Zakaźna biegunka epidemiczna świń to jedno z najpoważniejszych zagrożeń w intensywnym tuczu trzody chlewnej. Choroba uderza przede wszystkim w jelita, prowadząc do gwałtownej utraty wody, spadku masy ciała i wysokich upadków, szczególnie u prosiąt. Dla rolnika oznacza to nie tylko koszty leczenia i bioasekuracji, ale także słabsze przyrosty, gorsze wyniki tuczu i utratę zaufania odbiorców. Zrozumienie, jak rozwija się choroba, jak ją rozpoznać i jak skutecznie się przed nią bronić, jest kluczowe dla utrzymania rentowności produkcji.
Charakterystyka zakaźnej biegunki epidemicznej świń (PED)
Zakaźna biegunka epidemiczna świń (PED – Porcine Epidemic Diarrhoea) to choroba wirusowa przewodu pokarmowego, wywoływana przez koronawirusa specyficznego dla świń. Atakuje wszystkie grupy technologiczne, ale najcięższy przebieg obserwuje się u prosiąt ssących. Choroba szerzy się błyskawicznie po stadzie, a pełnoobjawowa epizootia może rozwinąć się w kilka dni, szczególnie w gospodarstwach o wysokiej obsadzie i częstych przemieszczeniach zwierząt.
Wirus PED ma powinowactwo do komórek nabłonka jelit cienkich. Namnaża się w nich, niszczy kosmki jelitowe, co prowadzi do ciężkich zaburzeń wchłaniania wody i składników pokarmowych. Skutkiem są wodniste biegunki, szybkie odwodnienie, osłabienie, a u najmłodszych prosiąt także wysoka śmiertelność. Co istotne, u tuczników i loch często obserwuje się lżejsze objawy, przez co hodowca może nie od razu powiązać niewielkie biegunki i spadek przyrostów z poważnym zagrożeniem jakim jest PED.
Z punktu widzenia ekonomicznego PED jest chorobą o ogromnym znaczeniu. Powoduje straty bezpośrednie – w postaci padnięć prosiąt, oraz pośrednie – poprzez konieczność wprowadzenia restrykcyjnych środków bioasekuracji, dodatkowej dezynfekcji, zakupu środków leczniczych i pasz uzupełniających, a także długotrwałe pogorszenie parametrów rozrodu. Choroba może również osłabić odporność stada, otwierając drogę do wtórnych zakażeń bakteryjnych i wirusowych.
Droga szerzenia się i czynniki sprzyjające wystąpieniu choroby
Najważniejszą drogą szerzenia się zakaźnej biegunki epidemicznej świń jest kontakt z zakażonym kałem. Wirus wydalany jest w ogromnych ilościach przez chore i świeżo ozdrowiałe zwierzęta, a najmniejsze ilości materiału zakaźnego mogą wystarczyć do wywołania choroby w wrażliwym stadzie. W praktyce oznacza to, że ryzyko wprowadzenia PED do gospodarstwa istnieje przy każdym kontakcie z obcą trzodą, sprzętem, ludźmi i środkami transportu.
Do najważniejszych dróg wprowadzania wirusa PED do stada należą:
- zakup prosiąt lub warchlaków z niepewnego źródła, bez badań i kwarantanny,
- wspólne użytkowanie pojazdów do przewozu świń, szczególnie jeśli nie są one starannie myte i dezynfekowane,
- obecność osób z zewnątrz (handlarze, serwisanci, weterynarze) bez zmiany odzieży i obuwia,
- niewłaściwa gospodarka gnojowicą oraz ściółką, które mogą zawierać duże ilości wirusa,
- przemieszczanie się świń między sektorami bez właściwych przerw i czyszczenia.
Znaczenie mają także czynniki środowiskowe i zarządcze. Wysoka obsada w kojcach, niedostateczna wentylacja, nagłe zmiany temperatury, przeciągi oraz zbyt wysoka wilgotność powietrza sprzyjają rozwojowi chorób przewodu pokarmowego. Osłabione, zestresowane zwierzęta, żywione paszą o zmiennej jakości, są bardziej podatne na zakażenie i cięższy przebieg PED. Dlatego w prewencji tak ważne jest utrzymanie stabilnych warunków klimatycznych, odpowiedniej higieny pomieszczeń oraz unikanie nagłych zmian żywienia.
