Burak pastewny Beta vulgaris to jedna z najważniejszych roślin okopowych wykorzystywanych w żywieniu zwierząt gospodarskich. Łączy wysoką wydajność plonu z dobrą wartością pokarmową i stosunkowo prostą agrotechniką. Stanowi istotny element płodozmianu, poprawia strukturę gleby, a przy odpowiednim prowadzeniu plantacji może być stabilnym źródłem taniej paszy objętościowej dla bydła mlecznego, opasów i trzody chlewnej.
Charakterystyka botaniczna i cechy użytkowe buraka pastewnego
Burak pastewny to dwuletnia roślina z rodziny komosowatych (Amaranthaceae), gatunkowo spokrewniona z burakiem cukrowym i ćwikłowym. W pierwszym roku wytwarza masę korzeniową i liściową, w drugim – pęd kwiatostanowy i nasiona. Jako roślina okopowa tworzy duży, mięsisty korzeń spichrzowy, stanowiący główne źródło energii w żywieniu zwierząt. Część odmian ma korzeń silnie zagłębiony w glebie, inne – bardziej wyniesiony nad jej powierzchnię, co ułatwia zbiór.
Korzeń buraka pastewnego ma kształt wydłużony, stożkowaty, wrzecionowaty lub kulisty, w zależności od typu odmianowego. Barwa skórki i miąższu może być biała, żółta, pomarańczowa, czerwonawa lub dwubarwna. Dzięki stosunkowo wysokiej zawartości suchej masy i cukrów prostych korzenie są chętnie pobierane przez zwierzęta. Masa pojedynczego korzenia może sięgać nawet kilku kilogramów, co przy wysokiej obsadzie roślin na hektarze pozwala uzyskać bardzo duży plon.
Liście buraka pastewnego tworzą rozetę u nasady korzenia. Blaszki liściowe są duże, jajowate do wydłużonych, o długich ogonkach. Silnie rozwinięta część nadziemna odgrywa ważną rolę w fotosyntezie i gromadzeniu asymilatów, a w niektórych systemach żywienia liście bywają również wykorzystywane jako pasza – świeża, kiszona lub suszona w mieszankach z innymi roślinami.
System korzeniowy, poza grubym korzeniem spichrzowym, obejmuje rozbudowaną sieć korzeni bocznych. Dzięki temu burak pastewny stosunkowo dobrze znosi okresowe niedobory wody i potrafi efektywnie wykorzystywać składniki pokarmowe z głębszych warstw gleby. Jest to jedna z cech, które czynią go wartościową rośliną w intensywnych systemach produkcji zwierzęcej.
Buraki pastewne cechują się dużą plastycznością środowiskową, choć najlepsze wyniki osiągają na glebach żyznych, dobrze utrzymanych i zasobnych w próchnicę. Wymagają stanowisk o uregulowanych stosunkach wodno-powietrznych i starannej uprawie roli. Jednocześnie dobrze reagują na nawożenie organiczne, szczególnie obornikiem, co pozwala efektywnie wykorzystać nawozy naturalne w gospodarstwie.
Agrotechnika, uprawa i zbiór buraka pastewnego
Wymagania glebowe i stanowisko w płodozmianie
Burak pastewny najlepiej rośnie na glebach gliniasto-piaszczystych oraz glinach lekkich i średnich, o uregulowanym odczynie. Optymalne pH dla tej rośliny wynosi 6,5–7,2. Na glebach kwaśnych wzrasta ryzyko porażenia chorobami korzeni, słabnie wzrost liści, a plon i jakość korzeni wyraźnie spadają. Na glebach zbyt lekkich i piaszczystych, o niskiej pojemności wodnej, konieczne jest bardzo staranne nawożenie organiczne oraz częstsze zabiegi pielęgnacyjne.
W płodozmianie buraki pastewne umieszcza się zwykle po zbożach ozimych lub jarych, schodząc po roślinach motylkowatych drobnonasiennych lub po mieszankach zbożowo-strączkowych przeznaczonych na zielonkę. Burak jest wrażliwy na uprawę w monokulturze; zaleca się przerwę co najmniej 3–4 lata przed ponownym założeniem plantacji na tym samym polu. Ogranicza to presję chorób odglebowych i szkodników oraz zmniejsza ryzyko zachwaszczenia.
