Gleby arenosole należą do grupy gleb o wyraźnej przewadze frakcji piasku, co nadaje im szczególny charakter zarówno pod względem właściwości fizycznych, jak i chemicznych. Są to gleby o dość prostym profilu, często ubogie w składniki pokarmowe, ale jednocześnie cechujące się dużą przewiewnością i przepuszczalnością. W krajobrazie rolniczym i przyrodniczym pełnią one ważną rolę jako siedlisko specyficznych zbiorowisk roślinnych, a przy umiejętnym gospodarowaniu mogą stanowić podstawę zrównoważonej produkcji rolnej i leśnej. Zrozumienie natury arenosoli, ich pochodzenia, rozmieszczenia i wymagań jest kluczem do odpowiedzialnego planowania użytkowania ziemi i ochrony zasobów glebowych.

Charakterystyka i geneza gleb arenosoli

Arenosole to gleby o profilu silnie zdominowanym przez frakcję piaszczystą, w której zawartość cząstek mineralnych o średnicy od 0,05 do 2 mm przekracza zwykle 70–80%. Oznacza to, że są to gleby o luźnej strukturze, małej spoistości i ograniczonej zdolności do zatrzymywania wody oraz składników pokarmowych. Profil arenosoli bywa mało zróżnicowany: z reguły spotyka się cienką warstwę próchniczną na powierzchni, a poniżej występują kolejne warstwy piasku o nieznacznych różnicach barwy lub uziarnienia.

Geneza arenosoli wiąże się najczęściej z akumulacją piasków pochodzenia lodowcowego, eolicznego lub rzecznego. W wielu regionach powstały one na obszarach dawnych sandrów, wydm śródlądowych czy tarasów rzecznych, gdzie proces sortowania materiału przez wodę lub wiatr sprzyjał koncentracji frakcji piaszczystej. W wyniku takiej selekcji mineralnej gleby te są zazwyczaj ubogie w ił i części spławialne, co przekłada się na niską pojemność sorpcyjną oraz małą zdolność do tworzenia trwałych agregatów glebowych.

W warunkach klimatu umiarkowanego arenosole charakteryzuje niewielki stopień rozwoju profilu, zwłaszcza jeśli powstały stosunkowo niedawno lub pod roślinnością trawiastą. Odróżniają się wówczas jedynie stosunkowo cienkim poziomem próchnicznym, nad piaszczystym materiałem macierzystym niemal pozbawionym struktury. W glebach arenosolowych znajdujących się pod lasem iglastym można niekiedy zaobserwować procesy bielicowania: dochodzi do wymywania związków żelaza, glinu oraz części związków próchnicznych z warstw wyższych i ich akumulacji głębiej, co prowadzi do powstania jaśniejszego, zbielonego poziomu w środkowej części profilu.

Kolejnym ważnym aspektem charakterystyki arenosoli jest ich wrażliwość na procesy erozji wietrznej. Luźna, sucha powierzchnia piasku łatwo ulega wywiewaniu przy silniejszych wiatrach, zwłaszcza na terenach pozbawionych roślinności ochronnej. Z tego względu arenosole zalicza się często do gleb wymagających szczególnych zabiegów przeciwerozyjnych, takich jak utrzymywanie roślinności okrywowej, pasowe użytkowanie pól czy zalesianie fragmentów najbardziej narażonych na deflację.

Materiał mineralny budujący arenosole bywa zdominowany przez kwarc, co dodatkowo ogranicza ich potencjał żyzności. Minerały ilaste i tlenki żelaza występują zwykle w niewielkich ilościach, przez co gleba ma słabą zdolność do wiązania jonów nawozowych. Nawet przy intensywnym nawożeniu istnieje ryzyko szybkiego wymywania składników pokarmowych w głąb profilu lub do wód gruntowych, jeśli nie zostanie zachowana odpowiednia ostrożność w dawkowaniu nawozów mineralnych. Ta podatność na wymywanie sprawia, że arenosole są glebami szczególnie wymagającymi starannego gospodarowania.

Pod względem właściwości fizycznych arenosole odznaczają się dużą przepuszczalnością dla wody oraz powietrza. Z jednej strony jest to zaleta – rośliny są dobrze zaopatrzone w tlen, a po intensywnych opadach woda stosunkowo szybko przesiąka w głąb, ograniczając ryzyko zastoisk. Z drugiej jednak strony, w okresach suszy gleby piaskowe przesychają bardzo szybko, co utrudnia utrzymanie stałych warunków wilgotnościowych i wymusza częstsze nawadnianie lub odpowiedni dobór roślin lepiej znoszących niedobór wody.

