Uprawa jabłoni na podkładkach skarlających należy do najważniejszych kierunków nowoczesnego sadownictwa towarowego. Wybór odpowiedniej podkładki, jej wymagania siedliskowe, sposób prowadzenia drzewa oraz ochrona w pierwszych latach po posadzeniu decydują o opłacalności całej inwestycji. Podkładki M9 i M26 są obecnie jednymi z najczęściej stosowanych w Europie, także w Polsce. Różnią się siłą wzrostu, wymaganiami glebowymi, a także przydatnością do określonych typów nasadzeń. Poniższy artykuł przedstawia praktyczne wskazówki dla rolników i sadowników planujących lub prowadzących intensywne sady jabłoniowe na tych podkładkach, z naciskiem na wysoką jakość owoców, plonowanie i trwałość kwatery.
Charakterystyka podkładek M9 i M26 oraz dobór stanowiska
Podkładki M9 i M26 należą do grupy tzw. podkładek skarlających, ograniczających wzrost drzew i przyspieszających wejście w owocowanie. Dzięki temu możliwe jest tworzenie intensywnych nasadzeń o dużym zagęszczeniu, co sprzyja wysokim plonom z hektara oraz lepszej efektywności produkcji. Przed posadzeniem sadu kluczowe jest jednak bardzo dokładne dopasowanie podkładki do warunków siedliskowych oraz wybranego systemu prowadzenia koron.
Podkładka M9 charakteryzuje się silnym efektem skarlającym. Drzewa osiągają zwykle 2,2–3,0 m wysokości, szybko wchodzą w owocowanie (już w 2.–3. roku po posadzeniu) i dają regularne, obfite plony, pod warunkiem zapewnienia wysokiej agrotechniki. System korzeniowy M9 jest stosunkowo płytki, przez co drzewa wymagają stałego palikowania i są wrażliwe na okresowe niedobory wody. Podkładka ta bardzo dobrze sprawdza się na glebach żyznych, o dobrej kulturze, z dostępem do nawadniania kropelkowego.
Podkładka M26 jest nieco silniejsza od M9 – zalicza się ją do grupy podkładek półkarłowych. Drzewa na niej są wyższe, nieco silniej rosnące, lepiej zakorzenione i generalnie mniej wrażliwe na przejściowe susze. Nadal jednak wymagają podpór i troskliwej pielęgnacji. M26 można uznać za kompromis między bardzo silnym skarlaniem a większą odpornością na czynniki stresowe. Bywa wybierana na stanowiska nieco słabsze, gdzie M9 mogłaby rosnąć zbyt słabo lub zbyt wcześnie się starzeć.
Wybór stanowiska pod sad na M9 i M26 powinien uwzględniać: zasobność gleby, odczyn (pH), warunki wodne, ryzyko przymrozków oraz możliwość nawadniania. Idealne są gleby gliniasto-piaszczyste lub lessowe, głębokie, o dobrej strukturze, zasobne w próchnicę, o pH 6,2–6,8. Na glebach zbyt ciężkich, podmokłych i zalewowych rośnie ryzyko chorób systemu korzeniowego i osłabienia drzew, natomiast na glebach bardzo lekkich kluczowe staje się systematyczne nawadnianie i nawożenie.
Dla M9 szczególnie istotna jest wysoka jakość przygotowania stanowiska: głębokie orki, rozluźnienie podeszwy płużnej, wzbogacenie gleby w materię organiczną oraz precyzyjne uregulowanie odczynu. Z kolei M26, dzięki nieco silniejszemu systemowi korzeniowemu, zniesie drobne błędy przygotowania gleby, ale i tak pełny efekt plonowania uzyskuje się jedynie przy starannym dopasowaniu siedliska i przedplonu.
Planowanie sadu: dobór odmian, rozstawa, system prowadzenia i podpory
Nowoczesny sad na podkładkach M9 i M26 powinien być zaplanowany z myślą o wydajności pracy, łatwości ochrony, dostępie do nawadniania i zbioru, a także o wymaganiach rynku zbytu. Bardzo duże znaczenie ma dobór odmian kompatybilnych z daną podkładką, a także prawidłowe zaplanowanie zapylaczy oraz rozmieszczenia drzew w kwaterze.