Ze względu na głęboki system korzeniowy buraki pastewne poprawiają strukturę gleby, przyczyniając się do jej rozluźnienia i lepszego napowietrzenia. Stanowią bardzo dobre przedplony dla zbóż, rzepaku oraz kukurydzy na ziarno i kiszonkę. Pozostawiają po sobie glebę zasobną w składniki pokarmowe, zwłaszcza przy równoczesnym stosowaniu obornika lub gnojowicy.
Przygotowanie gleby i nawożenie
Przedsiewne przygotowanie roli pod buraki pastewne obejmuje tradycyjnie orkę zimową (orka przedzimowa), wykonywaną możliwie wcześnie, aby gleba zdążyła się dobrze ułożyć i zmarznąć. Wiosną stosuje się uprawki wyrównujące i rozdrabniające, zwykle z użyciem agregatów biernych lub kultywatorów, tak aby stworzyć wyrównane, umiarkowanie zwięzłe łoże siewne. Zbyt zwięzła gleba utrudnia wschody i rozwój korzeni, zbyt pulchna – zwiększa straty wody i destabilizuje rośliny.
Nawożenie powinno być oparte na analizie gleby. Buraki pastewne wykazują wysokie zapotrzebowanie na potas i azot oraz umiarkowane na fosfor. Solidna dawka obornika – często 30–40 t/ha – stosowana jesienią lub bezpośrednio pod orkę zimową, zapewnia dostarczenie znacznej części składników pokarmowych i poprawia właściwości fizyczne gleby. Uzupełniająco stosuje się nawozy mineralne, z korektą w zależności od przewidywanego plonu.
Ważnym elementem jest nawożenie magnezem, siarką i mikroelementami, takimi jak bor czy mangan. Niedobory boru sprzyjają występowaniu suchej zgnilizny korzeni, co obniża zarówno plon, jak i wartość paszową surowca. W nowoczesnej agrotechnice często stosuje się dolistne nawozy wieloskładnikowe, szczególnie w fazach intensywnego wzrostu liści.
Termin siewu, obsada i pielęgnacja plantacji
Siew buraka pastewnego wykonuje się wiosną, gdy gleba ogrzeje się do około 6–8°C, zwykle od końca marca do drugiej dekady kwietnia, w zależności od regionu kraju i warunków pogodowych. Zbyt wczesny siew w zimną, mokrą glebę wydłuża okres wschodów i zwiększa straty nasion, zbyt późny – skraca okres wegetacji i obniża plon korzeni.
Nasiona wysiewa się siewnikami punktowymi lub rzędowymi, z zachowaniem odległości międzyrzędzi najczęściej 45–50 cm. Głębokość siewu wynosi z reguły 2–3 cm na glebach zwięźlejszych oraz 3–4 cm na glebach lżejszych. Obsada roślin po wschodach i przerywce powinna zapewnić od 70 do 100 tys. roślin na hektarze, w zależności od odmiany i przewidywanego poziomu plonu.
Pielęgnacja plantacji obejmuje zwalczanie chwastów, spulchnianie międzyrzędzi oraz – w razie potrzeby – przerywkę roślin. W nowoczesnych gospodarstwach coraz częściej stosuje się herbicydy selektywne, dopasowane do zachwaszczenia pola i fazy rozwojowej roślin buraka. W uprawach bardziej tradycyjnych zachowuje znaczenie mechaniczna uprawa międzyrzędzi, która jednocześnie niszczy chwasty i poprawia napowietrzenie gleby.
Burak pastewny jest wrażliwy na zachwaszczenie szczególnie w pierwszych 6–8 tygodniach po wschodach. W tym okresie konkurencja chwastów może istotnie ograniczyć rozwój roślin, co przełoży się na niższy plon korzeni i liści. Dlatego właściwie zaplanowana strategia ochrony herbicydowej lub mechanicznej jest kluczowa w produkcji towarowej.
Ochrona przed chorobami i szkodnikami
Do głównych chorób buraka pastewnego należą: chwościk buraka, mączniak prawdziwy, rdza buraka, zgorzele siewek oraz różne formy zgnilizn korzeni, w tym sucha zgnilizna i zgnilizny pochodzenia grzybowego lub bakteryjnego. Wysoką presję chorób obserwuje się zwłaszcza w latach wilgotnych i ciepłych, przy gęstym zwarciu łanu i słabej wymianie powietrza.