Właściwości chemiczne arenosoli są bezpośrednio uzależnione od ilości i jakości materii organicznej, która gromadzi się głównie w poziomie próchnicznym. To właśnie zawartość próchnicy w największym stopniu wpływa na zdolność tych gleb do zatrzymywania składników pokarmowych oraz wody. Im więcej materii organicznej, tym lepsza pojemność wodna i sorpcyjna. Dlatego w praktyce rolniczej i rekultywacyjnej dąży się do systematycznego wzbogacania arenosoli w substancję organiczną, między innymi poprzez stosowanie obornika, kompostów, poplonów i resztek pożniwnych.

Rozmieszczenie geograficzne i środowiska występowania

Arenosole występują w różnych strefach klimatycznych, ale szczególnie częste są w regionach, gdzie w przeszłości aktywnie działały procesy lodowcowe, fluwialne i eoliczne. W Europie rozwinięte kompleksy gleb piaszczystych, zaliczanych do arenosoli, spotyka się na obszarach zajętych niegdyś przez lądolód skandynawski, zwłaszcza na terenach sandrowych i w strefie wydm śródlądowych. Istotną rolę odegrały tu procesy depozycji osadów wodnolodowcowych oraz późniejszego ich przekształcania przez wiatr, który przesortował materiał i nagromadził piaski o względnie jednorodnym uziarnieniu.

W Polsce arenosole są szczególnie rozpowszechnione na nizinach i pojezierzach północnej i środkowej części kraju. Znajdują się między innymi na obszarze sandrów, rozległych stożków napływowych powstałych u wylotu wód roztopowych lądolodu, a także na wydmach śródlądowych, takich jak kompleksy wydmowe Kotliny Toruńskiej, Puszczy Kampinoskiej czy innych borów sosnowych na piaskach. Gleby te stanowią często podłoże monokultur sosny zwyczajnej, która dobrze radzi sobie w ubogich, suchych warunkach siedliskowych.

Poza Polską arenosole zajmują znaczące powierzchnie w krajach Europy Północnej i Środkowej, w tym w Niemczech, krajach bałtyckich czy w zachodniej części Rosji. Znajduje się je również w wielu regionach świata, gdzie dominują piaskowe utwory aluwialne lub eoliczne, na przykład na obszarach sandrów w Kanadzie, w strefach nadmorskich oraz w rejonach o rozległych polach wydmowych. W krajach ciepłych arenosole mogą być związane zarówno z wydmami nadmorskimi, jak i z fragmentami pustyń i półpustyń, gdzie wiatr odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu rzeźby terenu.

Środowiska występowania arenosoli cechują się wyraźną specyfiką roślinną i hydrologiczną. W warunkach klimatu umiarkowanego często rozwinęły się na nich bory sosnowe, murawy napiaskowe, wrzosowiska oraz roślinność sucholubna. Na terenach o umiarkowanie wysokim poziomie wód gruntowych arenosole mogą przechodzić w bardziej wilgotne siedliska, w których dodatkowa woda częściowo kompensuje ich ubóstwo mineralne i niską pojemność wodną. Z kolei na obszarach suchych gleby te tworzą siedliska stepowe lub półpustynne, z roślinnością o głębokim systemie korzeniowym i przystosowaniach do deficytu wody.

Warunki klimatyczne w znacznym stopniu wpływają na funkcjonowanie arenosoli. W regionach o klimacie oceanicznym, gdzie opady są stosunkowo równomiernie rozłożone w ciągu roku, gleby te mogą być mniej narażone na długotrwałe susze glebowe. Natomiast w strefie klimatu kontynentalnego lub podzwrotnikowego, przy wysokich temperaturach i okresowych posuchach, problem utraty wody z profilu staje się dużo poważniejszy. Konieczne jest wtedy odpowiednie dostosowanie użytkowania ziemi, tak aby maksymalnie ograniczyć parowanie i utrzymać na powierzchni okrywę roślinną.