Dobór odmian do podkładek M9 i M26
Większość współczesnych odmian deserowych jabłoni bardzo dobrze rośnie zarówno na M9, jak i M26, jednak różnią się one siłą wzrostu oraz podatnością na choroby. Odmiany silniej rosnące (np. niektóre sporty odmiany Gala) często lepiej równoważą się na M9, gdyż silne skarlanie ogranicza zbyt bujny wzrost i sprzyja tworzeniu krótkopędów owoconośnych. Z kolei odmiany słabiej rosnące (np. niektóre sporty Red Delicious, clubowe odmiany typu Kanzi, Jazz – zależnie od klonu) mogą wymagać nieco silniejszej podkładki, takiej jak M26, aby uzyskać odpowiednią objętość korony.
Pod względem chorób warto zwrócić uwagę na podatność odmiany i podkładki na zarazę ogniową. Zarówno M9, jak i M26 wykazują wrażliwość na tę groźną bakteryjną chorobę drzew ziarnkowych, przy czym M26 uważa się zazwyczaj za bardziej podatną. Dlatego odmiany o zwiększonej tolerancji na zarazę ogniową, mączniaka czy parcha stanowią korzystne rozwiązanie w sadach intensywnych na tych podkładkach. Pozwala to ograniczyć liczbę zabiegów ochrony i zmniejsza ryzyko strat.
Rozstawa drzew i zagęszczenie sadu
Rozstawa drzew w sadzie decyduje o intensywności uprawy, łatwości wykonywania zabiegów oraz oświetleniu koron. W przypadku podkładki M9 w sadach towarowych stosuje się zagęszczenia od ok. 2500 do nawet 4000 drzew/ha, zależnie od siły wzrostu odmiany, jakości gleby oraz przyjętego systemu prowadzenia (szpaler, superwrzeciono, system V, Y i inne). Popularne rozstawy to: 3,0–3,5 m między rzędami i 0,8–1,2 m w rzędzie. Na glebach uboższych odległości mogą być nieco mniejsze, a na glebach bardzo żyznych – większe, aby zapobiec nadmiernemu zagęszczeniu koron.
Dla podkładki M26 typowe są rozstawy nieco większe, z uwagi na silniejszy wzrost drzew: 3,5–4,0 m między rzędami i 1,2–1,5 m w rzędzie, co daje obsadę ok. 1600–2400 drzew/ha. Taki układ umożliwia swobodny przejazd maszyn, uzyskanie dobrej architektury koron oraz wygodny zbiór ręczny. W każdej sytuacji należy uwzględnić docelową wysokość drzew, ich kształt oraz sposób cięcia.
System prowadzenia koron na M9 i M26
Najczęściej stosowanym systemem prowadzenia jabłoni na M9 i M26 jest wąskoszpalerowe drzewo typu wrzeciono (smukłe wrzeciono) lub superwrzeciono. Drzewo ma jeden przewodnik, z którego odchodzą stosunkowo krótkie, dobrze doświetlone gałęzie boczne. Utrzymuje się wyraźny stożkowy kształt korony – szersza podstawa, węższe partie wierzchołkowe. Dzięki temu zapewnione jest dobre oświetlenie wnętrza korony, wybarwienie owoców oraz łatwość cięcia i zbioru.
Na podkładce M9 często dąży się do uzyskania bardzo wąskich, kompaktowych drzew, z małą liczbą silnych konarów i dużą liczbą krótkopędów owoconośnych. Silne cięcie w pierwszych latach po posadzeniu jest niewskazane, gdyż może nadmiernie pobudzić wzrost kosztem owocowania. Na M26 możliwe jest nieco bardziej tradycyjne prowadzenie wrzecionowe, czasami z większą liczbą gałęzi konstrukcyjnych, jednak przy zachowaniu ogólnej idei drzewa szpalerowego.
System podpór: paliki i konstrukcje szpalerowe
Zarówno M9, jak i M26 wymagają podpór – jest to warunek stabilności drzew w okresie silnego owocowania oraz podczas silnych wiatrów. Standardem jest zastosowanie palików (najczęściej drewnianych lub betonowych) oraz drutów napinanych wzdłuż rzędu. Drzewka są przywiązywane do palika i stopniowo mocowane do kolejnych drutów, co ułatwia formowanie smukłych koron.