Zapobieganie chorobom opiera się na właściwym płodozmianie, użyciu zdrowego materiału siewnego, starannej uprawie roli, optymalnym nawożeniu i unikaniu nadmiernego zagęszczenia obsady. W razie potrzeby stosuje się fungicydy, szczególnie w ochronie przed chwościkiem, który może znacząco obniżyć powierzchnię asymilacyjną liści i w konsekwencji plon korzeni.
Wśród szkodników największe znaczenie mają: pchełki, rolnice, mątwik burakowy, śmietka i mszyce. Mątwik burakowy jest organizmem szczególnie groźnym, ponieważ może przez wiele lat utrzymywać się w glebie, ograniczając opłacalność uprawy buraków w danym rejonie. Zwalczanie szkodników opiera się na integrowanej ochronie roślin, łączącej metody agrotechniczne, mechaniczne i chemiczne.
Zbiór, plonowanie i przechowywanie
Buraki pastewne zbiera się jesienią, z reguły od końca września do końca października, przed wystąpieniem silniejszych przymrozków. Termin zbioru zależy od odmiany, warunków pogodowych oraz planowanego sposobu wykorzystania paszy. Odmiany o krótszym okresie wegetacji można zbierać nieco wcześniej, aby zwolnić pole pod siew roślin poplonowych lub wykonanie jesiennych uprawek.
Zbiór może być prowadzony ręcznie – w małych gospodarstwach lub przy uprawie na niewielkim areale – lub mechanicznie, z użyciem specjalistycznych kombajnów do buraków okopowych. Przed wyrywaniem korzeni ścina się liście, pozostawiając niewielką część ogonka liściowego. Liście mogą zostać przeznaczone bezpośrednio na skarmianie lub włączone do procesu zakiszania z innymi surowcami.
Plon buraka pastewnego zależy od wielu czynników: odmiany, agrotechniki, żyzności gleby oraz przebiegu pogody. W dobrze prowadzonych plantacjach możliwe jest uzyskanie plonów rzędu 60–80 t/ha korzeni, a w bardzo sprzyjających warunkach nawet powyżej 100 t/ha. Dodatkowo uzyskuje się znaczący plon masy liściowej, która stanowi cenne uzupełnienie pasz objętościowych.
Przechowywanie korzeni buraka pastewnego odbywa się najczęściej w pryzmach polowych lub w silosach ziemnych, zabezpieczonych przed przemarzaniem i nadmiernym zawilgoceniem. Istotne jest dobre uformowanie pryzmy i jej okrycie, najczęściej słomą, a w warunkach bardziej intensywnej produkcji – także folią. W temperaturze około 2–4°C i przy odpowiedniej wilgotności buraki mogą być przechowywane przez kilka miesięcy, zachowując wartość pokarmową.
Rozmieszczenie upraw, odmiany i znaczenie w rolnictwie
Uprawa buraka pastewnego w Polsce
W Polsce burak pastewny był przez dziesięciolecia jedną z podstawowych roślin paszowych w gospodarstwach utrzymujących bydło i trzodę. Największe znaczenie ma w regionach o rozwiniętej produkcji mleka i wołowiny, takich jak Wielkopolska, Kujawy, Pomorze, Dolny Śląsk czy część Mazowsza i Podlasia. Uprawia się go głównie na glebach średnich i dobrych, gdzie można w pełni wykorzystać jego potencjał plonowania.
Wraz z rozwojem uprawy kukurydzy na kiszonkę powierzchnia buraków pastewnych w Polsce uległa zmniejszeniu. Mimo to roślina ta nadal pełni ważną funkcję w wielu gospodarstwach, szczególnie tam, gdzie stawia się na zrównoważone rolnictwo, różnorodny płodozmian i maksymalne wykorzystanie nawozów naturalnych. Buraki pastewne są cenione za wysoką smakowitość oraz korzystny wpływ na wydajność i zdrowotność krów mlecznych.
W krajowych warunkach klimatycznych buraki pastewne dobrze znoszą zarówno chłodniejsze, jak i cieplejsze sezony wegetacyjne, o ile nie występują długotrwałe susze wiosenne i letnie. W regionach o glebach cięższych i wyższej kulturze rolnej ich uprawa jest szczególnie opłacalna, zwłaszcza przy zastosowaniu nowoczesnych odmian o podwyższonej odporności na choroby i lepszej strukturze korzenia.