Arenosole spotyka się także w krajobrazach nadrzecznych, gdzie dawniej rzeki rozlewały się szeroko, pozostawiając na tarasach lekkie piaski i żwiry. Gleby te miewają zróżnicowany poziom żyzności w zależności od częstotliwości zalewów i ilości nanoszonego materiału organicznego. Współcześnie część z nich została przekształcona w pola orne, łąki lub pastwiska, podczas gdy inne pozostają pod naturalną roślinnością lub są zalesione. W niektórych dolinach rzecznych arenosole sąsiadują z żyźniejszymi glebami aluwialnymi, co tworzy mozaikę siedlisk o różnym potencjale produkcyjnym.

Istotnym elementem środowiska arenosoli jest także ich relacja z wodami gruntowymi. Ze względu na wysoką przepuszczalność, infiltracja wody opadowej do głębszych warstw odbywa się dość intensywnie. Jeśli poziom wód gruntowych znajduje się stosunkowo płytko, część roślin może korzystać z tej głębszej rezerwy wody. Natomiast w przypadku głęboko zalegającej wody gruntowej, profil arenosolu jest szczególnie narażony na przesuszenie w okresach bezdeszczowych. Ta zmienność warunków wilgotnościowych sprawia, że planowanie upraw, zalesień czy zabudowy wymaga szczególnie dobrej znajomości lokalnej sytuacji hydrologicznej.

Znaczenie w rolnictwie, leśnictwie i gospodarce człowieka

Arenosole przez długi czas uchodziły za gleby mało przydatne rolniczo, określane niekiedy jako lekkie i jałowe. Ich niska żyzność, słaba zdolność zatrzymywania składników pokarmowych oraz skłonność do szybkiego przesychania powodowały, że plony na takich terenach były przeciętnie niższe niż na glebach cięższych i bardziej zasobnych. Jednak rozwój wiedzy agrotechnicznej i technik melioracyjnych sprawił, że część arenosoli udało się przekształcić w całkiem produktywne użytki rolne, choć często wymaga to znacznie większych nakładów i ostrożności niż w przypadku gleb gliniastych czy lessowych.

W rolnictwie arenosole wykorzystuje się do uprawy roślin dobrze przystosowanych do lekkich, przewiewnych gleb, często o stosunkowo płytkim systemie korzeniowym i krótkim okresie wegetacyjnym. Należą do nich między innymi niektóre zboża, takie jak żyto, owies czy jęczmień jary, a także rośliny okopowe i warzywa wymagające dobrego przewietrzenia gleby, np. marchew, ziemniaki czy niektóre gatunki cebulowe. Warunkiem sukcesu jest jednak zapewnienie odpowiedniego nawożenia organicznego i mineralnego oraz dbałość o utrzymanie struktury i wilgotności w wierzchniej warstwie profilu.

Jednym z kluczowych wyzwań w użytkowaniu rolniczym arenosoli jest gospodarka wodna. Gleby te bardzo szybko przepuszczają wodę w głąb, przez co w okresach bezdeszczowych rośliny cierpią na suszę glebową. W regionach dysponujących rozwiniętą infrastrukturą nawadniającą możliwe jest regularne podlewanie upraw, jednak bywa to kosztowne i nie zawsze opłacalne. W wielu wypadkach zamiast intensywnego nawadniania wybiera się strategie bardziej ekologiczne, polegające na wprowadzaniu mulczu, pozostawianiu resztek pożniwnych, ograniczaniu orki i stosowaniu uprawy konserwującej, która pomaga zatrzymywać wodę w profilu.

Nawożenie arenosoli wymaga szczególnej ostrożności. Ze względu na niską pojemność sorpcyjną i kationową, znaczna część składników pokarmowych, zwłaszcza łatwo rozpuszczalnych form azotu, może być szybko wymywana w głąb profilu, poza zasięg korzeni roślin. Aby ograniczyć straty nawozów i zminimalizować ryzyko zanieczyszczenia wód gruntowych, zaleca się dzielenie dawek nawozów mineralnych na kilka terminów, stosowanie nawozów o spowolnionym działaniu lub wprowadzanie jak największej ilości materii organicznej. Obornik, kompost, gnojowica, a także uprawa międzyplonów na zielony nawóz poprawiają strukturę arenosoli, zwiększają zawartość próchnicy i poprawiają ich ogólną pojemność sorpcyjną.

