Ubezpieczenia dla rolników od lat stanowią jeden z filarów bezpieczeństwa ekonomicznego gospodarstw, ale w praktyce największe wątpliwości budzi to, czy ochrona obejmuje szkody powstałe podczas prac polowych wykonywanych poza terenem własnego gospodarstwa. Coraz częściej rolnicy świadczą usługi sąsiedzkie, korzystają z kooperatyw, wynajmują sprzęt lub dojeżdżają na pola oddalone o wiele kilometrów. To wszystko powoduje, że granice gospodarstwa na mapie ubezpieczeniowej przestają być oczywiste. Poniżej znajdziesz eksperckie omówienie zasad odpowiedzialności towarzystw, typowe wyłączenia oraz praktyczne wskazówki, jak zabezpieczyć się przed kosztownymi roszczeniami.
Podstawy ubezpieczeń rolniczych i znaczenie miejsca wykonywania prac polowych
Każdy rolnik prowadzący działalność rolniczą powinien znać różnicę między ubezpieczeniami obowiązkowymi a dobrowolnymi. Od tej wiedzy zależy, czy szkody powstałe na cudzym polu lub w trakcie dojazdu do niego zostaną skutecznie zrekompensowane. W realiach współczesnego rolnictwa jedno gospodarstwo rzadko jest ograniczone wyłącznie do jednej działki ewidencyjnej. Bardzo często pola są rozrzucone po całej gminie, dzierżawione, współużytkowane lub czasowo przekazane innym rolnikom do uprawy.
Kluczowe z punktu widzenia ochrony jest pojęcie odpowiedzialności cywilnej oraz precyzyjne określenie zakresu terytorialnego polisy. OC rolnika z ustawy obejmuje odpowiedzialność za szkody wyrządzone osobom trzecim w związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Nie oznacza to jednak automatycznie, że każdy przypadek szkody powstałej podczas prac polowych poza gospodarstwem będzie uznany. Trzeba zwrócić uwagę na definicje „gospodarstwa rolnego”, „terenu gospodarstwa” i „działalności rolniczej”, które mogą się różnić w zależności od towarzystwa.
W ustawowej definicji gospodarstwo rolne to przede wszystkim grunty rolne wraz z budynkami i infrastrukturą, wykorzystywane do produkcji rolnej. Towarzystwa w OWU (ogólnych warunkach ubezpieczenia) często doprecyzowują, że dotyczy to także gruntów dzierżawionych lub pozostających we współwłasności, o ile są wykorzystywane przez ubezpieczonego rolnika. Tym samym prace polowe na dzierżawionym polu zazwyczaj mieszczą się w zakresie polisy, choć formalnie leżą „poza gospodarstwem” w sensie adresu zamieszkania rolnika.
Inaczej wygląda sytuacja, gdy rolnik wykonuje odpłatne lub nieodpłatne prace na rzecz osób trzecich, bez związku z własną produkcją rolną. Wówczas powstaje pytanie, czy jest to nadal zwykła działalność rolnicza, czy już świadczenie usług, które powinno być objęte osobnym ubezpieczeniem, np. OC z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej albo specjalnym rozszerzeniem OC rolnika. To właśnie w takich sytuacjach najczęściej dochodzi do sporów z ubezpieczycielami.
Ubezpieczenie OC rolnika a szkody podczas prac polowych poza gospodarstwem
Ubezpieczenie OC rolników jest w Polsce obowiązkowe dla osób, które spełniają definicję rolnika z ustawy: posiadają gospodarstwo rolne o powierzchni przekraczającej określony próg lub podlegają ubezpieczeniu społecznemu rolników. Polisa ta ma za zadanie chronić majątek rolnika przed roszczeniami osób trzecich, którym wyrządzono szkodę w związku z posiadaniem gospodarstwa lub prowadzeniem działalności w jego ramach. Przykładowo, jeżeli podczas koszenia trawy na przydomowej łące kamień wybity spod kosiarki uszkodzi samochód sąsiada, OC rolnika pokryje roszczenie, o ile szkoda powstała w związku z prowadzeniem gospodarstwa.
