Strzygonia choinówka to jeden z groźniejszych szkodników drzew iglastych, który potrafi w krótkim czasie zniszczyć duże powierzchnie upraw leśnych i szkółek. Gąsienice tego motyla żerują przede wszystkim na sosnach, ale mogą atakować także inne gatunki iglaste, powodując silne ogołocenie koron, zahamowanie wzrostu drzew, a nawet ich zamieranie. Zrozumienie biologii, wyglądu i cyklu rozwojowego strzygoni choinówki jest kluczowe dla skutecznej ochrony lasów oraz produkcji materiału szkółkarskiego. Właściwie dobrane metody zwalczania – zarówno chemiczne, jak i ekologiczne – pozwalają ograniczyć liczebność szkodnika i zminimalizować wyrządzane przez niego szkody.

Charakterystyka gatunku i rozpoznawanie szkodnika

Strzygonia choinówka (Panolis flammea) to motyl z rodziny sówkowatych, którego stadium szkodliwym jest żerująca na igłach gąsienica. Znajomość wyglądu poszczególnych stadiów rozwojowych – jaja, gąsienicy, poczwarki i motyla – pozwala na wczesne wykrycie zagrożenia i podjęcie odpowiednich działań ochronnych.

Wygląd motyla (imago)

Dorosły motyl jest stosunkowo niepozorny, jednak jego regularne pojawianie się wznosi poważne zagrożenie dla drzew iglastych.

• Rozpiętość skrzydeł wynosi zwykle 30–35 mm.
• Przednie skrzydła są ceglastoczerwone, pomarańczowobrązowe lub rdzawobrązowe z wyraźnym wzorem plam i linii poprzecznych, często z jasnymi, kontrastującymi elementami.
• Tylne skrzydła mają barwę szarobrunatną, niekiedy jaśniejszą u nasady.
• Tułów jest krępy, pokryty gęstymi łuskami; czułki u samca grzebykowate, u samicy nitkowate.
• Motyle prowadzą nocny tryb życia, najczęściej można je obserwować przy świetle, na skrajach lasu i w pobliżu upraw sosnowych.

Identyfikacja dorosłych strzygoni ma znaczenie przy określaniu terminu składania jaj oraz prognozowaniu późniejszego nasilenia występowania gąsienic.

Wygląd gąsienicy

To właśnie gąsienica jest najbardziej charakterystycznym i szkodliwym stadium. Jej rozpoznanie jest kluczowe dla wczesnego podjęcia zabiegów ochronnych.

• Gąsienice tuż po wylęgu są bardzo małe, zielonkawe, początkowo żerują skrycie między igłami.
• Starsze larwy osiągają długość 25–30 mm.
• Barwa ciała zmienna, zwykle zielona lub oliwkowozielona z ciemniejszym pasem grzbietowym.
• Po bokach widoczne są podłużne pasy – jaśniejsze i ciemniejsze, które mogą stanowić istotną cechę identyfikacyjną.
• Głowa brązowawa lub zielonobrązowa, wyraźnie zaznaczona, często z ciemnym rysunkiem.
• Ciało smukłe, pokryte drobnymi brodawkami z krótkimi szczecinkami; ogólne wrażenie „gładkiej” gąsienicy dobrze maskującej się na tle igieł.

Starsze gąsienice zazwyczaj żerują w luźnych skupieniach na zewnętrznych częściach koron, co ułatwia ich zauważenie, ale jednocześnie oznacza, że szkody są już znaczące.

Jaja i poczwarka

Choć rzadziej obserwowane przez praktyków, jaja i poczwarki strzygoni również mają znaczenie dla rozpoznania cyklu rozwojowego.

• Jaja są drobne, kulistawe, składane najczęściej pojedynczo lub w niewielkich grupkach na igłach lub cienkich gałązkach sosny.
• Barwa jaj początkowo jasna, z czasem ciemniejąca w miarę rozwoju zarodka.
• Poczwarka znajduje się zazwyczaj w ściółce, w płytkiej ziemnej kolebce lub między resztkami roślinnymi, brązowa, cylindryczna, słabo widoczna.

