Niektórzy praktycy stosują dodatek preparatów stymulujących ukorzenianie, jednak należy je dobierać ostrożnie i zgodnie z zaleceniami producenta.
Po namoczeniu sadzonki ocieka się z nadmiaru wody i, jeśli to konieczne, odświeża końcówki cięć. Warto przy tym znowu zadbać o wyraźne zaznaczenie strony dolnej i górnej, zwłaszcza gdy materiał pochodzi z kilku odmian. W gospodarstwach towarowych często używa się do tego kolorowych opasek lub etykiet z kodem, aby uniknąć pomyłek w dużej skali.
Ukorzenianie w inspekcie lub tunelu
Rolnicy i ogrodnicy, którzy chcą uzyskać sadzonki ukorzenione przed wysadzeniem na miejsce stałe, mogą przygotować inspekty, mnożarki lub niewielkie tunele foliowe. Na dno skrzyń wysypuje się warstwę drenażową, następnie mieszaninę piasku z torfem lub perlitem, dobrze przepuszczalną i wolną od patogenów. Sztobry sadzi się w taki sposób, aby nad powierzchnią podłoża pozostawało jedno oczko, a pozostała część była dokładnie przykryta.
Temperatura w strefie korzeni powinna oscylować wokół 20–25°C, natomiast część nadziemna może znajdować się w nieco chłodniejszym środowisku. Taki układ sprzyja intensywnemu tworzeniu korzeni. Konieczne jest regularne nawadnianie i wietrzenie, aby z jednej strony zapewnić wysoką wilgotność, a z drugiej ograniczyć ryzyko pleśni. Po kilku tygodniach sadzonki, które wytworzyły silny system korzeniowy i wybite pędy, są gotowe do hartowania i późniejszego wysadzenia.
Przygotowanie sadzonek szczepionych i nowoczesne techniki produkcji
W profesjonalnych winnicach standardem stają się sadzonki szczepione, łączące cechy odmiany szlachetnej z zaletami odpowiednio dobranej podkładki. Taki materiał szkółkarski zapewnia lepszą adaptację do gleby, ogranicza ryzyko uszkodzeń mrozowych i poprawia tolerancję na choroby korzeni.
Dobór podkładki i zraza
Podkładkę wybiera się w zależności od rodzaju gleby, jej zasobności, wilgotności oraz planowanej siły wzrostu krzewów. Na glebach lekkich, suchych stosuje się podkładki o silnie rozwiniętym systemie korzeniowym i dużej zdolności do pobierania wody, natomiast na glebach żyznych – takie, które ograniczają nadmierny wzrost pędów. Warto, aby podkładka była dobrze dostosowana do lokalnego klimatu i wykazywała odporność na filokserę oraz nicienie glebowe.
Zraz, czyli część odmiany szlachetnej, powinien pochodzić z matecznika o wysokiej zdrowotności i potwierdzonej tożsamości odmianowej. Najlepiej używać łozy z krzewów owocujących, które udowodniły już swoją wartość produkcyjną i stabilne plonowanie. Zwraca się uwagę na równomierną dojrzałość drewna oraz brak objawów chorobowych.
Technika szczepienia i zrostu
Szczepienie winorośli wykonuje się zazwyczaj zimą lub wczesną wiosną w warunkach szkółkarskich. Popularne są metody szczepienia na przystawkę, stosowanie szczepiarek mechanicznych oraz technika omega, która pozwala na szybkie i powtarzalne wykonywanie połączeń. Kluczowe jest precyzyjne dopasowanie średnicy podkładki i zraza, aby miały jak największą powierzchnię styku kambium.
Po zaszczepieniu łączenie zabezpiecza się taśmą lub specjalnymi klipsami, a następnie całość umieszcza w warunkach sprzyjających zrostowi – zazwyczaj w tzw. kalusowni, gdzie panuje wysoka wilgotność i stała temperatura w granicach 25–28°C. W takich warunkach na powierzchni cięcia tworzy się tkanka przyranna, zwana kalusem, która z czasem przekształca się w pełnowartościową tkankę przewodzącą, zapewniającą przepływ wody i asymilatów pomiędzy podkładką a zrazem.