Objawy kliniczne i przebieg PED u różnych grup świń
Obraz kliniczny zakaźnej biegunki epidemicznej świń różni się w zależności od wieku i kondycji zwierząt. U prosiąt ssących choroba przyjmuje często formę gwałtownej biegunki, niekiedy z wymiotami, która w krótkim czasie prowadzi do ciężkiego odwodnienia. Prosięta stają się osowiałe, tracą odruch ssania, kładą się w jednym miejscu, słabo reagują na bodźce. Skóra staje się sucha, następuje zapadnięcie gałek ocznych, a końcowym etapem jest śmierć z powodu odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych.
U prosiąt odsadzanych i młodych warchlaków biegunka bywa mniej gwałtowna, ale nadal wpływa na przyrosty masy ciała. Zwierzęta częściej pozostają przy korytach, mniej chętnie się przemieszczają, ich sierść staje się matowa. W kale mogą pojawiać się niestrawione resztki paszy, a w przypadku wtórnych zakażeń bakteryjnych – również śluz czy domieszka krwi. Długotrwała biegunka w tej grupie może prowadzić do wyniszczenia, zwiększonej podatności na inne choroby i nierównomiernego wzrostu całej partii tuczników.
U loch i tuczników objawy nierzadko są łagodniejsze: wodnista biegunka, spadek apetytu, przejściowy spadek kondycji. W przypadku loch karmiących choroba może jednak pośrednio zwiększyć śmiertelność prosiąt – chora maciora gorzej karmi, mniej odwiedza gniazdo, a jej mleko może zmienić skład, dodatkowo osłabiając miot. Nie należy lekceważyć żadnych objawów biegunki, szczególnie jeśli pojawiają się jednocześnie w kilku kojcach lub sektorach – może to być sygnał rozwijającego się ogniska PED.
Przebieg choroby w stadzie bywa gwałtowny. Po wprowadzeniu wirusa pierwsze objawy mogą pojawić się po kilku dniach. Następnie w krótkim czasie zachorowania obejmują kolejne grupy technologiczne. Faza ostra może trwać od kilkunastu dni do kilku tygodni, a wirus może utrzymywać się w środowisku chlewni jeszcze wiele tygodni po ustąpieniu objawów. Bez zdecydowanych działań sanitarnych istnieje ryzyko, że PED stanie się problemem nawracającym, szczególnie przy wprowadzaniu nowych, wrażliwych zwierząt.
Diagnostyka PED i różnicowanie z innymi chorobami
Objawy kliniczne zakaźnej biegunki epidemicznej świń mogą przypominać inne choroby przewodu pokarmowego, takie jak wirusowe zapalenie jelit, zakażenia rotawirusowe, zakażenia bakteriami Escherichia coli czy Salmonella. Dlatego do potwierdzenia rozpoznania niezbędne są badania laboratoryjne, zwłaszcza w przypadku pierwszego podejrzenia PED w gospodarstwie lub w rejonie.
Podstawową próbką do badań jest kał chorych świń, pobierany bezpośrednio z odbytu lub bezpośrednio po wydaleniu, do sterylnych pojemników. Ważne jest, aby próbki pochodziły z kilku zwierząt z różnym stopniem nasilenia objawów. W laboratorium wykonuje się testy wykrywające materiał genetyczny wirusa, najczęściej metodą PCR. Dodatkowo można badać wycinki jelit pobrane podczas sekcji padłych prosiąt, co pozwala ocenić zmiany w błonie śluzowej i potwierdzić obecność wirusa w tkankach.
Różnicowanie obejmuje m.in. chorobę TGE (transmissible gastroenteritis), inne biegunki wirusowe i bakteryjne, zatrucia paszą oraz błędy żywieniowe. Niekiedy konieczne jest równoczesne badanie kilku patogenów, ponieważ w praktyce często dochodzi do zakażeń mieszanych. Potwierdzenie PED w stadzie jest kluczowe dla podjęcia właściwych działań: informowania lekarza weterynarii, wdrożenia planu sanitarno-higienicznego, reorganizacji ruchu zwierząt i ewentualnej współpracy z organami nadzoru weterynaryjnego.