W praktyce powstaje jednak problem, gdy szkoda wydarza się na polu należącym do innego rolnika, albo w trakcie przejazdu na takie pole. Typowy przykład: rolnik jedzie ciągnikiem z agregatem uprawowym przez wieś, aby wykonać uprawę dla sąsiada. W trakcie manewru uszkadza ogrodzenie posesji przy drodze. Czy polisa OC rolnika zadziała? W większości przypadków tak, o ile można wykazać, że przejazd i prace miały bezpośredni związek z działalnością rolniczą, a nie z dodatkową działalnością usługową wymagającą odrębnego zgłoszenia.
Istotne znaczenie ma tu charakter świadczenia prac polowych. Jeżeli jest to jednorazowa, sąsiedzka pomoc w ramach tzw. zwykłego użytkowania gospodarstwa, ubezpieczyciele często traktują ją jako normalne rozszerzenie działalności rolniczej. Problemy zaczynają się, gdy rolnik regularnie świadczy usługi na rzecz wielu gospodarstw, otrzymuje wynagrodzenie, wystawia faktury lub prowadzi zorganizowaną działalność usługową. Wtedy towarzystwo może uznać, że mamy do czynienia z działalnością pozarolniczą, która wymaga osobnego ubezpieczenia OC działalności gospodarczej.
Warto też pamiętać o wyłączeniach odpowiedzialności. W OWU często znajdują się zapisy, że ubezpieczenie nie obejmuje szkód wyrządzonych podczas wykonywania prac specjalistycznych na cudzym terenie, np. usług budowlanych, wycinki drzew czy rekultywacji terenu, jeżeli nie są one bezpośrednio związane z produkcją rolną ubezpieczonego. Oznacza to, że nawet jeśli używasz tych samych maszyn (ciągnika, koparki, przyczepy) zarówno na swoim polu, jak i na zleceniu u innej osoby, ochrona z OC rolnika może nie wystarczyć.
Jednym z kluczowych elementów przy ocenie odpowiedzialności jest udokumentowanie, że dane prace polowe poza gospodarstwem mają bezpośredni związek z prowadzeniem gospodarstwa rolnego ubezpieczonego. Przykładowo, jeśli rolnik użytkuje na podstawie umowy dzierżawy kilka dodatkowych działek w sąsiedniej gminie, a do szkody doszło na jednej z tych działek, towarzystwo zazwyczaj nie będzie kwestionować odpowiedzialności, o ile dzierżawa była znana ubezpieczycielowi i faktycznie wykorzystywana w produkcji rolnej.
Maszyny rolnicze, OC komunikacyjne i szkody w ruchu drogowym
Bardzo ważnym, choć często zaniedbywanym elementem ochrony jest relacja między OC rolnika a OC posiadaczy pojazdów mechanicznych. Wiele maszyn rolniczych podlega obowiązkowi rejestracji i tym samym musi posiadać własne ubezpieczenie komunikacyjne. Dotyczy to w szczególności ciągników rolniczych, przyczep czy niektórych samojezdnych maszyn specjalistycznych. W przypadku szkód powstałych w ruchu drogowym, np. podczas przejazdu między polami, za wypłatę odszkodowania odpowiada w pierwszej kolejności polisa OC pojazdu, a nie OC rolnika.
Przykład: rolnik jedzie ciągnikiem z pługiem na pole dzierżawione w sąsiedniej wsi. Na skrzyżowaniu wymusza pierwszeństwo i doprowadza do kolizji z samochodem osobowym. W takim przypadku zadziała OC komunikacyjne ciągnika, a nie ubezpieczenie gospodarstwa. Jeżeli jednak do szkody dojdzie podczas poruszania się maszyny wyłącznie w obrębie pola lub podwórza, odpowiedzialność może przejść na OC rolnika, o ile nie ma odrębnych wyłączeń w OWU. Granica odpowiada więc bardziej statusowi „ruchu w rozumieniu prawa o ruchu drogowym” niż fizycznemu położeniu maszyny.
Kolejny problem praktyczny wiąże się z użytkowaniem maszyn rolniczych na cudzym terenie. Jeżeli rolnik świadczy usługi kombajnowania na polach kilku sąsiadów, szkody w ruchu drogowym (dojazd, przejazd) będzie pokrywać OC pojazdu, natomiast szkody typowo „produkcyjne”, np. uszkodzenie słupów energetycznych podczas manewru na polu, mogą podlegać ocenie w ramach OC rolnika lub – przy odpowiednim produkcie – rozszerzonego OC działalności usługowej. Zdarza się, że towarzystwa wprost oferują dodatki do polisy rolniczej, obejmujące szkody wyrządzone podczas świadczenia usług polowych ciągnikiem, kombajnem czy opryskiwaczem na rzecz innych rolników.
