Rasa owiec Tsigai, znana w Polsce także jako Cigaja, należy do najstarszych i najbardziej rozpowszechnionych ras połowicznie prymitywnych w Europie Środkowo‑Wschodniej. Od wieków towarzyszy pasterzom w Karpatach, na Nizinie Panońskiej i w rejonach stepowych, dostarczając im mięsa, wełny oraz mleka o wysokiej wartości użytkowej. Owce te uchodzą za wyjątkowo odporne, dobrze przystosowane do trudnych warunków klimatycznych i ubogich pastwisk, a jednocześnie stosunkowo wydajne w produkcji. Dzięki temu stały się ważnym elementem lokalnych gospodarek pasterskich, a także istotnym składnikiem dziedzictwa kulturowego wielu narodów, od Rumunii i Węgier, po Ukrainę, Serbię i Słowację. Współcześnie rasa Tsigai budzi zainteresowanie nie tylko z powodów historycznych, ale również w kontekście rolnictwa zrównoważonego, ochrony bioróżnorodności oraz lokalnych produktów tradycyjnych.

Pochodzenie i historia rasy Tsigai (Cigaja)

Rasa Tsigai wywodzi się z rozległych terenów karpacko‑bałkańskich oraz nizin leżących na północ od Dunaju. Jej korzeni należy szukać w dawnych populacjach owiec wędrownych, które przemieszczały się wraz z pasterzami pomiędzy stepami czarnomorskimi, Karpatami i Bałkanami. W literaturze kynologiczo‑zootechnicznej od dawna podkreśla się, że Tsigai jest rasą o charakterze przejściowym pomiędzy owcami wybitnie prymitywnymi a rasami bardziej uszlachetnionymi, co przejawia się m.in. w budowie ciała, umiarkowanej plenności i jakości owczego runa.

Nazwa rasy pochodzi najprawdopodobniej od określenia ludności pasterskiej – Wołochów (łac. Vlachi) oraz od dawnych nazw własnych odnoszonych do koczowniczych grup pasterzy. W wielu językach regionu – rumuńskim, węgierskim, słowackim, serbskim czy bułgarskim – funkcjonują bardzo zbliżone brzmieniowo określenia, takie jak Țigaie, Cighaia, Cigája czy Čigaja. Wskazuje to na szeroki zasięg jej użytkowania i ważną rolę w historycznych szlakach pasterskich, zwłaszcza wzdłuż Karpat.

Rozwój rasy Tsigai był ściśle powiązany z tradycyjną gospodarką typu wypasowego. Pasterze prowadzili swoje stada na znaczne odległości, wykorzystując sezonowe pastwiska letnie na wyższych wysokościach i zimowe na terenach nizinnych. Taki system ekstensywnego chowu sprzyjał selekcji osobników najbardziej odpornych na zmiany pogody, deficyt paszy i różnego rodzaju choroby. Naturalna selekcja wzmacniała cechy, które do dziś uważa się za charakterystyczne dla tej rasy: wytrzymałość, silne kończyny i kopyta, dobre wykorzystanie słabej paszy oraz umiejętność efektywnego poruszania się po stromych i kamienistych terenach.

W XIX i na początku XX wieku Tsigai zaczęto bardziej świadomie doskonalić pod kątem użytkowości. W różnych krajach tworzono lokalne linie hodowlane, często różniące się od siebie dość znacząco. W jednych regionach kładziono nacisk na poprawę jakości wełny i wielkość strzyży, w innych zaś – na wydajność mleczną lub masę ciała jagniąt przeznaczonych na rzeź. Pomimo tych modyfikacji zasadniczy typ rasy pozostał jednak stosunkowo jednolity: owce o średniej wielkości, z białym runem i ciemnymi partiami głowy oraz kończyn.