Podłoże, nawożenie i higiena w szkółce
Po wstępnym zrośnięciu szczepione sadzonki umieszcza się w skrzynkach, multiplatach lub bezpośrednio na zagonach szkółkarskich. Podłoże powinno być lekkie, wolne od patogenów, dobrze napowietrzone. Często stosuje się mieszanki torfu wysoki, piasku i perlitu, czasem z dodatkiem kompostu o sprawdzonym pochodzeniu. Nawożenie przedszczepieniowe wykonuje się ostrożnie, unikając nadmiaru azotu, który może osłabić jakość tkanek i sprzyjać chorobom.
Bardzo ważnym elementem produkcji jest zachowanie wysokiego poziomu higieny. Narzędzia do cięcia i szczepienia należy systematycznie dezynfekować, podobnie jak stoły i pojemniki. Zakażenie wirusami lub grzybami w początkowej fazie produkcji może spowodować poważne straty ekonomiczne i obniżyć jakość całej partii materiału. W szkółkach coraz częściej stosuje się również monitoring wilgotności i temperatury, sterując nimi automatycznie dla uzyskania optymalnych warunków.
Hartowanie i przygotowanie do sadzenia w polu
Przed wysadzeniem na miejsce stałe sadzonki, zarówno ukorzenione sztobry, jak i sadzonki szczepione, muszą przejść proces hartowania. Polega on na stopniowym przyzwyczajaniu roślin do warunków zewnętrznych: niższych temperatur, większych wahań dobowe, bezpośredniego światła słonecznego i bardziej intensywnego ruchu powietrza. Dzięki temu rośliny po posadzeniu nie doznają silnego szoku, lepiej się przyjmują i szybciej podejmują wzrost.
Hartowanie rozpoczyna się zwykle na 2–3 tygodnie przed planowanym sadzeniem. Początkowo skraca się czas przebywania roślin w osłonach, stopniowo zwiększając ekspozycję na warunki zewnętrzne. Należy równocześnie ograniczać podlewanie, aby skłonić system korzeniowy do intensywniejszego rozwoju i głębszego sięgania w poszukiwaniu wody. Po zakończeniu hartowania sadzonki są gotowe do założenia winnicy lub nasadzeń przydomowych.
Sadzenie i pielęgnacja młodych sadzonek winorośli
Ostatnim, lecz kluczowym etapem jest właściwe posadzenie przygotowanych sadzonek oraz ich pielęgnacja w pierwszych latach wzrostu. To właśnie w tym okresie kształtuje się system korzeniowy, rozplanowanie ramion, a także ogólna kondycja krzewu, która będzie decydować o plonowaniu w kolejnych sezonach.
Przygotowanie stanowiska i gleby
Winorośl najlepiej rośnie na stanowiskach ciepłych, osłoniętych, o ekspozycji południowej lub południowo-zachodniej. W przypadku winnic towarowych często wybiera się stoki o lekkim nachyleniu, co poprawia odpływ zimnego powietrza i zmniejsza ryzyko przymrozków wiosennych. Przed założeniem plantacji należy przeprowadzić analizę gleby, określić jej pH, zasobność w podstawowe składniki pokarmowe oraz strukturę.
Optymalne pH dla winorośli mieści się zazwyczaj w granicach 6,0–7,2. W glebach zbyt kwaśnych konieczne może być zastosowanie wapnowania, natomiast na glebach zasadowych trzeba szczególnie ostrożnie gospodarować nawozami fosforowymi i mikroelementami, takimi jak żelazo czy mangan. Warto przed sadzeniem głęboko spulchnić profil glebowy, usunąć chwasty wieloletnie i, jeśli to potrzebne, wprowadzić materię organiczną w postaci dobrze przefermentowanego obornika lub kompostu.
Technika sadzenia sadzonek ukorzenionych i szczepionych
Sadzonki ukorzenione sadzi się zazwyczaj w dołki o głębokości 30–40 cm, na dnie których można umieścić niewielką ilość kompostu, dokładnie przykrywając go warstwą ziemi, aby uniknąć bezpośredniego kontaktu świeżych korzeni z nawozem organicznym. Roślinę ustawia się tak, by korzenie były swobodnie rozłożone, bez zawijania do góry, a potem zasypuje się dołek ziemią, stopniowo udeptując warstwami, aby nie pozostały puste przestrzenie powietrzne.