Odpowiednia konstrukcja szpaleru wpływa na trwałość całego sadu. Zbyt słabe słupki krańcowe, źle naciągnięte druty czy niewłaściwie dobrane rozstawy między podporami mogą skutkować wyłamywaniem drzew, deformacją rzędów i trudnościami w prowadzeniu zabiegów mechanicznych. Inwestycja w solidny system podporowy jest szczególnie ważna na M9, ze względu na płytki system korzeniowy i duże obciążenie plonem.
Agrotechnika i pielęgnacja: nawadnianie, nawożenie, cięcie i ochrona
Dobry projekt sadu to dopiero początek pracy. Wysokie i stabilne plonowanie jabłoni na podkładkach M9 i M26 wymaga odpowiednio zaplanowanej agrotechniki, zwłaszcza w pierwszych pięciu latach od założenia kwatery. W tym okresie decyduje się przyszła struktura koron, głębokość systemu korzeniowego oraz zdrowotność drzew. Kluczową rolę odgrywają: nawadnianie, nawożenie, cięcie formujące i prześwietlające, regulacja owocowania oraz konsekwentna ochrona przed chorobami i szkodnikami.
Nawadnianie i gospodarka wodna
Podkładka M9 jest szczególnie wrażliwa na niedobór wody, ze względu na płytki system korzeniowy i dużą intensywność owocowania. Dlatego w sadach towarowych nawadnianie kroplowe jest praktycznie standardem. Ta forma dostarczania wody umożliwia precyzyjne dozowanie wilgoci w strefie korzeniowej, ogranicza straty wody przez parowanie i pozwala łączyć nawadnianie z fertygacją, czyli podawaniem nawozów rozpuszczalnych w wodzie.
Na podkładce M26 zapotrzebowanie na wodę jest również wysokie, choć nieco większa zdolność korzenienia sprawia, że drzewa lepiej radzą sobie z krótkotrwałymi suszami. W praktyce jednak, aby utrzymać wysoką jakość i wyrównanie owoców, także w sadach na M26 stosuje się nawadnianie kroplowe lub liniowe systemy deszczujące. Ważne jest monitorowanie wilgotności gleby przy pomocy tensjometrów lub sond glebowych oraz unikanie zarówno przesuszenia, jak i przewodnienia gleby.
Nawożenie i fertygacja
Intensywne sady na podkładkach skarlających mają ograniczoną objętość systemu korzeniowego, co czyni je wrażliwymi na błędy w nawożeniu. Zarówno niedobory, jak i nadmiary składników mineralnych szybko odbijają się na kondycji drzew i jakości plonu. Podstawą prawidłowego nawożenia jest analiza chemiczna gleby przed założeniem sadu, a następnie coroczne lub co kilka lat analizy liściowe, które pozwalają precyzyjnie dopasować dawki makro- i mikroelementów.
W pierwszych latach po posadzeniu szczególną rolę odgrywa azot, wspomagający wzrost systemu korzeniowego i części nadziemnej. Należy jednak unikać nadmiernego nawożenia azotowego, które może powodować zbyt silny wzrost wegetatywny, podatność na mączniaka i gorzej wybarwione owoce. Podkładki M9 i M26 preferują zbilansowane nawożenie, gdzie obok azotu istotne są także fosfor, potas, magnez, wapń oraz mikroelementy (bor, cynk, mangan). Wapń jest kluczowy dla zapobiegania chorobom przechowalniczym owoców i zwiększania ich jędrności.
Fertygacja, czyli podawanie nawozów wraz z wodą przez system nawadniający, jest szczególnie efektywna w sadach intensywnych. Umożliwia ona codzienne lub tygodniowe dostosowywanie dawek do fazy rozwojowej drzew i warunków pogodowych. Należy jednak korzystać z programów nawożenia opartych na analizach i zaleceniach doradczych, aby uniknąć zasolenia gleby lub zaburzeń w pobieraniu poszczególnych składników.
Cięcie formujące i prześwietlające
Cięcie w sadzie na M9 i M26 jest jednym z podstawowych narzędzi regulacji wzrostu i owocowania. W pierwszym roku po posadzeniu kluczowe jest prawidłowe przycięcie przewodnika i ewentualne skrócenie pędów bocznych, tak aby pobudzić rozwój dobrze rozmieszczonych gałązek owoconośnych. Nie należy zbyt silnie ciąć młodych drzew na M9, by nie opóźniać wejścia w owocowanie.