Ważną rolę w użytkowaniu arenosoli odgrywa dobór odpowiednich systemów płodozmianu. Wprowadzenie roślin motylkowatych, które wiążą azot atmosferyczny dzięki symbiozie z bakteriami brodawkowymi, pomaga wzbogacić glebę w ten pierwiastek oraz zwiększyć zawartość materii organicznej po przyoraniu resztek pożniwnych. Rośliny wieloletnie, takie jak lucerna czy koniczyna, mogą dodatkowo poprawiać strukturę gleby poprzez rozwinięty system korzeniowy i ograniczenie erozji.

W wielu regionach arenosole są jednak wykorzystywane przede wszystkim w leśnictwie. Na glebach tych dobrze rośnie sosna zwyczajna, a także niektóre gatunki brzozy i dębu. Zalesianie arenosoli nie tylko umożliwia produkcję drewna, lecz także pełni funkcję ochronną: systemy korzeniowe drzew stabilizują luźny piasek, ograniczając erozję wietrzną i wodną, a okrywa leśna tworzy specyficzny mikroklimat, w którym wzrasta wilgotność powietrza i ograniczone jest bezpośrednie nasłonecznienie powierzchni gleby. Warstwa ściółki leśnej sprzyja akumulacji materii organicznej, co z biegiem czasu może nieznacznie poprawić właściwości glebowe.

W aspekcie gospodarczym arenosole odgrywają rolę także poza rolnictwem i leśnictwem. Na terenach o malowniczym ukształtowaniu rzeźby wydmowej lub w sąsiedztwie zbiorników wodnych, gleby piaszczyste są często wykorzystywane pod rekreację i turystykę. Plaże, pola biwakowe, ośrodki wypoczynkowe czy trasy piesze i rowerowe nierzadko lokalizowane są na obszarach z dominacją arenosoli. W takich miejscach ważne jest jednak zachowanie równowagi między użytkowaniem a ochroną przyrody: nadmierna penetracja terenu, zbyt intensywny ruch pojazdów terenowych czy usuwanie roślinności stabilizującej piaski mogą prowadzić do nasilonej erozji i degradacji krajobrazu.

Dodatkowo arenosole mogą mieć znaczenie jako źródło kruszyw naturalnych. Wydobycie piasku i żwiru na potrzeby budownictwa czy przemysłu bywa prowadzone na obszarach, gdzie występują rozległe pokrywy piaszczyste. Niesie to jednak potencjalne zagrożenia dla równowagi ekologicznej: likwidacja roślinności, zmiana poziomu wód gruntowych czy powstawanie rozległych wyrobisk wymaga odpowiednich działań rekultywacyjnych po zakończeniu eksploatacji. Zrekultywowane wyrobiska na arenosolach mogą w przyszłości pełnić funkcje rekreacyjne, przyrodnicze lub rolnicze, o ile proces odtwarzania siedlisk zostanie odpowiednio zaplanowany.

Warto też zwrócić uwagę na aspekt przyrodniczy i ochrony bioróżnorodności. Arenosole stanowią siedlisko wielu rzadkich i chronionych gatunków roślin oraz zwierząt przystosowanych do ubogich, suchych warunków. Murawy napiaskowe, wrzosowiska czy fragmenty borów chrobotkowych odznaczają się unikatowym składem florystycznym, w tym obecnością roślin ciepłolubnych i kserotermicznych. Działalność rolnicza i leśna może prowadzić do zanikania tych siedlisk, dlatego coraz częściej wprowadza się formy ochrony czynnej, polegające na ograniczaniu zarastania krzewami, utrzymywaniu ekstensywnego wypasu lub stosowaniu mozaikowego użytkowania terenu.

W kontekście zmian klimatu i nasilających się ekstremalnych zjawisk pogodowych, takich jak długotrwałe susze i fale upałów, arenosole stają się obszarem szczególnej troski. Ich podatność na przesuszenie i erozję może nasilać się w warunkach wyższych temperatur i intensywniejszych zjawisk wiatrowych. Jednocześnie odpowiednio prowadzone zalesienia, renaturyzacje i praktyki rolnictwa zrównoważonego mogą uczynić te gleby ważnym elementem krajobrazu odpornego na zmiany klimatyczne, zdolnego do retencjonowania wody i wspierania bioróżnorodności.

