Czarnoziemy należą do najbardziej fascynujących i jednocześnie najcenniejszych gleb na świecie. Od wieków przyciągają uwagę rolników, geografów i ekologów ze względu na swoją wyjątkową żyzność, charakterystyczny wygląd oraz ścisły związek z historią rolnictwa i rozwojem cywilizacji. Powstały w specyficznych warunkach klimatycznych i przyrodniczych, do dziś stanowią fundament wysokowydajnej produkcji rolnej na wielu kontynentach. Zrozumienie ich genezy, cech fizycznych i chemicznych, a także współczesnych zagrożeń, pozwala lepiej docenić znaczenie czarnoziemów oraz konieczność ich ochrony przed degradacją.

Geneza i warunki powstawania czarnoziemów

Czarnoziemy tworzą się głównie na obszarach, gdzie przez długie okresy dominowały rozległe formacje trawiaste, takie jak **stepy** czy prerie. To właśnie specyficzna roślinność trawiasta, klimat o wyraźnej sezonowości oraz odpowiedni materiał macierzysty sprawiły, że powstał unikalny typ gleby, wyróżniający się ciemnym kolorem i olbrzymią zawartością substancji organicznej.

Podstawowym warunkiem tworzenia czarnoziemów jest występowanie roślinności, która corocznie dostarcza dużej ilości biomasy do gleby. Rozległe systemy korzeniowe traw, obumierające co roku części nadziemne oraz bogata mikroflora i fauna glebowa powodują stałe wzbogacanie profilu glebowego w próchnicę. W miarę upływu setek i tysięcy lat, w wyniku powolnych procesów rozkładu i humifikacji, w górnej warstwie gleby gromadzi się znaczna ilość związków organicznych, nadających jej intensywnie ciemne zabarwienie.

Klimat sprzyjający powstawaniu czarnoziemów to zazwyczaj warunki umiarkowane kontynentalne lub umiarkowanie suche, charakteryzujące się:

• średnimi rocznymi opadami niższymi niż w lasach liściastych, ale wyższymi niż na pustyniach,
• wyraźnym zróżnicowaniem sezonowym (mroźne zimy i ciepłe, suche lata),
• niewielkim, ale powtarzalnym okresowym przesuszeniem gleby latem.

W takich warunkach rozkład materii organicznej jest spowolniony w porównaniu z wilgotnymi lasami, co umożliwia akumulację próchnicy. Z kolei umiarkowany niedobór wody ogranicza wymywanie składników mineralnych w głąb profilu, przez co pozostają one w warstwie ornej, dostępne dla roślin. To odróżnia czarnoziemy od gleb powstających w klimacie bardziej wilgotnym, gdzie intensywne opady prowadzą do silnej eluviacji, czyli wypłukiwania składników odżywczych.

Istotny jest także materiał skalny, na którym gleba się kształtuje. Czarnoziemy zwykle rozwijają się na lessach, glinach lessopodobnych lub pyłach akumulowanych przez wiatr w okresach chłodniejszych (np. w czasie zlodowaceń). Tego rodzaju podłoże jest bogate w wapń oraz inne kationy zasadowe, co sprzyja powstawaniu gleb o wysokiej zasobności i dobrych właściwościach fizycznych.

W ujęciu gleboznawczym czarnoziemy wyróżnia przede wszystkim gruby poziom próchniczny, oznaczany jako poziom A, często o miąższości od kilkudziesięciu do nawet ponad 100 cm. To właśnie ten poziom odpowiada za unikalne walory produkcyjne i funkcjonalne tych gleb.

Cechy morfologiczne, fizyczne i chemiczne

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech czarnoziemów jest ich głęboko ciemne, niemal czarne zabarwienie warstwy wierzchniej, od której pochodzi nazwa tego typu gleby. Barwa ta wynika z wysokiej zawartości próchnicy – złożonej mieszaniny związków organicznych powstałych w wyniku rozkładu szczątków roślinnych i zwierzęcych. W przeciwieństwie do wielu innych gleb, w czarnoziemach poziom próchniczny jest wyjątkowo gruby, jednolity i wyraźnie odróżnia się od leżącej głębiej warstwy mineralnej.