W kolejnych latach stosuje się cięcie zimowe i letnie. Cięcie zimowe służy przede wszystkim kształtowaniu korony i odnawianiu pędów owoconośnych, natomiast letnie – ograniczaniu zbyt silnego wzrostu wegetatywnego i rozluźnianiu korony, aby poprawić doświetlenie owoców. Na M9 dąży się do utrzymania bardzo wąskiego drzewka, regularnie usuwając pędy wrastające do wnętrza korony oraz zbyt silne „wilki”. Na M26 można pozostawić nieco większą liczbę gałęzi, ale nadal z zachowaniem zasady stożkowego kształtu i dobrego przewietrzania.
W intensywnych sadach coraz częściej wykorzystuje się również cięcie mechaniczne, zwłaszcza zimowe przy użyciu pił tarczowych prowadzonych wzdłuż rzędu. Metoda ta znacznie przyspiesza pracę, ale wymaga późniejszej korekty ręcznej oraz doświadczenia, aby nie doprowadzić do nadmiernego zagęszczenia krótkopędów na obrzeżach korony.
Regulacja owocowania: przerzedzanie zawiązków
Jabłonie na M9 i M26, przy dobrej kondycji i optymalnej agrotechnice, często zawiązują nadmierną liczbę owoców. Może to prowadzić do drobnienia i przemiennego owocowania. Dlatego ważne jest stosowanie przerzedzania – chemicznego, mechanicznego lub ręcznego. Skuteczne przerzedzanie umożliwia uzyskanie owoców o większej średnicy, lepszym wybarwieniu i wyższej wartości handlowej.
Przerzedzanie chemiczne przy użyciu specjalistycznych preparatów wymaga dokładnego przestrzegania terminów, dawek i warunków pogodowych. W intensywnych sadach na M9, gdzie drzewa są stosunkowo niskie, często stosuje się także przerzedzanie ręczne, zwłaszcza w przypadku odmian o bardzo wysokiej skłonności do zawiązywania licznych owoców, jak np. niektóre klony Gala. Na M26 zasada jest podobna, choć ze względu na nieco inną architekturę korony może być potrzebne inne podejście do wyboru pędów i zawiązków do usunięcia.
Ochrona roślin i profilaktyka chorób
Sady intensywne na podkładkach M9 i M26 są szczególnie wrażliwe na choroby kory, drewna, systemu korzeniowego oraz na zarazę ogniową. Podstawą skutecznej ochrony jest profilaktyka: właściwe przygotowanie gleby, unikanie zastoin wodnych, stosowanie zdrowego materiału szkółkarskiego, dezynfekcja narzędzi do cięcia oraz racjonalne zagęszczenie sadu.
Z punktu widzenia ochrony najważniejsze zagrożenia to: parch jabłoni, mączniak prawdziwy, zaraza ogniowa, choroby przechowalnicze (szara pleśń, gorzka zgnilizna) oraz szkodniki, takie jak owocówka jabłkóweczka, przędziorki, mszyce czy bawełnica korówka. Intensywne sady wymagają stosowania integrowanej ochrony roślin, opartej na monitoringu zagrożeń, progach szkodliwości i rotacji substancji czynnych, aby ograniczyć ryzyko powstawania odporności patogenów.
W przypadku podkładek podatnych na zarazę ogniową (M9, M26) należy zwracać szczególną uwagę na usuwanie i niszczenie porażonych pędów oraz utrzymywanie wysokiej higieny fitosanitarnej. Ważne jest również unikanie nadmiernego nawożenia azotowego i zbyt silnego cięcia latem, które pobudzają wyrastanie soczystych pędów szczególnie podatnych na infekcję bakteryjną.
Ekonomika produkcji, żywotność sadu i praktyczne wskazówki dla sadowników
Założenie sadu jabłoniowego na podkładkach M9 i M26 wiąże się z znacznymi nakładami inwestycyjnymi: kosztem zakupu drzewek, budowy konstrukcji szpalerowej, instalacji nawadniającej, a także przygotowania gleby. Kluczowe znaczenie ma więc prawidłowe zaplanowanie inwestycji, realna ocena zasobności gleb i możliwości technicznych gospodarstwa, jak również dobranie struktury odmian do aktualnych i przewidywanych potrzeb rynku.