Znaczenie buraka pastewnego na świecie
Na świecie buraki pastewne są uprawiane głównie w strefie klimatu umiarkowanego – w Europie, Ameryce Północnej, części Azji oraz w niektórych regionach Ameryki Południowej i Australii. Szczególnie duże znaczenie mają w krajach o rozwiniętej produkcji bydła mlecznego i opasowego, gdzie poszukuje się tanich, wysokoenergetycznych pasz objętościowych.
W Europie Zachodniej buraki pastewne konkurują z kukurydzą kiszonkową, burakami cukrowymi (wykorzystywanymi częściowo także na paszę) oraz z różnymi mieszankami traw i roślin strączkowych. W wielu gospodarstwach stanowią element strategii żywienia zwierząt w okresie jesienno-zimowym, uzupełniając sianokiszonki i kiszonki z kukurydzy. W Kanadzie, Nowej Zelandii czy w niektórych regionach Ameryki Południowej buraki pastewne wykorzystywane są również w tzw. systemach wypasowych, gdzie zwierzęta mają bezpośredni dostęp do roślin pozostawionych na polu.
Buraki pastewne zyskują na znaczeniu w kontekście zmian klimatycznych i rosnących kosztów pasz treściwych. Ze względu na efektywne wykorzystanie wody i składników pokarmowych, a także wysoką koncentrację energii w korzeniach, mogą być atrakcyjną alternatywą lub uzupełnieniem innych roślin paszowych. Niektóre programy rolno-środowiskowe uwzględniają je jako element zwiększający bioróżnorodność płodozmianu.
Odmiany buraka pastewnego
Odmiany buraka pastewnego różnią się kształtem i barwą korzenia, głębokością jego osadzenia, zawartością suchej masy, plonem oraz odpornością na choroby. W praktyce wyróżnia się kilka głównych typów:
- odmiany o korzeniu wydłużonym, silnie zagłębionym w glebie – dają zwykle bardzo wysoki plon świeżej masy, ale ich zbiór jest bardziej pracochłonny i wrażliwy na warunki glebowe;
- odmiany o korzeniu półzagłębionym – kompromis między wydajnością a łatwością zbioru, często wybierane w intensywnej produkcji;
- odmiany o korzeniu kulistym lub stożkowatym, silniej wystającym ponad powierzchnię gleby – łatwiejsze do mechanicznego zbioru, dobrze znoszą gorsze warunki glebowe, ale nie zawsze osiągają rekordowe plony.
Pod względem barwy wyróżnia się odmiany białe, żółte, czerwone i pomarańczowe. Odmiany białe charakteryzują się zazwyczaj wyższą zawartością suchej masy i nieco większą wartością energetyczną, natomiast odmiany barwne bywają bardziej smakowite i są chętnie pobierane przez zwierzęta. W nowoczesnym krajowym i zagranicznym rejestrze znajdują się odmiany mieszańcowe, łączące wysoką plenność z dobrą zdrowotnością i odpornością na wyleganie korzeni.
Dla producentów istotna jest również zdolność przechowalnicza. Niektóre odmiany lepiej znoszą długotrwałe składowanie w pryzmach, są mniej podatne na gnicie i uszkodzenia mechaniczne. W gospodarstwach nastawionych na długie skarmianie buraków zimą wybiera się zwykle odmiany o wyższej trwałości magazynowej i stabilnej zawartości suchej masy.
Wartość paszowa i zastosowanie w żywieniu zwierząt
Buraki pastewne są paszą o wysokiej zawartości energii, wynikającej głównie z dużej ilości cukrów i umiarkowanej ilości włókna. Korzenie zawierają około 10–20% suchej masy, w zależności od odmiany i warunków uprawy. W suchej masie dominuje łatwo fermentująca frakcja węglowodanowa, co sprzyja wykorzystaniu przez mikroflorę żwacza u przeżuwaczy.