W praktyce niezwykle istotne jest ustalenie, czy dana maszyna jest kwalifikowana jako pojazd mechaniczny w rozumieniu przepisów o ruchu drogowym. Niektóre wolnobieżne maszyny rolnicze, poruszające się głównie po polach, nie muszą mieć odrębnego OC komunikacyjnego, a ich szkody mogą być w całości rozpatrywane w ramach OC rolnika. Zdarza się jednak, że rolnicy rejestrują maszyny dobrowolnie, aby swobodniej poruszać się po drogach publicznych – wówczas zakres odpowiedzialności za szkody w ruchu przechodzi na ubezpieczenie komunikacyjne.
Warto podkreślić, że w razie poważnych szkód osobowych (np. potrącenia pieszego czy rowerzysty na drodze) kluczowe jest posiadanie ważnego OC pojazdu. Brak takiej polisy naraża rolnika na regres ze strony Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego, który po wypłacie odszkodowania poszkodowanemu będzie dochodził całości kwoty od sprawcy. Dlatego dbałość o terminowe odnowienie polis OC dla wszystkich pojazdów wykorzystywanych również do dojazdu na pola poza gospodarstwem jest jednym z fundamentalnych elementów zarządzania ryzykiem w rolnictwie.
Gospodarstwo rozproszone, dzierżawy i współprace – jak zgłosić je do ubezpieczenia
Współczesne gospodarstwa rzadko ograniczają się do jednego zwartego obszaru. Coraz częściej rolnicy mają grunty w różnych miejscowościach, zawierają umowy dzierżawy, wymieniają się polami w ramach sąsiedzkich ustaleń, korzystają z użyczeń lub wspólnych zasiewów. Z punktu widzenia ubezpieczyciela ważne jest, aby cały faktyczny areał, na którym prowadzona jest działalność rolnicza, został uwzględniony przy kalkulacji składki oraz w dokumentach polisy.
Jeżeli rolnik użytkuje kilka dodatkowych działek, powinien zgłosić je ubezpieczycielowi, niezależnie od tego, czy są jego własnością, czy są dzierżawione. Niektóre towarzystwa proszą o wskazanie ewidencyjnych numerów działek i ich powierzchni, inne ograniczają się do ogólnej informacji o łącznym areale gospodarstwa. Dobrą praktyką jest przechowywanie kopii umów dzierżawy oraz ewentualnych porozumień sąsiedzkich, które potwierdzają prawo do użytkowania gruntów i ich wykorzystanie w produkcji rolnej.
W przypadku gospodarstw rozproszonych warto zwrócić uwagę na zapisy dotyczące terytorialnego zakresu ochrony. Zazwyczaj OWU wskazują, że ubezpieczenie obowiązuje na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, co oznacza, że fizyczne oddalenie działek nie wyłącza odpowiedzialności. Kluczowe jest, by wszystkie pola faktycznie wchodziły w skład gospodarstwa rolnego w rozumieniu polisy. Jeżeli rolnik okresowo korzysta z cudzych pól jedynie w celu przetrzymania maszyn, składowania bel czy krótkotrwałego wypasu, warto doprecyzować to z doradcą ubezpieczeniowym i ewentualnie wprowadzić odpowiednie zapisy do polisy.
W praktyce coraz popularniejsze stają się formy współpracy między rolnikami, takie jak wspólne zakupy maszyn, kolektywne opryski czy kooperatywy uprawowe. W takich modelach łatwo o nieporozumienia, kto jest formalnym posiadaczem danej maszyny, kto odpowiada za szkody wyrządzone podczas jej użytkowania na cudzym polu i kto powinien ją ubezpieczyć. Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest sporządzenie pisemnych porozumień określających zasady odpowiedzialności i wymagania w zakresie polis OC oraz ewentualnego ubezpieczenia maszyn rolniczych od szkód własnych.