W przypadku sadzonek szczepionych szczególną uwagę trzeba zwrócić na miejsce szczepienia. Powinno ono znajdować się wyraźnie powyżej powierzchni ziemi – zazwyczaj 3–5 cm – aby uniknąć wytworzenia się własnych korzeni przez odmianę szlachetną, co zniweczyłoby korzyści płynące z zastosowania podkładki. Po posadzeniu sadzonki obficie się podlewa, a wokół pnia tworzy niewielką misę, ułatwiającą zatrzymywanie wody opadowej i irygacyjnej.
Rozstawa i prowadzenie szpaleru
Rozstawę krzewów dostosowuje się do siły wzrostu odmiany, rodzaju gleby, sposobu prowadzenia i przewidywanej mechanizacji. W typowych winnicach użyteczna rozstawa wynosi od 1,8 do 2,5 m między rzędami i 0,8–1,5 m w rzędzie. W przydomowych ogrodach, gdzie krzewy prowadzi się na pergolach lub altanach, odległości mogą być nieco większe, aby ułatwić obsługę i zapewnić dobrą wentylację koron.
Już na etapie sadzenia warto zaplanować system prowadzenia – pojedynczy lub podwójny sznur Guyota, sznur Royata czy inne formy dostosowane do lokalnych warunków. Odpowiednie zaprojektowanie konstrukcji szpaleru (słupki, druty, kotwy) pozwala w kolejnych latach uniknąć przeróbek i zapewnia stabilne podparcie dla rosnącej masy pędów oraz gron.
Nawadnianie, ściółkowanie i ochrona przed chwastami
W pierwszych dwóch latach po posadzeniu winorośl jest szczególnie wrażliwa na niedobór wody, zwłaszcza na glebach lekkich i w okresach długotrwałej suszy. Dlatego konieczne jest regularne podlewanie, najlepiej rzadziej, ale obfitszymi dawkami, zmuszając korzenie do schodzenia głębiej. Systemy nawadniania kroplowego pozwalają precyzyjnie dostarczać wodę w strefę korzeniową, ograniczając parowanie i rozwój chwastów między krzewami.
Skuteczną metodą poprawy stosunków wodno-powietrznych jest ściółkowanie. Można użyć słomy, zrębków drzewnych, kompostu lub specjalnych mat. Ściółka ogranicza parowanie, hamuje rozwój chwastów i poprawia strukturę gleby, stopniowo dostarczając składników pokarmowych. Trzeba jednak uważać, aby nie zasypywać szyjki korzeniowej i miejsca szczepienia, bo zbyt gruba warstwa materiału organicznego może sprzyjać rozwojowi chorób.
Formowanie młodych krzewów i pierwsze cięcia
Już w pierwszym sezonie po posadzeniu należy rozpocząć formowanie przyszłego kształtu krzewu. Z reguły pozostawia się jeden najsilniejszy pęd, który będzie tworzony w pień lub ramię, a pozostałe usuwa. Gdy pęd osiągnie odpowiednią wysokość, przywiązuje się go do drutu lub palika, dbając o stabilne podparcie. Cięcia zimowe w pierwszych latach mają na celu głównie wzmocnienie struktury i ograniczenie nadmiernego obciążenia krzewu owocowaniem.
W przypadku winnic towarowych bardzo ważne jest utrzymanie powtarzalnego schematu cięć, aby w całej kwaterze uzyskać równomierny wzrost i dojrzewanie gron. Ogrodnicy przydomowi mają większą swobodę, ale również powinni pamiętać, że zbyt wczesne i zbyt obfite owocowanie młodych krzewów może je osłabić, ograniczając formowanie silnego szkieletu na kolejne lata.