Leczenie wspomagające i opieka nad chorymi zwierzętami
Na zakaźną biegunkę epidemiczną świń nie ma specyficznego leku, który bezpośrednio zwalczałby wirusa PED. Całe postępowanie lecznicze polega na intensywnym leczeniu objawowym, które ma na celu ograniczenie odwodnienia, utrzymanie równowagi elektrolitowej i zapobieganie powikłaniom bakteryjnym. Kluczowa jest szybka reakcja – im wcześniej hodowca podejmie działania, tym większa szansa na uratowanie zwierząt, szczególnie najmłodszych prosiąt.
W praktyce u chorych świń stosuje się:
- preparaty nawadniające doustne lub podawane przez lekarza weterynarii dożylnie, zawierające elektrolity i glukozę,
- dodatki paszowe wspierające regenerację jelit, np. preparaty z włóknem, drożdżami, wzbogacone w cynk,
- leki przeciwbakteryjne, jeśli istnieje wysokie ryzyko wtórnych zakażeń lub już się one rozwinęły,
- preparaty osłonowe na przewód pokarmowy, np. substancje adsorbujące toksyny,
- witaminowe dodatki wzmacniające organizm w okresie rekonwalescencji.
Leczenie musi być zawsze prowadzone pod kontrolą lekarza weterynarii, który dobierze odpowiednie dawki, sposób podania i czas trwania terapii. W okresie choroby szczególnie ważne jest zapewnienie chorym zwierzętom komfortu termicznego: prosięta nie mogą marznąć, powinny mieć dostęp do suchej, czystej ściółki lub dobrze nagrzanego legowiska. Konieczne bywa zmniejszenie grup w kojcach, aby chore świnie miały łatwiejszy dostęp do wody i paszy oraz by ograniczyć szerzenie się wirusa.
Znaczenie żywienia i wody w przebiegu chorób jelitowych
Żywienie odgrywa ogromną rolę zarówno w zapobieganiu, jak i w łagodzeniu przebiegu chorób jelitowych, w tym PED. W stadach, gdzie stosuje się pasze złej jakości, zanieczyszczone pleśniami, mykotoksynami czy bakteriami, przewód pokarmowy świń jest stale podrażniony i osłabiony. Nawet jeśli taki stan nie wywołuje od razu ostrej biegunki, obniża odporność miejscową w jelitach, czyniąc je bardziej podatnymi na atak wirusa.
W okresie ryzyka lub w czasie wystąpienia choroby szczególnie ważne jest:
- stosowanie pasz pewnego pochodzenia, o znanym składzie i dobrej higienie mikrobiologicznej,
- unikanie gwałtownych zmian paszy, zwłaszcza u warchlaków i tuczników,
- utrzymanie właściwej struktury paszy, aby nie podrażniała mechanicznie jelit,
- stosowanie dodatków wspierających mikroflorę jelitową, takich jak probiotyki i prebiotyki,
- monitorowanie pobrania paszy – brak apetytu to często pierwszy sygnał problemów zdrowotnych.
Równie istotna jest jakość wody. Zanieczyszczona woda, zwłaszcza pochodząca z własnych ujęć niekontrolowanych mikrobiologicznie, może być źródłem bakterii nasilających biegunki. Regularne badanie wody, czyszczenie linii pojenia, stosowanie filtrów i w razie potrzeby odkażanie ujęć wodnych to podstawa, jeśli chce się ograniczyć choroby przewodu pokarmowego w stadzie. W przypadku PED właściwe nawadnianie może decydować o życiu lub śmierci prosiąt, dlatego dostęp do czystej, świeżej wody musi być zapewniony bez przerw.
Bioasekuracja – fundament ochrony przed PED i innymi chorobami
Najskuteczniejszą bronią przeciwko zakaźnej biegunce epidemicznej świń jest dobrze zaplanowany i konsekwentnie realizowany system bioasekuracji. Zasady te, jeśli są przestrzegane, chronią gospodarstwo nie tylko przed PED, ale również przed wieloma innymi groźnymi chorobami świń, w tym wirusami powodującymi ogromne straty ekonomiczne. Bioasekuracja nie polega jedynie na dezynfekcji, lecz obejmuje cały sposób organizacji pracy w gospodarstwie.