Po II wojnie światowej w wielu krajach dawnego bloku wschodniego nastąpiła industrializacja rolnictwa i wyraźna preferencja dla nowoczesnych, wysoko wydajnych ras specjalistycznych: mięsnych, mlecznych lub wełnistych. Rasa Tsigai w wielu miejscach została wyparta z wielkich gospodarstw państwowych i spółdzielni, a jej znaczenie ograniczyło się do pasterstwa górskiego oraz gospodarstw mniejszych, zachowujących tradycyjny, ekstensywny charakter. Paradoksalnie to właśnie w takich warunkach udało się ją uchronić przed całkowitym zanikiem.

W ostatnich dekadach Tsigai zyskuje ponownie na znaczeniu jako rasa lokalna, objęta programami ochrony zasobów genetycznych. Liczne instytuty badawcze, organizacje hodowlane oraz stowarzyszenia pasterskie zwracają uwagę, że utrzymanie tej rasy może być kluczowe dla zachowania różnorodności genetycznej owiec w Europie oraz dla dalszej pracy hodowlanej, np. przy tworzeniu bardziej odpornych linii krzyżówkowych. W niektórych państwach wprowadzono systemy dopłat i programy certyfikacji produktów pochodzących od rasy Tsigai, co dodatkowo motywuje rolników do jej utrzymywania.

Występowanie i zasięg geograficzny

Rasa Tsigai ma szeroki zasięg, który historycznie obejmował pas od Karpat Wschodnich i Południowych, przez Nizinę Węgierską, po Bałkany i obszary nad Morzem Czarnym. Tradycyjnie kojarzona jest przede wszystkim z Rumunią, gdzie stanowi jedną z najważniejszych ras rodzimych, ale obecna jest również w wielu innych krajach. Na przestrzeni wieków owce te podążały wraz z wędrującymi pasterzami, często przekraczając granice polityczne, które ulegały licznym zmianom.

Największe pogłowie Tsigai utrzymuje się w Rumunii, gdzie rasa ta występuje głównie w regionach Karpat, na Wyżynie Transylwańskiej oraz na nizinnych terenach Mołdawii i Wołoszczyzny. Spotyka się ją też na rozległych pastwiskach w pobliżu Dunaju i Delty Dunaju, gdzie klimat jest bardziej suchy, a warunki bytowe wymagają dużej odporności. Węgry z kolei rozwinęły własną odmianę tej rasy – często określaną jako węgierska Tsigai – utrzymywaną na Nizinie Panońskiej i w pasterskich regionach północno‑wschodnich. W Słowacji i Czechach owce Tsigai można znaleźć przede wszystkim w gospodarstwach górskich oraz w rejonie Karpat Zachodnich, gdzie pełnią funkcję zarówno użytkową, jak i krajobrazową.

Na Bałkanach Tsigai obecna jest w Serbii, Bułgarii, Chorwacji oraz częściowo w Bośni i Hercegowinie. Często stanowi podstawę tradycyjnego pasterstwa transhumantowego, w którym stada przemieszczają się sezonowo pomiędzy górami a nizinami. W tych krajach rola rasy bywa różna – od głównego komponentu produkcji owczarskiej po rasę towarzyszącą, wykorzystywaną w krzyżowaniach z rasami mięsnymi i mlecznymi. Na Ukrainie rasa Tsigai rozpowszechniła się głównie w obwodach karpackich oraz w części regionów stepowych, gdzie owce doceniane są za odporność na wahania temperatury i surowszy klimat kontynentalny.

W Polsce rasa Cigaja pojawiała się przede wszystkim na południu kraju, w rejonach górskich i podgórskich. W literaturze z przełomu XIX i XX wieku wzmiankuje się o jej udziale w kształtowaniu niektórych lokalnych populacji owiec górskich. Choć obecnie nie jest to jedna z wiodących ras w polskim owczarstwie, to jednak stanowi interesujący obiekt badań zootechnicznych oraz element historycznego dziedzictwa pasterskiego Karpat. Lokalne programy ochrony ras rodzimych uwzględniają potrzebę monitorowania mieszańców oraz zachowania choćby niewielkich stad, reprezentujących typ Tsigai.