Łącznie te cechy morfologiczne pozwalają odróżnić strzygonię choinówkę od innych gąsienic występujących na drzewach iglastych, np. brudnicy, poprocha czy barczatki.

Biologia, cykl rozwojowy i występowanie

Zrozumienie biologii i cyklu rozwojowego strzygoni choinówki jest podstawą opracowania skutecznej strategii ochrony lasu i szkółek. Terminy pojawiania się poszczególnych stadiów różnią się w zależności od warunków klimatycznych, ale można wskazać pewne ogólne prawidłowości.

Cykl życiowy strzygoni choinówki

W większości obszarów występowania szkodnik rozwija jedno pokolenie w ciągu roku, choć warunki pogodowe mogą wpływać na tempo rozwoju.

• Jaja – składane są zwykle wczesną wiosną lub pod koniec zimy (w zależności od regionu), bezpośrednio na igłach lub cienkich pędach drzew iglastych. Samica może złożyć kilkadziesiąt do kilkuset jaj.
• Gąsienice – wylęgają się w okresie, gdy drzewa rozpoczynają intensywną wegetację. Młode larwy żerują na młodych igłach, często skrycie, później przechodzą na starsze igły i wierzchołkowe partie koron. Okres żerowania trwa zwykle kilka tygodni, podczas których gąsienice przechodzą kolejne linienia.
• Poczwarka – po zakończeniu żeru larwy schodzą do ściółki, gdzie przepoczwarczają się w płytkich kolebkach glebowych. Stadium poczwarki może trwać od kilku tygodni do kilku miesięcy, w zależności od temperatury i wilgotności.
• Imago (motyl) – motyle wylatują najczęściej wiosną lub wczesnym latem. Aktywne są nocą, a w dzień ukrywają się w koronach drzew lub w podszycie. W tym okresie następuje kopulacja i składanie jaj, co rozpoczyna kolejny cykl.

Długotrwałe, korzystne warunki środowiskowe mogą sprzyjać wybuchom liczebności, zwanym gradacjami, kiedy liczba gąsienic gwałtownie rośnie na dużych obszarach.

Siedliska i zasięg występowania

Strzygonia choinówka związana jest przede wszystkim z lasami iglastymi, a w szczególności z monokulturami sosnowymi. Szczególnie narażone są:

• lasy sosnowe w średnim wieku, gdzie dominuje jeden gatunek żywicielski i brakuje strukturalnej różnorodności;
• szkółki leśne, w których na niewielkiej powierzchni rośnie duża liczba młodych drzewek, łatwych do zasiedlenia przez gąsienice;
• uprawy i młodniki, gdzie drzewa są niskie i gęste, co ułatwia przemieszczanie się larw;
• obszary o łagodnym klimacie, sprzyjającym wysokiej przeżywalności jaj i młodych gąsienic.

Gatunek występuje szeroko na terenie Europy, w tym w Polsce, szczególnie w regionach o dużym udziale sosny pospolitej w składzie gatunkowym lasów. Można go spotkać zarówno w kompleksach leśnych, jak i w mniejszych zadrzewieniach, plantacjach choinkowych, pasach wiatrochronnych czy ogrodach, jeśli rosną tam sosny i inne iglaste.

Uwarunkowania sprzyjające gradacjom

Do czynników, które sprzyjają masowemu pojawianiu się strzygoni choinówki, należą:

• przewaga monokultur sosnowych – brak zróżnicowania gatunkowego zwiększa podatność na masowe pojawy jednego szkodnika;
• łagodne zimy – większa przeżywalność jaj i poczwarek;
• sucha i ciepła wiosna – sprzyja intensywnemu rozwojowi gąsienic i ogranicza choroby grzybowe je atakujące;
• osłabienie drzew wskutek suszy, zanieczyszczeń przemysłowych czy niewłaściwych zabiegów gospodarczych.

Leśnicy i właściciele szkółek powinni monitorować te czynniki oraz regularnie kontrolować stan koron drzew, aby wcześnie wychwycić pierwsze objawy żeru.