Podstawowe elementy skutecznej bioasekuracji to:
- ograniczenie wstępu osób postronnych do budynków inwentarskich,
- obowiązkowa zmiana odzieży i obuwia przed wejściem do chlewni, najlepiej z użyciem śluz sanitarnych,
- wydzielenie stref czystych i brudnych oraz przestrzeganie kierunku poruszania się (od najmłodszych do najstarszych zwierząt),
- mycie i dezynfekcja pojazdów wjeżdżających na teren gospodarstwa, zwłaszcza samochodów do transportu świń,
- kontrola pochodzenia zakupowanych zwierząt i wprowadzenie kwarantanny,
- regularne czyszczenie i dezynfekcja pomieszczeń, sprzętu, koryt i poideł.
W walce z PED szczególnie ważne jest także właściwe postępowanie z gnojowicą i padliną. Odpady te muszą być przechowywane i usuwane w sposób bezpieczny, bez kontaktu z innymi zwierzętami i bez możliwości rozprzestrzeniania się wirusa poza teren gospodarstwa. Wszelkie prace związane z usuwaniem gnojowicy powinny być wykonywane w odzieży ochronnej, a sprzęt używany do tych czynności nie może być wykorzystywany w sektorach z prosiętami bez uprzedniej dezynfekcji.
Organizacja tuczu a ryzyko szerzenia się chorób
Struktura i organizacja tuczu w gospodarstwie ma ogromny wpływ na to, jak szybko choroby zakaźne, w tym PED, rozprzestrzeniają się po stadzie. Systemy oparte na ciągłym wstawianiu zwierząt, z częstymi przemieszczeniami między kojcami, są znacznie bardziej narażone na utrzymywanie się patogenów w środowisku. Przenoszenie pojedynczych tuczników z jednej grupy do drugiej zwiększa ryzyko szerzenia się wirusa i utrudnia kontrolę epidemiologiczną.
Najbardziej zalecany w kontekście ograniczania chorób jest system „całe pomieszczenie pełne – całe pomieszczenie puste”. Polega on na jednoczesnym wstawieniu do danego sektora grupy zwierząt w podobnym wieku, a po zakończeniu tuczu – na całkowitym opróżnieniu, dokładnym myciu, dezynfekcji i odczekaniu odpowiedniego okresu przerwy technologicznej. Pozwala to na znaczne zmniejszenie liczby drobnoustrojów w środowisku i ograniczenie krążenia wirusa PED między kolejnymi partiami tuczników.
W praktyce ważne jest także:
- unikanie mieszania grup pochodzących z różnych gospodarstw,
- oznaczanie i ewidencja pochodzenia każdej partii zwierząt,
- organizacja pracy obsługi tak, by minimalizować wejścia do wielu sektorów w ciągu dnia,
- stosowanie osobnego sprzętu do obsługi różnych grup wiekowych, gdy to możliwe.
Dobra organizacja tuczu to nie tylko wyższe przyrosty i lepsze wykorzystanie paszy, ale także realne ograniczenie ryzyka wystąpienia rozległych ognisk chorób, które mogłyby zniszczyć wieloletni wysiłek hodowlany.
Odporność stada i znaczenie szczepień
Odporność świń na choroby jelitowe zależy od wielu czynników: genetyki, żywienia, warunków utrzymania, ale także od statusu immunologicznego stada. W przypadku niektórych patogenów dostępne są szczepionki, które potrafią istotnie ograniczyć liczbę zachorowań lub złagodzić ich przebieg. Choć sytuacja w zakresie szczepień przeciwko PED może się różnić w zależności od kraju i aktualnych wytycznych służb weterynaryjnych, w wielu regionach istnieją programy mające na celu poprawę odporności loch matek, a tym samym ochronę prosiąt.
Immunizacja loch przed oproszeniem powoduje wytwarzanie przeciwciał, które następnie przechodzą do siary i mleka. Prosięta pobierając siarę w pierwszych godzinach życia, otrzymują od matki bierną odporność przeciwko patogenom obecnym w środowisku. W przypadku chorób jelitowych, takich jak PED, ta wczesna ochrona ma kluczowe znaczenie, gdyż młode prosięta nie mają jeszcze w pełni wykształconego własnego układu odpornościowego.
Poza szczepieniami, na odporność całego stada wpływa:
- dobór zdrowych loszek remontowych z pewnych źródeł,
- unikanie nadmiernego stresu, np. związanego z częstymi przegrupowaniami,
- prawidłowe żywienie loch w ciąży i laktacji, zapewniające odpowiednią ilość energii, białka, witamin i mikroelementów,
- regularne monitorowanie stanu zdrowia stada poprzez badania laboratoryjne.