W skali globalnej Tsigai nie osiągnęła takiej sławy jak nowoczesne rasy mięsne czy finewool, jednak zainteresowanie nią rośnie w kręgach specjalistów zajmujących się rolnictwem ekologicznym. W gospodarstwach nastawionych na ekstensywny chów, ograniczone zużycie pasz treściwych i minimalną interwencję lekarską, poszukuje się ras odpornych i mało wymagających, a Tsigai dobrze wpisuje się w te oczekiwania. Na tym tle rosnący popyt na produkty lokalne – sery, mięso i wyroby wełniane pochodzące od konkretnych ras – dodatkowo wspiera jej obecność na rynku.

Charakterystyka i cechy użytkowe rasy Tsigai

Owce rasy Tsigai zaliczane są do typu ogólnoużytkowego, co oznacza, że dostarczają zarówno mięsa, wełny, jak i mleka, choć stopień specjalizacji poszczególnych linii może się istotnie różnić w zależności od kraju i warunków hodowli. Podstawową cechą jest średnia wielkość ciała oraz harmonijna budowa. Maciorki są na ogół lżejsze od tryków, ale stosunkowo dobrze umięśnione, zwłaszcza w partiach zadu i okolic lędźwi, co ma znaczenie dla wydajności rzeźnej jagniąt.

Tułów owiec Tsigai jest średniej długości, klatka piersiowa umiarkowanie głęboka, a linia grzbietu raczej prosta. Zad bywa nieznacznie opadający, choć w niektórych liniach hodowlanych dąży się do jego wyrównania w celu poprawy umięśnienia. Kończyny są mocne, dobrze skątowane, kopyta twarde i odporne na ścieranie, co pozwala na bezproblemowe pokonywanie dużych odległości na twardych, kamienistych podłożach. Głowa jest stosunkowo długa, u maciorek delikatniejsza niż u tryków. Uszy średniej wielkości, najczęściej zwisające lub lekko odchylone na boki.

Charakterystyczne jest zabarwienie głowy i kończyn – zwykle są one ciemniejsze od reszty ciała, przy czym dominują odcienie brunatne, szare lub niemal czarne. Tułów pokryty jest białym runem, często o lekko kremowym odcieniu. Włosy okrywowe są twardsze, wełna rdzeniowa przeplata się z wełną cienką, co czyni runo średniej jakości, ale za to wytrzymałe. Dzięki takiej strukturze wełny owce Tsigai dobrze znoszą zimno i wilgoć, a jednocześnie radzą sobie z upałem, gdyż runo nie jest zbyt zbite.

Średnia masa ciała dorosłych maciorek wynosi zazwyczaj od 45 do 60 kg, tryków natomiast od 70 do 90 kg, choć w bardziej dopasionych stadach, zwłaszcza na nizinach, spotyka się osobniki cięższe. Wydajność rzeźna jagniąt jest umiarkowana, ale przy dobrze zbilansowanym żywieniu można uzyskać tusze o dobrym umięśnieniu i stosunkowo niewielkim otłuszczeniu. Mięso owiec Tsigai bywa cenione w kuchni regionalnej za wyrazisty smak oraz odpowiedni stosunek tłuszczu do części mięśniowych.

Pod względem płodności rasa ta nie należy do rekordzistów. Występuje głównie pojedyncze jagnię lub mioty bliźniacze, a plenność kształtuje się najczęściej na poziomie około 1,2–1,5 jagnięcia na jedną maciorkę w jednym wykocie. Niekiedy, w dobrze prowadzonych stadach i sprzyjających warunkach, poziom ten może być wyższy. W zamian za nieco niższą plenność, w porównaniu z niektórymi rasami wysoko plennymi, hodowcy otrzymują jednak jagnięta silne, z dobrą żywotnością, odporniejsze na choroby układu oddechowego i trawiennego.

Wełna owiec Tsigai klasyfikowana jest jako średniodługa, o włóknach raczej grubych niż cienkich, co ogranicza jej przydatność do produkcji bardzo delikatnych dzianin. Doskonale natomiast nadaje się do wytwarzania tradycyjnych tkanin, koców, chodników, a także filcu. W wielu regionach wykorzystuje się ją do rękodzieła – wyrobu dywanów, kilimów oraz elementów odzieży pasterskiej, jak serdaki czy płaszcze. Średnia roczna strzyża wełny z jednej owcy nie jest imponująca w porównaniu z nowoczesnymi rasami wełnistymi, ale jest wystarczająca, by pokryć potrzeby lokalne gospodarstwa i niewielkiej produkcji rzemieślniczej.