Szkody wyrządzane przez strzygonię choinówkę

Gąsienice strzygoni choinówki żerują przede wszystkim na igłach sosny, ale mogą atakować także inne gatunki iglaste, w zależności od dostępności pokarmu. Skutki ich obecności są dobrze widoczne, a w przypadku silnego nasilenia – katastrofalne dla drzewostanów i szkółek.

Mechanizm żeru

Młode gąsienice początkowo nadgryzają powierzchnię igieł, pozostawiając charakterystyczne nadskubania i niewielkie ubytki. W miarę wzrostu zaczynają zjadać całe igły, często w sposób bardzo intensywny. Żer odbywa się przeważnie w koronach drzew, szczególnie w ich zewnętrznych częściach, gdzie igły są najbardziej dostępne.

W szkółkach i na młodych uprawach gąsienice mogą ogołocić całe drzewko, pozbawiając je niemal wszystkich igieł. W starszych drzewostanach uszkodzenia koncentrują się najczęściej w górnych partiach korony, choć przy bardzo dużej liczebności larw ogołocone mogą być również dolne gałęzie.

Objawy uszkodzeń

• Wyraźne przerzedzenie igliwia w koronach sosny.
• Obecność nadgryzionych, poszarzałych igieł wiszących nadal na pędach.
• Całkowite ogołocenie niektórych gałązek lub całych fragmentów korony.
• Osypywanie się resztek igieł i odchodów gąsienic na ściółkę pod drzewami.
• Widoczne skupienia gąsienic na końcach pędów, szczególnie podczas intensywnego żeru.

W szkółkach leśnych oraz na plantacjach choinkowych objawy te prowadzą do szybkiej utraty wartości handlowej materiału – drzewka są osłabione, zniekształcone i gorzej przyrastają.

Konsekwencje dla lasu i szkółek

Straty związane z występowaniem strzygoni choinówki mogą być wielowymiarowe.

• Osłabienie drzew – utrata dużej części powierzchni asymilacyjnej ogranicza zdolność do fotosyntezy, przez co drzewa gorzej rosną, stają się podatniejsze na inne szkodniki i choroby, a także na czynniki abiotyczne, takie jak susza czy mróz.
• Zahamowanie wzrostu – drzewa po silnym żerze przeznaczają znaczną część zasobów na odtworzenie igliwia, kosztem przyrostu na wysokość i grubość.
• Większa podatność na korniki – osłabione sosny są atrakcyjnym celem dla korników i innych owadów wtórnych, co może prowadzić do złożonych uszkodzeń i zamierania całych fragmentów drzewostanu.
• Straty ekonomiczne – w szkółkach leśnych i na plantacjach choinkowych uszkodzone rośliny tracą wartość handlową, co powoduje wymierne straty finansowe.
• Zmiany struktury drzewostanu – powtarzające się silne gradacje mogą wymusić przedwczesne cięcia sanitarne i przebudowę drzewostanu.

W skrajnych przypadkach, przy wieloletnim, intensywnym żerze, może dochodzić do zamierania całych powierzchni upraw, zwłaszcza młodych drzew, które nie potrafią zregenerować utraconego igliwia.

Monitorowanie obecności i prognozowanie zagrożenia

Skuteczna ochrona lasów i szkółek przed strzygonią choinówką wymaga systematycznego monitoringu jej występowania. Pozwala to na wyprzedzające działania, zanim szkody staną się nieodwracalne.

Kontrola obecności motyli

Obserwacja pojawu motyli daje wczesny sygnał o konieczności wzmożenia czujności. Stosuje się w tym celu:

• pułapki świetlne – przyciągające nocne motyle, co umożliwia określenie terminu ich najintensywniejszego pojawu;
• pułapki feromonowe – wykorzystujące specyficzne feromony płciowe samic, które zwabiają samce i pozwalają ocenić ich liczebność;
• bezpośrednie obserwacje na brzegach lasu i w koronach drzew.

Łącząc te metody, można określić moment składania jaj, a w konsekwencji przybliżony termin wylęgu gąsienic i rozpoczęcia żeru.