Ostatecznie znaczenie arenosoli w gospodarce człowieka jest złożone i wielowymiarowe. Choć ich naturalna produktywność rolnicza bywa ograniczona, przy umiejętnym podejściu mogą stanowić ważne zaplecze dla upraw specjalistycznych, leśnictwa, turystyki oraz funkcji przyrodniczo-ochronnych. Kluczowe jest przy tym zachowanie równowagi pomiędzy wykorzystaniem zasobów a troską o długofalową stabilność ekosystemów, w których gleby piaszczyste odgrywają zasadniczą rolę.

Ciekawostki, wyzwania ochronne i kierunki badań nad arenosolami

Gleby arenosole, choć pozornie monotonne i mało atrakcyjne, kryją w sobie wiele interesujących aspektów naukowych i praktycznych. Jedną z ciekawszych kwestii jest związek między ich mikrostrukturą a zdolnością do utrzymywania życia glebowego. Mimo skromnej zawartości próchnicy, w dobrze zarządzanych arenosolach rozwija się zróżnicowana mikroflora i fauna glebowa, obejmująca bakterie, grzyby, promieniowce, nicienie, skoczogonki oraz liczne gatunki owadów. Organizmy te odgrywają kluczową rolę w rozkładzie materii organicznej, obiegu pierwiastków i kształtowaniu właściwości fizycznych gleby.

Ciekawym zagadnieniem jest też wpływ roślinności pionierskiej na inicjowanie procesu glebowego na nagich piaskach. Na świeżo odsłoniętych wydmach czy hałdach piaskowych pierwsze pojawiają się zwykle gatunki o bardzo dobrze rozwiniętym systemie korzeniowym i zdolności do znoszenia ekstremalnych warunków – silnego nasłonecznienia, suszy i deficytu składników pokarmowych. Stopniowo, w miarę obumierania części roślin i akumulacji resztek organicznych, formuje się cienki poziom próchniczny, który umożliwia zasiedlanie terenu przez kolejne gatunki, mniej odporne, lecz lepiej konkurencyjne. W ten sposób arenosole powstające na nagich piaskach ewoluują od stadium bardzo ubogiego do form nieco bardziej urodzajnych, choć proces ten jest z natury długotrwały.

W kontekście ochrony środowiska interesujące jest zjawisko wykorzystania arenosoli jako terenów buforowych, które mogą pełnić funkcję filtrów dla zanieczyszczeń. Choć gleby piaszczyste mają ograniczoną zdolność do sorpcji wielu substancji, to odpowiednio zarządzane strefy roślinności na arenosolach, na przykład pasy zadrzewień lub zarośli w pobliżu zbiorników wodnych, pomagają zatrzymywać część zanieczyszczeń pochodzących z intensywnie użytkowanych pól czy terenów zabudowanych. Systemy korzeniowe roślin mogą przechwytywać niektóre związki biogenne, a struktura gleby ulega poprawie wraz ze wzrostem zawartości materii organicznej.

Wyzwania ochronne związane z arenosolami koncentrują się głównie wokół kwestii erozji i degradacji biologicznej. Intensyfikacja rolnictwa, zbyt głęboka orka, wycinanie pasów leśnych oraz nadmierny wypas mogą prowadzić do destabilizacji powierzchni piasku, usuwania okrywy roślinnej i zwiększenia podatności gleby na wywiewanie oraz wybijanie przez krople deszczu. Raz uruchomione procesy erozyjne są trudne do powstrzymania, a ich skutkiem bywa nie tylko ubytek warstwy próchnicznej, ale także zamulanie cieków wodnych i zbiorników.

Ochrona arenosoli przed degradacją wymaga zastosowania zintegrowanych działań. Należą do nich między innymi: utrzymywanie roślinności okrywowej przez cały rok (np. wsiewki traw, poplony), stosowanie orki konturowej i upraw pasowych, wprowadzanie miedz, zadrzewień śródpolnych i pasów wiatrochronnych, a także ograniczanie użycia ciężkiego sprzętu rolniczego, który może powodować nadmierne zagęszczenie lokalne i degradację struktury powierzchniowej. Istotne jest również propagowanie rolnictwa zachowawczego, opartego na minimalnej ingerencji w glebę i jak największym wykorzystaniu naturalnych procesów biologicznych.