W sytuacji, gdy rolnik wchodzi we współpracę z firmą usługową lub kooperatywą, która formalnie prowadzi działalność gospodarczą, część ryzyk może przejść na ubezpieczenia komercyjne tej firmy. Ważne jest wtedy, by upewnić się, że polisa usługodawcy obejmuje szkody powstałe na wszystkich polach, na których wykonywane są prace, oraz aby w miarę możliwości rolnik był wskazany w polisie jako współubezpieczony lub uprawniony do odszkodowania. To szczególnie istotne przy dużych inwestycjach, np. rekultywacji gruntów, zakładaniu plantacji wieloletnich czy kompleksowych usługach agrotechnicznych.
Usługi sąsiedzkie i komercyjne prace polowe – kiedy potrzebne jest dodatkowe OC
Wielu rolników naturalnie pomaga sąsiadom w okresach wzmożonych prac, takich jak żniwa czy siew. Jeżeli pomoc ma charakter incydentalny, nieodpłatny i odbywa się w ramach zwykłej współpracy wiejskiej społeczności, ubezpieczyciele zazwyczaj uznają ją za element typowej działalności rolniczej. W takich przypadkach szkody wyrządzone podczas prac polowych mogą być objęte ochroną z polisy OC rolnika, nawet jeśli do zdarzenia dojdzie na cudzym polu. Warunkiem jest jednak brak znamion zorganizowanej działalności usługowej.
Sytuacja radykalnie się zmienia, gdy rolnik zaczyna systematycznie wykonywać prace polowe na rzecz innych gospodarstw za wynagrodzeniem. Koszenie słomy, usługi kombajnem, opryski, orka czy rozsiew nawozów mogą zostać potraktowane jako działalność gospodarcza lub pozarolnicza działalność usługowa. W takim przypadku standardowe OC rolnika często nie wystarcza, a towarzystwa wymagają wykupienia dodatkowego ubezpieczenia OC działalności gospodarczej, w którym szczegółowo opisuje się zakres wykonywanych usług oraz terytorium ich realizacji.
Brak dostosowania ochrony do faktycznego charakteru działalności może prowadzić do poważnych konsekwencji finansowych. Jeżeli podczas komercyjnych usług kombajnowania dojdzie do pożaru zboża na cudzym polu, uszkodzenia infrastruktury (np. linii energetycznej) czy wypadku z udziałem osób trzecich, ubezpieczyciel może odmówić wypłaty odszkodowania z polisy OC rolnika, powołując się na niezgodność zakresu ochrony z rzeczywistą działalnością. Wówczas cały ciężar roszczeń spada bezpośrednio na majątek rolnika.
Dobrą praktyką jest więc przeanalizowanie, czy skala usług świadczonych poza własnym gospodarstwem nie przekracza przypadkowych, sąsiedzkich przysług. Jeżeli rolnik wykonuje rocznie kilkadziesiąt lub kilkaset godzin prac na cudzych polach, a przychody z tego tytułu stanowią istotną część jego budżetu, warto skonsultować się z doradcą i zawrzeć odpowiednie ubezpieczenie OC działalności. Takie polisy często można elastycznie dopasować do specyfiki prac polowych, rodzaju sprzętu, wykorzystywanych środków ochrony roślin czy zakresu terytorialnego usług.
Przy zawieraniu dodatkowego OC działalności gospodarczej warto zadbać o to, by polisa wprost obejmowała szkody rzeczowe i osobowe powstałe podczas prac na cudzych polach, w tym szkody w uprawach, budowlach rolniczych, infrastrukturze technicznej oraz w mieniu osób trzecich znajdującym się na polu (np. maszynach, przyczepach, narzędziach). Dobrze skonstruowana polisa może także obejmować szkody powstałe wskutek błędów technologicznych, takich jak niewłaściwe zastosowanie nawozów lub środków ochrony roślin, o ile nie zostały one spowodowane rażącym niedbalstwem.
Najczęstsze wyłączenia odpowiedzialności przy szkodach poza gospodarstwem
Znajomość typowych wyłączeń w ubezpieczeniach rolniczych jest kluczowa, aby uniknąć negatywnego zaskoczenia przy likwidacji szkody. W kontekście prac polowych poza gospodarstwem pojawia się kilka powtarzających się kategorii wyłączeń, które mogą zdecydować o tym, czy odszkodowanie zostanie wypłacone. Jednym z najważniejszych jest wyłączenie szkód powstałych w ramach niezadeklarowanej działalności usługowej. Jeżeli rolnik faktycznie prowadzi komercyjne usługi polowe, a nie poinformował o tym ubezpieczyciela, może spotkać się z odmową odpowiedzialności.