Przeglądy koron drzew i szkółek

Regularne lustracje są podstawą wczesnego wykrycia ognisk występowania szkodnika.

• Lustracje koron drzew przy użyciu lornetek, szczególnie na obrzeżach drzewostanów i w miejscach, gdzie wcześniej notowano pojaw strzygoni.
• Kontrola młodych upraw i szkółek – sprawdzanie, czy na igłach nie ma śladów nadskubania, a na wierzchołkach nie żerują młode gąsienice.
• Ocena intensywności żeru na reprezentatywnych powierzchniach próbnych, co umożliwia określenie progu ekonomicznej szkodliwości.

Wczesne dostrzeżenie pierwszych objawów żeru pozwala na zastosowanie środków ochrony roślin we właściwym terminie, kiedy gąsienice są jeszcze młode i bardziej wrażliwe.

Metody zwalczania strzygoni choinówki

Zwalczanie strzygoni choinówki wymaga podejścia zintegrowanego, łączącego metody chemiczne, biologiczne i agrotechniczne. Ważne jest także uwzględnienie aspektów ekologicznych i bezpieczeństwa dla ludzi oraz organizmów pożytecznych.

Zwalczanie chemiczne

Stosowanie środków chemicznych jest jedną z możliwości ograniczania liczebności gąsienic, jednak powinno być prowadzone rozważnie i zgodnie z obowiązującymi przepisami.

• Wybór preparatu – stosuje się odpowiednio zarejestrowane insektycydy przeznaczone do ochrony lasu lub szkółek leśnych, działające kontaktowo, żołądkowo lub systemicznie.
• Termin zabiegu – najskuteczniejszy jest oprysk wykonany w okresie występowania młodych gąsienic, zanim zdążą one wyrządzić poważne szkody.
• Sposób aplikacji – w lasach najczęściej wykorzystuje się opryski agrolotnicze lub z ziemi przy użyciu specjalistycznego sprzętu; w szkółkach – opryski naziemne o precyzyjnym zasięgu.
• Bezpieczeństwo – zabiegi muszą być prowadzone z zachowaniem zasad ochrony ludzi, zwierząt oraz zapylaczy, a także z uwzględnieniem stref ochronnych wokół cieków wodnych.

Z uwagi na potencjalny negatywny wpływ na środowisko chemiczne metody zwalczania powinny być traktowane jako ostateczność, stosowana w sytuacjach poważnego zagrożenia dla dużych powierzchni drzewostanów lub szkółek.

Zwalczanie biologiczne i ekologiczne

Coraz większą wagę przywiązuje się do metod biologicznych i ekologicznych, które pozwalają ograniczyć liczebność szkodnika przy mniejszej ingerencji w środowisko.

• Biopreparaty bakteryjne – np. na bazie bakterii Bacillus thuringiensis (Bt), które po spożyciu przez gąsienice powodują ich śmierć. Preparaty te są stosunkowo selektywne, mniej szkodliwe dla organizmów pożytecznych i mogą być wykorzystywane zarówno w lasach, jak i w szkółkach.
• Wykorzystanie wrogów naturalnych – w środowisku naturalnym strzygonię choinówkę ograniczają pasożytnicze błonkówki, drapieżne owady, ptaki oraz patogeny grzybowe. Dbałość o bioróżnorodność, obecność zróżnicowanego podszytu i drzew liściastych sprzyja utrzymaniu ich populacji.
• Ochrona i wspieranie ptaków owadożernych – montaż budek lęgowych, pozostawianie fragmentów lasu o bogatej strukturze sprzyja zasiedlaniu ich przez ptaki, które w okresie lęgowym intensywnie polują na gąsienice.
• Ograniczanie monokultur – wprowadzanie domieszek gatunków liściastych i różnowiekowości drzewostanów zmniejsza podatność na gradacje jednego szkodnika.
• Zabiegi agrotechniczne w szkółkach – odpowiednia rozstawa roślin, unikanie nadmiernego zagęszczenia, usuwanie resztek roślinnych i regularne spulchnianie gleby mogą utrudniać przepoczwarczanie się gąsienic i zimowanie poczwarek.