Profilaktyka chorób i obserwacja sadzonek
Pierwsze lata wzrostu sadzonek to okres, w którym najłatwiej wykryć wady materiału szkółkarskiego oraz wczesne symptomy infekcji. Należy regularnie obserwować liście, pędy i pąki, zwracając uwagę na przebarwienia, deformacje, słaby wzrost lub zasychanie fragmentów rośliny. W razie podejrzenia poważnych chorób wirusowych lub bakteryjnych warto skonsultować się z doradcą lub laboratorium diagnostycznym.
Ochrona chemiczna powinna być prowadzona zgodnie z zasadami integrowanej ochrony roślin, sięgając po fungicydy tylko wtedy, gdy istnieje realne zagrożenie ze strony patogenów takich jak mączniak rzekomy, mączniak prawdziwy czy szara pleśń. Kluczowe znaczenie mają zabiegi profilaktyczne: prawidłowe przewietrzanie koron, unikanie nadmiernego zagęszczenia, właściwe nawożenie i racjonalne nawadnianie.
FAQ – najczęściej zadawane pytania o sadzonki winorośli
Jak rozpoznać, czy sadzonka winorośli jest dobrej jakości?
Dobra sadzonka ma dobrze wykształcony, jasny system korzeniowy bez zgnilizn, pęd o średnicy co najmniej ołówka oraz zdrowe, wyraźne oczka. Miejsce szczepienia (jeśli jest) powinno być gładkie, dobrze zrośnięte, bez pęknięć i narośli. Kora nie może być pomarszczona ani nadmiernie sucha. Warto też zwrócić uwagę na etykietę – zawierającą nazwę odmiany, podkładki, rok produkcji oraz informację o pochodzeniu ze szkółki kwalifikowanej.
Kiedy najlepiej sadzić przygotowane sadzonki winorośli?
Optymalny termin sadzenia sadzonek zdrewniałych i szczepionych przypada na wczesną wiosnę, gdy gleba rozmarznie i ogrzeje się przynajmniej do około 8–10°C. Zbyt wczesne sadzenie w zimną, mokrą glebę zwiększa ryzyko gnicia korzeni i opóźnia ukorzenianie. Możliwe jest również sadzenie jesienne, ale wymaga ono starannego zabezpieczenia młodych roślin przed mrozem, np. przez obsypywanie kopczykiem ziemi lub ściółkowanie.
Czy można samodzielnie przygotować sadzonki winorośli w gospodarstwie?
Tak, wielu rolników i ogrodników z powodzeniem przygotowuje sadzonki we własnym zakresie, wykorzystując zdrewniałą łozę pobraną z własnych krzewów. Wymaga to jednak wiedzy o terminie cięcia, sposobie przechowywania, ukorzeniania oraz zachowania higieny. Trzeba pamiętać, że materiał własny nie ma certyfikatu zdrowotności, więc istnieje ryzyko przenoszenia wirusów i chorób. Do większych nasadzeń i winnic towarowych lepiej użyć sadzonek kwalifikowanych.
Jak głęboko sadzić sadzonki winorośli i jak je podlewać po posadzeniu?
Sadzonki ukorzenione sadzi się tak, by szyjka korzeniowa znalazła się kilka centymetrów poniżej powierzchni gleby. U sadzonek szczepionych miejsce szczepienia musi pozostać nad ziemią, zwykle 3–5 cm powyżej. Po posadzeniu rośliny obficie podlewa się, aby dokładnie wypełnić wodą przestrzenie wokół korzeni i usunąć kieszenie powietrzne. W pierwszym roku ważne jest regularne nawadnianie, zwłaszcza w okresach suszy, najlepiej systemem kroplowym.
Jakie błędy najczęściej popełnia się przy przygotowaniu sadzonek winorośli?
Do najczęstszych błędów należą: użycie zbyt cienkiej lub chorej łozy do pobierania sztobrów, niewłaściwe przechowywanie (przesuszenie lub zawilgocenie), sadzenie „do góry nogami” przez złe oznaczenie cięć, brak hartowania sadzonek przed wysadzeniem oraz umieszczenie miejsca szczepienia pod powierzchnią ziemi. Często zaniedbuje się także analizę gleby i dobór odpowiedniej podkładki, co w przyszłości skutkuje słabym wzrostem lub problemami z mrozoodpornością.