Drugą grupę stanowią wyłączenia związane z rażącym niedbalstwem lub naruszeniem przepisów bezpieczeństwa. Przykładowo, jeżeli do szkody dojdzie podczas transportu maszyn niezabezpieczonych zgodnie z przepisami, przewozu osób na przyczepie rolniczej w sposób niezgodny z prawem, czy stosowania środków ochrony roślin bez wymaganych uprawnień, towarzystwo może ograniczyć odpowiedzialność. Dotyczy to zarówno szkód na terenie własnego gospodarstwa, jak i na polach zewnętrznych.
Trzecim obszarem są wyłączenia dotyczące szkód w mieniu powierzonym, wynajmowanym lub dzierżawionym, jeżeli nie zostało ono objęte dodatkową klauzulą. O ile szkody w zwykłych uprawach dzierżawionych pól w ramach gospodarstwa są zazwyczaj objęte ochroną, o tyle uszkodzenia specjalistycznych maszyn, magazynów czy obiektów przetwórczych znajdujących się na cudzym terenie mogą wymagać odrębnego rozszerzenia polisy. Warto więc dokładnie przeanalizować, czy w zakres gospodarstwa nie wchodzą elementy infrastruktury należące formalnie do innych podmiotów.
Często spotykanym wyłączeniem są również szkody wynikające z działań umyślnych, w tym także świadomego zaniechania obowiązków, np. ignorowania ostrzeżeń pogodowych przy opryskach, co prowadzi do zniesienia środków ochrony roślin na sąsiednie plantacje. W takich przypadkach ubezpieczyciel może podnieść zarzut umyślnego spowodowania szkody lub co najmniej rażącego niedbalstwa, co znacząco utrudnia uzyskanie odszkodowania. Podobnie traktowane są sytuacje, w których rolnik nie przestrzega podstawowych norm agrotechnicznych i zasad dobrej praktyki rolniczej.
Niektóre towarzystwa wprowadzają także szczególne wyłączenia dla szkód powstałych podczas stosowania określonych substancji chemicznych, prac wysokościowych lub operacji specjalistycznych (np. rekultywacja terenów poprzemysłowych, osuszanie gruntów, budowa wałów). Jeśli rolnik podejmuje się takich prac na cudzym terenie, powinien każdorazowo uzyskać pisemne potwierdzenie zakresu ochrony albo zawrzeć osobne ubezpieczenie dedykowane tego rodzaju działalności.
Jak praktycznie zwiększyć bezpieczeństwo przy pracach polowych poza gospodarstwem
Skuteczne zarządzanie ryzykiem w rolnictwie wymaga nie tylko posiadania polisy, ale także świadomego kształtowania zakresu ochrony i codziennej praktyki pracy w polu. Pierwszym krokiem powinno być rzetelne przeanalizowanie, gdzie faktycznie prowadzona jest działalność rolnicza, na jakich gruntach i z użyciem jakich maszyn. Następnie należy skonfrontować tę rzeczywistość z zapisami polisy i OWU, zwracając szczególną uwagę na zapisy dotyczące miejsca wykonywania prac, rodzaju działalności oraz ewentualnych wyłączeń.
Warto przy tym prowadzić podstawową dokumentację opisującą strukturę gospodarstwa, w tym wykaz działek własnych i dzierżawionych, rodzaje upraw oraz sposób ich użytkowania. Przy współpracy z innymi rolnikami czy firmami usługowymi dobrze jest sporządzać choćby proste porozumienia na piśmie, w których określone będzie, kto odpowiada za szkody powstałe podczas prac polowych oraz jakie ubezpieczenia posiada każda ze stron. W razie szkody może to ułatwić dochodzenie roszczeń i skrócić proces likwidacji.