Jednym z istotnych atutów rasy Tsigai jest jej odporność na choroby i niesprzyjające warunki środowiskowe. Owce te dobrze znoszą chłodne, wietrzne zimy, jak również upalne, suche lata. Potrafią efektywnie wykorzystać ubogie pastwiska, trawę o słabszej wartości pokarmowej, a nawet zarośla czy nieużytki zielone. To sprawia, że znakomicie sprawdzają się w systemie ekstensywnym, w którym dokarmianie koncentratami ogranicza się do minimum. Dla wielu małych gospodarstw położonych w górach i na terenach marginalnych ekonomicznie jest to duża zaleta.

Warto zwrócić uwagę na charakter owiec Tsigai – są one dość żywe i czujne, ale jednocześnie przy odpowiednim obchodzeniu się stosunkowo łagodne. Tworzą zwarte stada, dobrze reagują na prowadzenie przez psa pasterskiego oraz na komendy pasterza. Dzięki wielowiekowemu użytkowaniu w pasterstwie wędrownym rozwinęły silny instynkt stadny, który ułatwia ich kontrolę na rozległych przestrzeniach otwartych.

Znaczenie gospodarcze, kulturowe i współczesne kierunki hodowli

Rasa Tsigai pełni od wieków istotną rolę gospodarczą w regionach karpacko‑bałkańskich i panońskich. W tradycyjnej gospodarce pasterskiej była podstawowym źródłem mięsa, tłuszczu, mleka i wełny dla ludności wiejskiej, a także ważnym elementem wymiany handlowej. Jagnięta i owce przeznaczone na rzeź trafiały na lokalne targi i do miast, mleko przerabiano na sery dojrzewające i świeże, a wełnę wykorzystywano niemal w całości w gospodarstwie domowym. Do dziś wiele lokalnych potraw bazuje na mięsie i tłuszczu owczym pochodzącym m.in. od rasy Tsigai, co stanowi o jej znaczeniu kulinarnym.

W licznych regionach rozwinęły się wyspecjalizowane produkty serowarskie, w których wykorzystuje się w całości lub częściowo mleko pochodzące od owiec Tsigai. W Rumunii należą do nich tradycyjne sery owcze wędzone i dojrzewające, często produkowane w bacówkach w górach. Węgrzy i Słowacy znani są z wytwarzania serów i bryndzy owczej, w których – zależnie od regionu – udział rasy Tsigai może być znaczący. Tego typu wyroby zyskują na wartości wraz ze wzrostem zainteresowania konsumentów autentyczną, lokalną żywnością, co przekłada się na dodatkowe możliwości ekonomiczne dla hodowców.

Wełna, choć dzisiaj konkuruje z włóknami syntetycznymi oraz specjalistycznymi rasami wełnistymi, wciąż odgrywa pewną rolę, szczególnie w sektorze rękodzieła. W ostatnich latach obserwuje się renesans tradycyjnego tkactwa, filcowania oraz innych technik wyrobu tkanin i galanterii z owczej wełny. Owce Tsigai, dzięki stosunkowo sprężystemu i wytrzymałemu włóknu, dobrze nadają się do produkcji dywanów, narzut, chodników i gęstych tkanin użytkowych. W wielu wioskach zachowały się jeszcze dawne wzory i techniki, które dziś uznaje się za cenny element niematerialnego dziedzictwa kulturowego.

Nie można pominąć także wymiaru kulturowego samego pasterstwa opartego na tej rasie. Pasterze prowadzący stada Tsigai przekazywali z pokolenia na pokolenie bogaty zasób pieśni, opowieści, zwyczajów i praktyk związanych z życiem na hali czy stepie. Wędrowne trasy pasterskie wytyczały szlaki handlowe, przy których rozwijały się osady, karczmy i miejsca wymiany dóbr. Dzisiaj wiele z tych tradycji jest kontynuowanych podczas festiwali pasterskich, jarmarków owczarskich oraz pokazów strzyżenia i wypasu, gdzie rasa Tsigai często prezentowana jest jako jeden z symboli dawnego, lecz wciąż żywego rzemiosła.