W ujęciu morfologicznym profil czarnoziemu składa się zazwyczaj z:

• poziomu próchnicznego – ciemnego, gruzełkowatego, bogatego w substancję organiczną,
• poziomu przejściowego – stopniowo jaśniejszego, w którym zawartość próchnicy maleje z głębokością,
• poziomu skały macierzystej – zwykle lessu, lessopodobnej gliny lub pyłu, wyraźnie jaśniejszego, o strukturze pyłowej.

Czarnoziemy wykazują charakterystyczną strukturę gruzełkowatą lub agregatową, która jest jednym z kluczowych parametrów decydujących o ich wysokiej urodzajności. Struktura ta sprzyja dobrej przepuszczalności wody, odpowiedniej aeracji (napowietrzeniu) oraz łatwej penetracji gleby przez systemy korzeniowe roślin.

Pod względem fizycznym czarnoziemy cechują się:

• odpowiednią pojemnością wodną – potrafią zatrzymać znaczną ilość wody, ale nie ulegają trwałemu zabagnieniu,
• brakiem skrajnych stanów zwięzłości – są dostatecznie stabilne, a jednocześnie dość łatwe w uprawie,
• niewielną skłonnością do zaskorupiania, dzięki czemu powierzchnia gleby pozostaje dobrze przepuszczalna dla powietrza i wody.

Pod względem chemicznym czarnoziemy należą do gleb zasobnych w składniki pokarmowe. Zawierają dużą ilość kationów zasadowych, takich jak wapń, magnez, potas, a także odpowiednią ilość fosforu, azotu i mikroelementów. Zwykle odznaczają się odczynem obojętnym lub lekko zasadowym, co sprzyja dostępności większości pierwiastków niezbędnych roślinom oraz ogranicza toksyczność metali ciężkich.

Ogromne znaczenie ma wysoka zawartość próchnicy, często przekraczająca kilka procent masy gleby. Substancja organiczna pełni wiele funkcji, m.in.:

• zwiększa zdolność wymiany kationów, co poprawia **żyzność** chemiczną,
• stabilizuje strukturę gruzełkowatą, zapobiegając erozji i zaskorupianiu,
• magazynuje wodę, działając jak swoista gąbka,
• jest rezerwuarem azotu i innych składników pokarmowych, uwalnianych stopniowo w procesie mineralizacji.

Dzięki tej kombinacji cech fizycznych i chemicznych czarnoziemy uchodzą za gleby o bardzo wysokiej kulturze rolniczej. Jednocześnie ich wyjątkowość sprawia, że są stosunkowo wrażliwe na niektóre formy degradacji, zwłaszcza na intensywną erozję wodną i wietrzną przy braku odpowiednich praktyk agrotechnicznych.

Rozmieszczenie czarnoziemów na świecie i w Polsce

Czarnoziemy występują w stosunkowo wąskich, lecz ciągłych pasach geograficznych, powiązanych z dawnymi i współczesnymi obszarami stepowymi i preriowymi. Najbardziej znane regiony ich występowania to rozległe niziny i wyżyny strefy umiarkowanej półkuli północnej, choć pewne obszary zbliżonych gleb można znaleźć także na innych kontynentach.

Klasycznym obszarem czarnoziemów jest tzw. czarnoziemny pas Eurazji, sięgający od Nizin Wschodnioeuropejskich po rejony Kazachstanu i Syberii. Występują one m.in. na Ukrainie, w południowej i środkowej Rosji, na Węgrzech oraz w części Rumunii i Mołdawii. W tych krajach czarnoziemy stanowią podstawę produkcji zbóż, roślin oleistych i pastewnych, umożliwiając osiąganie bardzo wysokich plonów przy relatywnie niskim zużyciu środków produkcji.

Drugim ważnym obszarem są Wielkie Równiny Ameryki Północnej, obejmujące części Stanów Zjednoczonych i Kanady. Tamtejsze gleby, choć różnorodne i nie zawsze w pełni odpowiadające klasycznemu typowi czarnoziemów w rozumieniu europejskim, często mają podobne cechy: wysoki udział próchnicy, powiązanie z roślinnością preriową i umiarkowanie suchym klimatem. Są to jedne z najbardziej produktywnych obszarów rolniczych świata, na których rozwinięto intensywną uprawę pszenicy, kukurydzy oraz soi.