Plonowanie i trwałość sadu
Drzewa na podkładce M9 wchodzą w pełnię owocowania zwykle w 4.–5. roku po posadzeniu, osiągając plon z hektara nawet powyżej 60–70 t/ha w sprzyjających warunkach. Plony są wysokie, a owoce często wyrównane i atrakcyjne handlowo. Zaletą M9 jest także stosunkowo szybki zwrot z inwestycji, dzięki wczesnemu owocowaniu i wysokiej wydajności z jednostki powierzchni. Wadą może być nieco krótsza żywotność sadu w porównaniu z niektórymi podkładkami półkarłowymi – w zależności od warunków glebowych, ochrony i sposobu prowadzenia, kończy się ona zazwyczaj po 15–20 latach intensywnego użytkowania.
Podkładka M26 daje nieco niższe zagęszczenie drzew, ale dzięki silniejszemu wzrostowi i lepszemu zakorzenieniu może zachowywać dobrą kondycję przez dłuższy czas. Plonowanie jest również wysokie, choć czasem nieco później osiąga się maksimum wydajności w porównaniu z M9. W praktyce wybór między M9 a M26 powinien być oparty na szczegółowej analizie lokalnych warunków i celów produkcyjnych – w niektórych regionach bardziej opłacalna jest inwestycja w bardzo intensywne nasadzenia na M9, w innych natomiast stabilniejszą opcją okazuje się M26.
Strategie ograniczania kosztów i zwiększania efektywności
W intensywnych sadach koszty robocizny stanowią duży udział w całkowitych kosztach produkcji. Dlatego sadownicy poszukują sposobów mechanizacji i automatyzacji prac. Jednym z rozwiązań jest wykorzystanie platform sadowniczych do cięcia, przerzedzania i zbioru, co szczególnie dobrze sprawdza się przy drzewach na M9 o wyrównanej wysokości. Z kolei na M26 warto przemyśleć nieco wyższe prowadzenie drzew, co może ułatwić zbiór i pozwolić w pełni wykorzystać potencjał fotosyntetyczny.
Kolejnym elementem optymalizacji jest dobór odmian i klonów o wysokiej trwałości przechowalniczej i atrakcyjnej barwie. Dobrze dobrana odmiana na podkładce skarlającej pozwala ograniczyć koszty sortowania i magazynowania, a także lepiej dopasować termin zbioru do możliwości logistycznych gospodarstwa. Coraz ważniejsze staje się też stosowanie technologii precyzyjnych: stacji pogodowych, systemów monitoringu chorób, aplikacji wspomagających decyzje dotyczące zabiegów ochrony czy fertygacji.
Najczęstsze błędy w uprawie jabłoni na M9 i M26
Do typowych błędów popełnianych przy uprawie jabłoni na tych podkładkach należą:
- niewłaściwy dobór stanowiska – zbyt ciężkie, podmokłe gleby lub skrajnie lekkie, bez możliwości nawadniania,
- zbyt małe zagęszczenie drzew na M9, prowadzące do niewystarczającego wykorzystania potencjału plonowania,
- zbyt silne nawożenie azotem, wywołujące bujny wzrost, podatność na choroby i gorszą jakość owoców,
- brak systematycznego nawadniania w okresach krytycznych (zawiązywanie owoców, letni wzrost),
- niewłaściwe cięcie młodych drzew, zwłaszcza zbyt radykalne skracanie przewodnika i gałęzi,
- zaniedbania w ochronie przed zarazą ogniową i chorobami kory oraz drewna,
- niedocenianie znaczenia przerzedzania zawiązków dla jakości i wyrównania plonu.
Unikanie tych błędów, oparte na solidnej wiedzy i obserwacji własnego sadu, jest jednym z kluczowych elementów budowania opłacalnej produkcji na podkładkach skarlających.
Praktyczne wskazówki dla nowych nasadzeń
Planując nowy sad na M9 lub M26, warto rozpocząć od dokładnej analizy ekonomicznej oraz konsultacji z doradcą sadowniczym. Należy uwzględnić koszty inwestycji, przewidywane plony, cenę sprzedaży, dostępność siły roboczej oraz możliwości techniczne gospodarstwa. Następnie trzeba dobrać odmiany i klony najlepiej dostosowane do lokalnego klimatu, gleby i wymagań rynku. Coraz częściej wprowadza się odmiany klubowe lub nowe kreacje hodowlane, charakteryzujące się wyższą odpornością na parcha i mączniaka oraz atrakcyjnym wyglądem owoców.