Takie podejście, oparte na zasadach zintegrowanej ochrony, ogranicza konieczność stosowania chemicznych środków ochrony roślin i jest bardziej zgodne z ideą ekologicznego leśnictwa i szkółkarstwa.

Metody mechaniczne i organizacyjne

W mniejszych obiektach, takich jak szkółki, plantacje choinkowe czy ogrody, możliwe jest także stosowanie prostych metod mechanicznych.

• Ręczne strząsanie lub zbieranie gąsienic z drzewek – szczególnie na małych powierzchniach, gdzie użycie środków chemicznych jest niepożądane.
• Usuwanie i niszczenie silnie opanowanych roślin – zwłaszcza w szkółkach, gdzie pojedyncze egzemplarze można szybko zastąpić innymi sadzonkami.
• Utylizacja resztek pożniwnych i ściółki w sąsiedztwie szkółek – ogranicza liczebność zimujących poczwarek.
• Planowanie nasadzeń – unikanie dużych, jednowiekowych powierzchni jednego gatunku iglastego, szczególnie w sąsiedztwie miejsc, gdzie wcześniej notowano gradacje strzygoni.

Choć metody te są pracochłonne, w połączeniu z innymi formami ochrony mogą istotnie ograniczyć populację szkodnika.

Rola strzygoni choinówki w ekosystemie i inne ciekawostki

Pomimo że strzygonia choinówka postrzegana jest głównie jako groźny szkodnik gospodarczy, warto pamiętać, że stanowi także element naturalnego ekosystemu leśnego.

Znaczenie w łańcuchach pokarmowych

Gąsienice strzygoni są pokarmem dla licznych organizmów:

• ptaków owadożernych, takich jak sikory, muchołówki czy drozdy;
• drapieżnych owadów (np. biegaczowatych, kusaków);
• pasożytniczych błonkówek, które składają jaja w ciele gąsienicy;
• niektórych ssaków drobnych, które mogą zjadać poczwarki w ściółce.

Dzięki temu strzygonia, choć niepożądana z punktu widzenia gospodarki leśnej, jest elementem skomplikowanej sieci zależności troficznych. Jej liczebność w naturalnych, zróżnicowanych drzewostanach jest zwykle stabilizowana przez wrogów naturalnych, a poważniejsze szkody pojawiają się tam rzadziej niż w silnie przekształconych, jednowiekowych monokulturach.

Wpływ zmian klimatu

Zmiany klimatyczne mogą wpływać na biologię i rozmieszczenie strzygoni choinówki. Łagodniejsze zimy sprzyjają wyższej przeżywalności jaj i poczwarek, natomiast cieplejsze i suchsze wiosny mogą zwiększać tempo rozwoju gąsienic. Jednocześnie ekstremalne zjawiska pogodowe, takie jak długotrwałe susze czy gwałtowne opady, mogą zaburzać cykl życiowy szkodnika lub ograniczać jego rozwój.

Leśnicy oraz właściciele szkółek powinni uwzględniać te zmiany w planowaniu ochrony, zwłaszcza w regionach, gdzie dotychczas strzygonia choinówka występowała sporadycznie, a warunki klimatyczne stają się dla niej coraz bardziej sprzyjające.

Znaczenie profilaktyki i edukacji

W zapobieganiu szkodom powodowanym przez strzygonię choinówkę ogromne znaczenie ma profilaktyka:

• promowanie różnorodności biologicznej w lasach i szkółkach;
• szkolenia dla pracowników leśnych i szkółkarzy z zakresu rozpoznawania stadiów rozwojowych i pierwszych objawów żeru;
• współpraca z jednostkami naukowymi w zakresie prognozowania gradacji i testowania nowych metod zwalczania;
• upowszechnianie wiedzy o roli naturalnych wrogów i potrzebie ich ochrony.

Świadome zarządzanie lasem i szkółką, oparte na aktualnej wiedzy o biologii szkodników, pozwala minimalizować ryzyko poważnych uszkodzeń i zmniejszać konieczność stosowania intensywnych zabiegów chemicznych.