Współpraca z lekarzem weterynarii w zakresie planowania programu szczepień i profilaktyki jest niezbędna. Każde gospodarstwo ma inną sytuację epizootyczną, inną liczbę zwierząt i inne warunki utrzymania, dlatego rozwiązania powinny być dostosowane indywidualnie. Niezmiennie jednak celem jest zbudowanie możliwie stabilnego poziomu odporności w stadzie, aby pojedyncze wprowadzenie patogenu nie kończyło się poważną epidemią.
Rola regularnej obserwacji i dokumentacji zdrowotnej
Skuteczne zarządzanie zdrowiem stada wymaga stałej obserwacji świń i systematycznego notowania wszelkich zmian. Często to hodowca jako pierwszy zauważa niepokojące sygnały: spadek apetytu, zwiększoną ilość wodnistego kału, zmianę zachowania zwierząt. Wczesne dostrzeżenie objawów biegunki u kilku prosiąt może pozwolić na podjęcie działań, zanim choroba rozprzestrzeni się na cały sektor.
W praktyce warto prowadzić prostą, ale systematyczną dokumentację, zawierającą:
- daty wystąpienia pierwszych objawów w danej grupie,
- liczbę chorych i padłych zwierząt,
- zastosowane leki i inne środki,
- informacje o zmianach paszy, temperatury, wstawieniu nowych zwierząt.
Taka dokumentacja, przekazana lekarzowi weterynarii, ułatwia ocenę sytuacji i dobór odpowiedniej strategii działania. Pozwala też z czasem wyciągać wnioski, np. czy określone rozwiązania żywieniowe, technologiczne lub profilaktyczne przyniosły poprawę. W ten sposób gospodarstwo może krok po kroku ograniczać ryzyko wystąpienia ciężkich chorób, w tym zakaźnej biegunki epidemicznej świń.
Praktyczne wskazówki dla rolników w obliczu zagrożenia PED
Dla rolnika najważniejsze jest przełożenie wiedzy o PED i innych chorobach jelitowych na konkretne działania w codziennej pracy. Pierwszym krokiem jest uświadomienie sobie, że nawet dobrze prowadzone stado nie jest całkowicie wolne od zagrożeń. Kluczowe pozostają konsekwencja i gotowość do szybkiej reakcji, gdy tylko pojawią się sygnały problemów zdrowotnych.
W praktyce warto wdrożyć następujące zasady:
- regularne szkolenie pracowników w zakresie higieny, rozpoznawania objawów chorób i stosowanych procedur bezpieczeństwa,
- utrzymywanie zapasu podstawowych preparatów nawadniających i osłonowych na jelita, by w razie nagłych biegunek móc zacząć działać bez zwłoki,
- współpraca z zaufanym lekarzem weterynarii, który zna specyfikę gospodarstwa i może szybko podjąć działania diagnostyczne oraz terapeutyczne,
- systematyczne przeglądy urządzeń do wentylacji i ogrzewania, aby unikać stresów termicznych,
- przemyślana polityka zakupów zwierząt – mniej, ale z pewnych źródeł, z możliwością uzyskania informacji o statusie zdrowotnym stada sprzedającego.
W przypadku podejrzenia lub potwierdzenia PED trzeba natychmiast ograniczyć ruch osób i zwierząt między sektorami, dokładnie informować obsługę o ryzyku i konieczności zachowania szczególnej ostrożności. Równocześnie warto przeanalizować, którędy wirus mógł dostać się do gospodarstwa, by w przyszłości wzmocnić najsłabsze punkty bioasekuracji. Wiele cennych wskazówek mogą dać również inni hodowcy, którzy przeszli przez podobne doświadczenia – wymiana praktycznych doświadczeń jest w ochronie zdrowia stada bezcenna.
Znaczenie współpracy w łańcuchu produkcji trzody
Bezpieczeństwo zdrowotne świń nie kończy się na granicy jednego gospodarstwa. Zakaźna biegunka epidemiczna świń może łatwo rozprzestrzeniać się między fermami, jeśli zabraknie współpracy na poziomie całego łańcucha produkcji: hodowca – pośrednik – zakład mięsny – służby weterynaryjne. Odpowiedzialne podejście każdego z uczestników tego łańcucha decyduje o tym, czy choroba zostanie szybko opanowana, czy też stanie się problemem całego regionu.