Liście buraków mają wyższą zawartość białka i włókna surowego niż korzenie, dlatego często wykorzystuje się je w mieszankach z innymi paszami objętościowymi. Skarmianie całych roślin lub odpowiednio rozdrobnionych korzeni z liśćmi pozwala uzyskać zbilansowany profil składników odżywczych. Buraki pastewne wpływają korzystnie na pobranie paszy przez zwierzęta, dzięki wysokiej smakowitości i soczystości.
W żywieniu krów mlecznych buraki pastewne wykorzystuje się jako uzupełnienie dawki energetycznej, szczególnie w okresie jesienno-zimowym. Mogą poprawiać wydajność mleczną, kondycję zwierząt i parametry mleka, o ile są właściwie zbilansowane z innymi komponentami dawki. W żywieniu bydła opasowego i młodzieży hodowlanej stanowią wartościowe źródło energii, sprzyjające szybkim przyrostom masy ciała.
W przypadku trzody chlewnej buraki pastewne są stosowane w ograniczonych ilościach, głównie jako pasza uzupełniająca i dietetyczna. W zbyt dużych dawkach mogą powodować problemy trawienne, dlatego zwykle zaleca się ich udział na poziomie kilku do kilkunastu procent w dawce pokarmowej, w zależności od grupy technologicznej i systemu żywienia.
Zalety i wady uprawy buraków pastewnych
Do kluczowych zalet buraka pastewnego należą:
- wysoki plon masy korzeni i liści z jednostki powierzchni, pozwalający uzyskać dużą ilość paszy objętościowej;
- wysoka smakowitość i dobra wartość energetyczna, korzystna dla przeżuwaczy i częściowo dla trzody;
- możliwość długiego przechowywania korzeni w dobrze przygotowanych pryzmach;
- pozytywny wpływ na strukturę gleby i wartość przedplonową w płodozmianie;
- efektywne wykorzystanie nawozów naturalnych, szczególnie obornika i gnojowicy;
- odporność na okresowe niedobory wody dzięki głębokiemu systemowi korzeniowemu.
Wadami, które należy brać pod uwagę, są:
- stosunkowo wysoka pracochłonność uprawy i zbioru w porównaniu z niektórymi innymi roślinami paszowymi, zwłaszcza w małych gospodarstwach bez specjalistycznego sprzętu;
- podatność na część chorób i szkodników, szczególnie przy zbyt częstej uprawie w tym samym stanowisku;
- konieczność starannej ochrony herbicydowej lub mechanicznej ze względu na wrażliwość na zachwaszczenie we wczesnych fazach;
- relatywnie niska zawartość suchej masy w korzeniach w porównaniu z paszami suchymi, co zwiększa koszty transportu i utrzymania pryzm;
- ryzyko strat podczas przechowywania przy niewłaściwym zabezpieczeniu pryzm przed mrozem i nadmiarem wilgoci.
Mimo tych ograniczeń burak pastewny pozostaje bardzo wartościową rośliną w zrównoważonych systemach produkcji. Odpowiedni dobór odmiany, prawidłowa agrotechnika oraz integracja uprawy buraków z produkcją obornika i gnojowicy pozwalają uzyskać stabilne, opłacalne plony, przy jednoczesnym utrzymaniu dobrej struktury płodozmianu.
Ciekawostki, nowe kierunki i perspektywy uprawy
Jedną z ciekawostek jest rosnące zainteresowanie wykorzystaniem buraka pastewnego w systemach wypasu jesienno-zimowego. W niektórych krajach praktykuje się wysiew buraków pastewnych na polach przeznaczonych do bezpośredniego wypasu bydła lub owiec. Zwierzęta zjadają zarówno korzenie, jak i liście, ograniczając koszty zbioru i transportu paszy, a jednocześnie naturalnie nawożąc pole.
Coraz więcej programów hodowlanych koncentruje się na zwiększaniu odporności odmian na choroby liści i korzeni, poprawie zawartości suchej masy oraz dostosowaniu do zbioru mechanicznego. W hodowli wykorzystuje się zarówno klasyczne metody selekcji, jak i techniki molekularne, co przyspiesza wprowadzanie na rynek nowych mieszańców.
W niektórych regionach rozważa się także wykorzystanie części plonu buraka pastewnego jako surowca do produkcji biogazu. Dzięki wysokiej zawartości łatwo fermentujących cukrów, korzenie buraka stanowią dobry substrat do fermentacji metanowej, szczególnie w połączeniu z gnojowicą i innymi odpadami rolniczymi. Pozwala to na dywersyfikację źródeł dochodu gospodarstwa oraz lepsze wykorzystanie zasobów energetycznych.