Kolejnym elementem zwiększającym bezpieczeństwo jest regularne przeglądanie sprzętu rolniczego, ze szczególnym uwzględnieniem maszyn wykorzystywanych poza własnym gospodarstwem. Sprawne hamulce, oświetlenie, zaczepy i zabezpieczenia transportowe mają kluczowe znaczenie przy przemieszczaniu się po drogach publicznych między rozproszonymi polami. W razie wypadku brak aktualnych przeglądów technicznych lub stwierdzone zaniedbania w serwisowaniu mogą zostać potraktowane jako przyczyna szkody i stać się podstawą do ograniczenia odpowiedzialności ubezpieczyciela.
Wreszcie, warto rozważyć dodatkowe ubezpieczenia, takie jak ubezpieczenie upraw od zdarzeń losowych, polisy od odpowiedzialności za stosowanie środków ochrony roślin czy pakiety obejmujące szkody w maszynach rolniczych (tzw. casco maszyn rolniczych). Choć wiążą się one z dodatkowymi kosztami, mogą okazać się bezcennym zabezpieczeniem w sytuacji, gdy szkoda powstanie na polu zewnętrznym lub w trakcie świadczenia usług na rzecz innych gospodarstw, a standardowe OC rolnika nie wystarczy.
FAQ – najczęstsze pytania o ubezpieczenie szkód podczas prac polowych poza gospodarstwem
Czy moje obowiązkowe OC rolnika obejmuje szkody wyrządzone podczas prac na polu sąsiada?
W wielu przypadkach tak, o ile pomoc sąsiedzka ma charakter incydentalny, nieodpłatny i mieści się w ramach zwykłej działalności rolniczej. Ubezpieczyciele zwykle uznają, że przejazd maszyną na pobliskie pole i wykonanie prostych prac jest naturalnym elementem funkcjonowania gospodarstwa. Jeżeli jednak regularnie świadczysz usługi za wynagrodzeniem, dla wielu odbiorców i z użyciem specjalistycznego sprzętu, standardowe OC rolnika może nie wystarczyć i konieczne będzie dodatkowe OC działalności usługowej.
Co się dzieje, gdy do szkody dochodzi w trakcie przejazdu ciągnikiem między rozproszonymi polami?
Jeżeli szkoda powstaje w ruchu drogowym, np. podczas kolizji z innym pojazdem czy uszkodzenia mienia przy drodze, odpowiedzialność ponosi w pierwszej kolejności OC komunikacyjne ciągnika, a nie OC rolnika. Ma to zastosowanie zarówno przy dojazdach na własne pola, jak i na dzierżawy czy pola sąsiedzkie. Dlatego tak istotne jest posiadanie ważnego OC dla wszystkich pojazdów używanych na drogach publicznych. OC rolnika może natomiast zadziałać przy szkodach powstałych wyłącznie na terenie pól, o ile nie ma innych wyłączeń w OWU.
Czy muszę zgłaszać ubezpieczycielowi wszystkie dzierżawione działki, na których wykonuję prace polowe?
Tak, jest to bardzo zalecane. Z punktu widzenia towarzystwa ubezpieczeniowego łączny areał gospodarstwa, w tym pól dzierżawionych, wpływa na ocenę ryzyka i kalkulację składki. Jeżeli do szkody dojdzie na niezgłoszonej działce, pojawia się ryzyko sporów o zakres odpowiedzialności, zwłaszcza gdy dzierżawa ma charakter długoterminowy i jest podstawą produkcji rolnej. Zgłoszenie wszystkich użytkowanych gruntów pozwala uniknąć wątpliwości co do tego, czy dane pole wchodzi w zakres ubezpieczonego gospodarstwa rolnego.
Kiedy powinienem wykupić dodatkowe OC działalności gospodarczej związanej z usługami polowymi?
Warto rozważyć takie ubezpieczenie, gdy usługi polowe stają się stałym i istotnym elementem Twojego dochodu, wykonujesz je dla wielu odbiorców lub korzystasz z drogiego, specjalistycznego sprzętu. Dodatkowe OC jest szczególnie ważne przy usługach kombajnowania, oprysków, nawożenia czy ciężkich prac uprawowych. W razie poważnej szkody na cudzym polu – np. pożaru plantacji, uszkodzenia infrastruktury lub skażenia upraw – polisa związana z działalnością gospodarczą może uchronić Twój majątek przed roszczeniami przekraczającymi możliwości finansowe pojedynczego gospodarstwa.