Współczesna hodowla rasy Tsigai staje przed szeregiem wyzwań. Z jednej strony presja rynku skłania wielu producentów do wprowadzania ras bardziej wydajnych pod względem mięsa lub mleka, co prowadzi do krzyżowań wypierających typowe cechy Tsigai. Z drugiej – rośnie świadomość potrzeby ochrony ras rodzimych i tradycyjnych, które stanowią bezcenne źródło puli genowej dla przyszłych programów hodowlanych. W efekcie w wielu krajach uruchomiono programy zachowawcze, polegające na prowadzeniu ksiąg hodowlanych, kontroli pochodzenia oraz monitorowaniu cech użytkowych.

Hodowcy uczestniczący w takich programach często otrzymują wsparcie finansowe oraz doradztwo ze strony instytutów badawczych. W zamian zobowiązani są do utrzymywania stad w czystości rasy, ograniczania niekontrolowanego krzyżowania oraz do dostarczania danych o wydajności i zdrowotności zwierząt. Rezultatem jest stopniowe stabilizowanie się typu rasowego Tsigai oraz lepsze poznanie jej potencjału użytkowego w warunkach współczesnej produkcji.

Coraz większą rolę odgrywają także inicjatywy związane z rolnictwem ekologicznym i agroturystyką. Gospodarstwa utrzymujące owce Tsigai mogą oferować nie tylko produkty spożywcze, ale również usługi turystyczne: pobyty w gospodarstwie, udział w pracach pasterskich, warsztaty rękodzielnicze czy degustacje lokalnych specjałów. W wielu miejscach tworzy się szlaki tematyczne, łączące bacówki, sery owcze, tradycyjne wyroby wełniane oraz pokazy pracy psów pasterskich. Tego rodzaju przedsięwzięcia sprzyjają zachowaniu rasy, gdyż czynią jej utrzymanie bardziej opłacalnym ekonomicznie.

W kontekście zmian klimatycznych rasa Tsigai zyskuje dodatkowe znaczenie jako potencjalne źródło cech przydatnych w warunkach większej zmienności pogodowej i częstszych okresów suszy. Jej zdolność do efektywnego wykorzystania uboższej bazy paszowej, odporność na duże wahania temperatury oraz dobra zdrowotność mogą okazać się kluczowe przy kształtowaniu nowych linii owiec bardziej dostosowanych do przyszłych warunków środowiskowych. Dlatego rasy takie jak Tsigai coraz częściej pojawiają się w raportach i strategiach dotyczących zrównoważonego rozwoju rolnictwa.

Warto wspomnieć również o znaczeniu edukacyjnym. Stada owiec Tsigai obecne w gospodarstwach doświadczalnych szkół rolniczych i uczelni stanowią doskonały materiał dydaktyczny. Umożliwiają studentom zootechniki, weterynarii czy kierunków przyrodniczych poznanie pracy z rasą mniej zmodernizowaną, bardziej zbliżoną do form tradycyjnych. Pozwala to lepiej zrozumieć przemiany, jakie zaszły w hodowli owiec na przestrzeni ostatnich stuleci, oraz docenić wartość genetyczną i kulturową ras rodzimych.

Rasa Tsigai, choć pozornie „zwyczajna” i nie tak spektakularna jak niektóre wyspecjalizowane rasy mięsne czy mleczne, stanowi ważny składnik europejskiego dziedzictwa pasterskiego. Jej wszechstronność, odporność, związek z krajobrazem górskim i stepowym oraz liczne powiązania z kulturą i kuchnią regionów karpacko‑bałkańskich czynią ją rasą godną uwagi zarówno z punktu widzenia praktyki hodowlanej, jak i szerzej – ochrony różnorodności biologicznej oraz kulturowej obszarów wiejskich.