W wielu krajach arenosole pełnią ważną rolę w programach rekultywacji terenów zdegradowanych. Po zakończeniu eksploatacji piasku, żwiru czy innych surowców, wyrobiska i zwałowiska poddaje się zabiegom odtworzeniowym: kształtowaniu łagodnych skarp, wprowadzaniu roślin pionierskich, zalesianiu lub tworzeniu zbiorników wodnych. W miarę upływu czasu, dzięki sukcesji roślinnej i gromadzeniu się materii organicznej, na takich terenach rozwijają się nowe ekosystemy, które mogą pełnić zarówno funkcję przyrodniczą, jak i rekreacyjną.

Badania naukowe nad arenosolami koncentrują się obecnie między innymi na kwestiach związanych z adaptacją do zmian klimatu, gospodarowaniem wodą i składnikami pokarmowymi, rekultywacją oraz ochroną bioróżnorodności. Naukowcy analizują, w jaki sposób różne praktyki rolnicze, takie jak uprawa bezorkowa, wprowadzanie roślin wielogatunkowych w międzyplonach czy stosowanie biowęgli, wpływają na zawartość próchnicy, strukturę gleby i jej zdolność do magazynowania węgla. Uważa się, że odpowiednie zarządzanie arenosolami może przyczynić się do zwiększenia sekwestracji węgla w glebie, co ma znaczenie w kontekście ograniczania koncentracji dwutlenku węgla w atmosferze.

Istotny kierunek badań dotyczy również relacji między roślinnością a mikrobiomem glebowym. Okazuje się, że nawet w ubogich arenosolach możliwe jest występowanie bogatych i wyspecjalizowanych zespołów drobnoustrojów, zdolnych do efektywnego wykorzystywania skąpych zasobów pokarmowych. Zrozumienie mechanizmów współpracy między roślinami, grzybami mikoryzowymi i bakteriami glebowymi może przyczynić się do opracowania nowych metod zwiększania żyzności arenosoli przy minimalnym wykorzystaniu nawozów mineralnych.

Ciekawostką z zakresu historii użytkowania ziemi jest fakt, że w wielu regionach Europy arenosole były w przeszłości wykorzystywane bardzo ekstensywnie, często jako pastwiska lub nieużytki porośnięte wrzosowiskami i murawami napiaskowymi. Dopiero w okresie XIX i XX wieku, wraz z postępem wiedzy rolniczej i rozwojem nawożenia, część tych obszarów została przekształcona w pola uprawne lub lasy gospodarcze. Jednocześnie prowadziło to do zaniku wielu cennych siedlisk przyrodniczych, co obecnie skłania do poszukiwania kompromisu między produkcją a ochroną przyrody.

Na uwagę zasługują także próby wprowadzania na arenosole upraw specjalistycznych, wymagających dobrego przewietrzenia i głębokiego spulchnienia gleby. Należą do nich niektóre gatunki warzyw, roślin jagodowych czy ziół, które dobrze znoszą lekką, ciepłą glebę i korzystają z jej wysokiej przepuszczalności. W warunkach odpowiedniego nawadniania i nawożenia arenosole mogą stać się wartościowym podłożem dla takich upraw, choć wymaga to precyzyjnego zarządzania i stałego monitorowania zarówno wilgotności, jak i zasobności w składniki mineralne.

Wreszcie, z punktu widzenia edukacji i popularyzacji wiedzy przyrodniczej, arenosole są doskonałym przykładem gleb, na których można obserwować podstawowe procesy kształtujące środowisko. Na stosunkowo prostym profilu łatwiej jest zademonstrować zjawiska infiltracji wody, ruchu związków chemicznych, powstawania poziomu próchnicznego czy procesów erozyjnych. Dlatego tereny z glebami piaszczystymi są często wykorzystywane jako poligony dydaktyczne dla studentów kierunków przyrodniczych, uczniów szkół średnich oraz wszystkich zainteresowanych funkcjonowaniem krajobrazu.

Gleby arenosole, pomimo swojej pozornej prostoty, stanowią zatem fascynujący obiekt badań i praktycznego gospodarowania. Łączą w sobie wyzwania związane z niską urodzajnością i wrażliwością na degradację z możliwościami tworzenia unikatowych siedlisk, upraw specjalistycznych oraz krajobrazów o wysokich walorach przyrodniczych i rekreacyjnych. Zrozumienie ich specyfiki jest niezbędne dla prowadzenia zrównoważonej polityki przestrzennej, która uwzględnia zarówno potrzeby produkcji, jak i ochrony zasobów naturalnych.