Interesującym kierunkiem jest również badanie potencjału buraka pastewnego jako składnika innowacyjnych pasz funkcjonalnych. Prace koncentrują się na wpływie różnych odmian na parametry zdrowotne zwierząt, w tym na mikroflorę przewodu pokarmowego i odporność. Zawarte w burakach substancje biologicznie czynne mogą wspierać metabolizm i poprawiać kondycję zwierząt gospodarskich.
W dobie poszukiwania rozwiązań ograniczających ślad węglowy rolnictwa burak pastewny może odegrać ważną rolę jako element bardziej zróżnicowanych systemów uprawy. Łączenie buraków z roślinami bobowatymi, trawami i zbożami w rozszerzonych płodozmianach sprzyja poprawie żyzności gleby, ograniczeniu presji chwastów i chorób oraz stabilizacji plonowania w zmiennych warunkach klimatycznych.
Wśród rolników ceniących tradycyjne, ale efektywne rozwiązania burak pastewny ma ugruntowaną pozycję. Dzięki wysokiej elastyczności użytkowania – od żywienia bydła, przez trzodę, po wykorzystanie w biogazowniach – oraz rosnącej ofercie nowoczesnych odmian, roślina ta utrzymuje znaczenie w nowoczesnym, dochodowym i przyjaznym środowisku rolnictwie.
FAQ – najczęstsze pytania o burak pastewny
Jakie są główne różnice między burakiem pastewnym a cukrowym?
Burak pastewny uprawia się głównie na paszę dla zwierząt, a burak cukrowy na surowiec do produkcji cukru. Burak pastewny daje większy plon świeżej masy korzeni i liści, ma zwykle niższą zawartość cukru, za to wyższą zawartość suchej masy ogólnej. Odmiany pastewne są też bardziej zróżnicowane pod względem kształtu i barwy korzenia oraz lepiej dostosowane do żywienia przeżuwaczy.
Na jakich glebach burak pastewny plonuje najlepiej?
Najwyższe plony buraka pastewnego uzyskuje się na glebach gliniasto-piaszczystych i glinach średnich, żyznych, o uregulowanym odczynie pH 6,5–7,2. Roślina źle znosi gleby bardzo kwaśne, podmokłe i skrajnie lekkie piaski. Wymaga stanowisk o dobrym stosunku wodno-powietrznym i wysokiej kulturze rolnej, ale przy odpowiednim nawożeniu organicznym radzi sobie także na glebach średnich jakościowo.
Jakie zwierzęta mogą być żywione burakiem pastewnym?
Burak pastewny jest szczególnie polecany dla bydła mlecznego i opasowego, gdzie korzenie i liście stanowią cenne źródło energii i składników mineralnych. Można nim żywić także owce i kozy jako paszą uzupełniającą. W żywieniu trzody chlewnej stosuje się go w ograniczonych ilościach, głównie w dawkach dla loch i tuczników, dbając o właściwe zbilansowanie z paszami treściwymi.
Czy burak pastewny nadaje się do uprawy w małym gospodarstwie?
Burak pastewny dobrze sprawdza się w małych i średnich gospodarstwach, szczególnie tam, gdzie utrzymywane jest bydło lub owce. Uprawa wymaga nieco więcej pracy ręcznej przy siewie, pielęgnacji i zbiorze, jeśli brak specjalistycznego sprzętu, ale rekompensuje to wysoka wydajność paszy. Nawet niewielka powierzchnia, 0,5–1 ha, może dostarczyć znaczną ilość taniej i wartościowej paszy objętościowej.
Jak ograniczyć straty podczas przechowywania buraka pastewnego?
Kluczowe jest formowanie pryzm na dobrze odwodnionym podłożu, unikanie uszkodzeń mechanicznych korzeni przy zbiorze oraz odpowiednie okrycie pryzmy słomą lub folią. Należy chronić buraki przed przemarzaniem i nadmiernym zawilgoceniem. Zbyt wysoka temperatura sprzyja gniciu, dlatego optymalna to około 2–4°C. Warto również przechowywać oddzielnie partie uszkodzone lub porażone chorobami.