W Ameryce Południowej gleby o cechach zbliżonych do czarnoziemów można znaleźć w niektórych regionach Argentyny i Urugwaju, zwłaszcza na obszarach dawnych pamp stepowych. Również tam stanowią one fundament wysokowydajnego rolnictwa, szczególnie w zakresie uprawy zbóż i hodowli bydła.

W skali globalnej udział czarnoziemów w powierzchni lądów jest stosunkowo niewielki, ale ich znaczenie gospodarcze jest nieproporcjonalnie duże. To właśnie z tych gleb pochodzi znaczna część światowej produkcji pszenicy, kukurydzy oraz innych podstawowych roślin uprawnych.

W Polsce czarnoziemy występują na ograniczonych obszarach, jednak odgrywają bardzo ważną rolę w krajowym rolnictwie. Najczęściej spotyka się je na wyżynach lessowych, takich jak:

• Wyżyna Lubelska,
• Wyżyna Sandomierska i okolice Sandomierza,
• częściowo Wyżyna Małopolska i okolice Krakowa,
• fragmenty Niziny Śląskiej i Wielkopolskiej,
• niektóre obszary Kujaw.

Polskie czarnoziemy, choć zajmują niewielki procent powierzchni kraju, często tworzą zwartą mozaikę z innymi glebami żyznymi, np. madami i lessami brunatnymi. Dzięki temu obszary ich występowania należą do najbardziej uprzywilejowanych przyrodniczo regionów rolniczych. W takich miejscach możliwa jest uprawa roślin wymagających, o wysokich potrzebach pokarmowych, a także intensywne systemy rolnictwa towarowego.

Znaczenie czarnoziemów w rolnictwie

Czarnoziemy uznawane są za jedne z najważniejszych gleb rolniczych na Ziemi. Ich unikalne właściwości fizyczne i chemiczne przekładają się na wysoką efektywność upraw, a tym samym na strategiczne znaczenie dla bezpieczeństwa żywnościowego wielu państw. Już od czasów dawnych cywilizacji ludzie dostrzegali wartość ciemnych, żyznych gleb i chętnie osiedlali się na obszarach, gdzie występowały naturalnie.

W rolnictwie czarnoziemy cenione są przede wszystkim za:

• dużą zasobność w składniki pokarmowe, co pozwala uzyskiwać wysokie plony przy umiarkowanym nawożeniu,
• dobrą strukturę gruzełkowatą ułatwiającą uprawę roli, zwłaszcza wiosną,
• wysoką pojemność wodną połączoną z dobrym drenażem, dzięki czemu rośliny rzadziej cierpią na stres wodny,
• stabilność plonowania w zmieniających się warunkach pogodowych.

Na czarnoziemach z powodzeniem uprawia się szeroką gamę roślin:

• zboża chlebowe – pszenicę, żyto, w niektórych regionach także jęczmień,
• rośliny pastewne – lucernę, koniczynę, kukurydzę na kiszonkę,
• rośliny oleiste – rzepak, słonecznik, soję,
• buraki cukrowe, znane z dużych wymagań pokarmowych i wodnych,
• warzywa wymagające dobrej gleby, np. marchew, cebulę, sałatę,
• w niektórych rejonach także sady i plantacje krzewów owocowych.

Ze względu na korzystne warunki produkcyjne, na obszarach czarnoziemów często rozwija się rolnictwo intensywne, nastawione na wysoką wydajność i specjalizację. Przejawia się to m.in. dużym udziałem gospodarstw towarowych, rozwiniętą infrastrukturą przechowalniczą i przetwórczą, a także stosunkowo wysokim poziomem mechanizacji.

Jednocześnie intensywne wykorzystanie czarnoziemów niesie ze sobą ryzyko degradacji. Zbyt głęboka orka, niewłaściwy dobór roślin w zmianowaniu, brak ochrony przed erozją czy nadmierne zagęszczanie gleby przez ciężki sprzęt mogą prowadzić do utraty części ich naturalnych walorów. Mimo pozornie dużej odporności, czarnoziemy są szczególnie wrażliwe na erozję wodną i wietrzną – to właśnie z nich najłatwiej wynoszone są najcenniejsze, ciemne cząstki próchniczne, których odbudowa trwa bardzo długo.