Rolnik, który uczciwie informuje o statusie zdrowotnym swojego stada, może liczyć na podobną postawę kontrahentów. Jasne zasady dotyczące dezynfekcji pojazdów, terminów odbioru zwierząt, wymiany informacji o pojawiających się ogniskach choroby pozwalają ograniczyć ryzyko PED. Nie należy obawiać się kontaktu z lekarzem weterynarii powiatowym czy innymi instytucjami – ich rolą jest wsparcie hodowców i koordynacja działań, tak aby choroby były wykrywane i opanowywane jak najwcześniej.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Jakie pierwsze objawy w stadzie powinny skłonić mnie do podejrzenia PED?
Na PED należy podejrzewać przede wszystkim wtedy, gdy w krótkim czasie w kilku kojcach pojawiają się wodniste biegunki, szczególnie u prosiąt ssących i odsadzanych. U najmłodszych zwierząt szybko dochodzi do odwodnienia, osłabienia, spadku odruchu ssania, a upadki mogą być wysokie. Jeśli jednocześnie lochy lub tuczniki mają luźny kał, gorszy apetyt i obserwuje się nagłe pogorszenie przyrostów, trzeba niezwłocznie skontaktować się z lekarzem weterynarii i pobrać próbki do badań.
Czy zakaźną biegunką epidemiczną świń mogą zarazić się ludzie?
Wirus PED jest patogenem specyficznym dla świń, co oznacza, że nie stanowi bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia ludzi w typowych warunkach hodowlanych. Nie opisano typowych przypadków zachorowań człowieka wywołanych tym wirusem. Mimo to osoby pracujące przy trzodzie powinny zachowywać wysoką higienę – mycie rąk, stosowanie odzieży ochronnej – ponieważ w gospodarstwie obecne są także inne drobnoustroje mogące mieć znaczenie dla zdrowia człowieka. Dobra higiena ogranicza również możliwość przenoszenia patogenu między fermami.
Jak długo wirus PED może przetrwać w środowisku chlewni?
Czas przeżycia wirusa PED zależy od warunków: temperatury, wilgotności, nasłonecznienia i obecności materii organicznej. W wilgotnym, chłodnym i zanieczyszczonym gnojowicą środowisku może utrzymywać się przez wiele tygodni, a nawet dłużej. To dlatego tak ważne jest dokładne mycie i dezynfekcja pomieszczeń, sprzętu, koryt i poideł, a także stosowanie okresów przerwy technologicznej między kolejnymi partiami tuczników. Uporządkowane usuwanie gnojowicy i padliny znacząco zmniejsza ryzyko ponownego zakażenia zwierząt.
Czy można całkowicie wyeliminować ryzyko pojawienia się PED w stadzie?
Całkowite wyeliminowanie ryzyka jest praktycznie niemożliwe, ponieważ wirus może zostać zawleczony na wiele sposobów, często niezależnych od samego hodowcy. Jednak konsekwentna bioasekuracja, staranny dobór dostawców zwierząt, odpowiednie żywienie i utrzymanie dobrych warunków środowiskowych potrafią zredukować to ryzyko do minimum. Warto też współpracować z sąsiednimi gospodarstwami i lekarzem weterynarii, aby szybko wymieniać informacje o sytuacji epizootycznej w okolicy i w razie potrzeby wdrożyć dodatkowe środki ochronne.
Jakie działania powinienem podjąć po potwierdzeniu PED w moim gospodarstwie?
Po laboratoryjnym potwierdzeniu PED trzeba wprowadzić szereg kroków: ograniczyć przemieszczanie zwierząt i ludzi między sektorami, wzmocnić zasady higieny (odzież ochronna, dezynfekcja obuwia i sprzętu), ustalić z lekarzem weterynarii plan leczenia objawowego oraz harmonogram mycia i dezynfekcji pomieszczeń. Należy też przeanalizować źródło zakażenia, skontrolować jakość pasz i wody oraz rozważyć zmiany w organizacji tuczu. Dbanie o komfort termiczny i szybkie nawadnianie chorych prosiąt pomoże ograniczyć śmiertelność i skutki ekonomiczne epizootii.