Ważne jest także właściwe przygotowanie materiału nasadzeniowego. Drzewka powinny być zdrowe, wolne od chorób wirusowych i bakteryjnych, o dobrze rozwiniętym systemie korzeniowym. Przed posadzeniem warto zaplanować przebieg instalacji nawodnieniowej, rozstawę palików, rozmieszczenie drutów i sposób prowadzenia przewodnika. Dobrze przygotowany sadownik, który zna specyfikę M9 i M26, ma znacznie większe szanse na szybkie osiągnięcie pełni plonowania i utrzymanie wysokiej jakości owoców przez wiele lat.
FAQ – najczęściej zadawane pytania o uprawę jabłoni na M9 i M26
Jaką podkładkę wybrać: M9 czy M26, jeśli mam glebę średniej jakości i możliwość nawadniania?
Na glebach średniej jakości, ale z dostępem do nawadniania, częściej rekomenduje się M9, ponieważ daje ona wyższe zagęszczenie drzew i szybszy zwrot z inwestycji. Warunkiem jest solidna konstrukcja podporowa i precyzyjna agrotechnika. M26 bywa lepszym wyborem tam, gdzie gleba jest nieco słabsza lub istnieje ryzyko okresowych niedoborów wody, a sadownik oczekuje nieco większej stabilności i dłuższej żywotności sadu, kosztem mniejszej intensywności nasadzenia.
Czy w sadzie na M9 lub M26 konieczne jest zawsze nawadnianie kroplowe?
Na glebach lekkich i w rejonach o nierównomiernych opadach nawadnianie kroplowe jest praktycznie niezbędne, zwłaszcza przy M9, która ma płytki system korzeniowy i duże wymagania wodne. Na lepszych glebach, w strefach o wyższej sumie opadów, przy M26 możliwe jest ograniczenie nawadniania, ale w latach suchych plon i jakość owoców mogą wyraźnie spadać. Nawadnianie umożliwia też fertygację, co poprawia wykorzystanie nawozów i stabilizuje wzrost drzew.
Jak długo może funkcjonować sad na podkładce M9, zanim zacznie wymagać wymiany?
Trwałość sadu na M9 zależy od jakości gleby, ochrony i sposobu prowadzenia, ale najczęściej w intensywnej produkcji wynosi 15–20 lat. Po tym czasie obserwuje się stopniowe osłabienie wzrostu, większą podatność na choroby kory i drewna oraz spadek plonowania. Na bardzo dobrych stanowiskach, przy wzorowej agrotechnice, sad może funkcjonować dłużej, jednak w warunkach silnego obciążenia plonem i intensywnej produkcji zazwyczaj planuje się wymianę kwatery w tym właśnie przedziale czasowym.
Czy na podkładkach M9 i M26 można prowadzić sad ekologiczny?
Uprawa ekologiczna na M9 i M26 jest możliwa, ale znacznie trudniejsza niż w systemie konwencjonalnym, głównie z powodu podatności na zarazę ogniową, parcha i mączniaka. Kluczowe jest dobranie odmian o wysokiej odporności na choroby oraz lokalizacja sadu na przewiewnych stanowiskach, z odpowiednią rozstawą drzew. W ekologii należy szczególnie dbać o żyzność gleby, zasobność w próchnicę i różnorodność biologiczną. Często jednak rekomenduje się podkładki i odmiany o większej tolerancji na stresy środowiskowe.
Jakie są najważniejsze zabiegi w pierwszych trzech latach po posadzeniu sadu na M9 lub M26?
W pierwszych trzech latach krytyczne znaczenie ma odpowiednie formowanie korony, systematyczne nawadnianie oraz zrównoważone nawożenie, oparte na analizach gleby i liści. Należy unikać zbyt silnego cięcia, szczególnie na M9, by nie opóźniać wejścia drzew w owocowanie. Ważna jest też ochrona przed chorobami kory, drewna i zarazą ogniową, w tym dezynfekcja narzędzi. W tym okresie warto także wprowadzać pierwsze, ostrożne przerzedzanie zawiązków, aby nie przeciążyć zbyt młodych drzew nadmiernym plonem.