W związku z tym współczesne rolnictwo na czarnoziemach coraz częściej wykorzystuje zasady rolnictwa zrównoważonego, w tym:

• ograniczenie orki na rzecz uprawy uproszczonej lub bezorkowej,
• stosowanie międzyplonów i okryw zimowych chroniących powierzchnię gleby,
• zrównoważone nawożenie, uwzględniające zarówno nawozy mineralne, jak i organiczne,
• racjonalne gospodarowanie resztkami pożniwnymi i słomą.

W efekcie czarnoziemy pozostają jednymi z kluczowych zasobów dla produkcji żywności, ale ich utrzymanie w dobrej kondycji wymaga świadomego, długofalowego podejścia do gospodarowania.

Czarnoziemy jako magazyn próchnicy i węgla

Oprócz znaczenia stricte rolniczego, czarnoziemy pełnią niezwykle ważną funkcję w globalnym obiegu węgla i w kontekście zmian klimatycznych. Zawarta w nich próchnica jest w istocie formą zmagazynowanego węgla organicznego, utrzymywanego w glebie przez setki, a nawet tysiące lat. Dzięki temu czarnoziemy pełnią rolę ogromnych naturalnych magazynów, w których uwięzione są znaczne ilości dwutlenku węgla, pierwotnie wychwyconego z atmosfery przez rośliny.

Wysoka zawartość węgla organicznego w czarnoziemach ma kilka konsekwencji:

• wpływa na ich barwę, strukturę i właściwości wodne,
• zwiększa ich pojemność sorpcyjną, co stabilizuje skład chemiczny,
• tworzy długotrwały bank składników odżywczych, stopniowo uwalnianych do roztworu glebowego.

Jednakże intensywne użytkowanie rolnicze może przyspieszać mineralizację próchnicy, a tym samym emisję dwutlenku węgla do atmosfery. Głębokie i częste spulchnianie gleby, brak dopływu świeżej materii organicznej, nadmierne susze czy niewłaściwe nawożenie mogą prowadzić do stopniowego ubytku zasobów węgla. Z punktu widzenia ochrony klimatu jest to zjawisko niekorzystne, gdyż oznacza przekazywanie do atmosfery węgla, który przez długi czas pozostawał w glebie w formie stabilnej.

Dlatego coraz większego znaczenia nabiera ochrona potencjału gleb jako magazynów węgla. W przypadku czarnoziemów oznacza to m.in.:

• utrzymywanie wysokiego udziału roślin okrywowych i międzyplonów,
• wprowadzanie do gleby nawozów organicznych, kompostów i resztek roślinnych,
• ograniczanie głębokiej orki na rzecz systemów uprawy konserwującej,
• zapobieganie erozji, która usuwa najbardziej próchniczny poziom.

Ochrona czarnoziemów i ich zasobów węgla wpisuje się więc zarówno w cele rolnicze (utrzymanie lub zwiększenie żyzności), jak i klimatyczne (sekwestracja dwutlenku węgla). W wielu krajach wprowadza się programy wspierające praktyki rolnicze sprzyjające utrzymaniu lub odbudowie zawartości próchnicy w glebie, co ma szczególne znaczenie właśnie w regionach czarnoziemnych.

Zagrożenia i wyzwania związane z ochroną czarnoziemów

Mimo ogromnej odporności na niektóre formy degradacji, czarnoziemy są podatne na szereg zagrożeń wynikających zarówno z działalności człowieka, jak i ze zmian klimatycznych. Jednym z najpoważniejszych problemów, zwłaszcza na obszarach o długiej historii intensywnego rolnictwa, jest erozja. Na zboczach wyżyn lessowych w Polsce czy na falistych terenach stepowych Eurazji spływ powierzchniowy wody podczas ulewnych deszczy może prowadzić do zmywania górnej, najbardziej żyznej części profilu glebowego.

Erozja wodna i wietrzna przyczyniają się do:

• bezpowrotnej utraty cennej warstwy próchnicznej,
• obniżenia poziomu żyzności chemicznej i biologicznej,
• zwiększenia podatności gleby na dalsze uszkodzenia,
• zamulania cieków wodnych i zbiorników osadami.

Innym ważnym zagrożeniem jest wtórne zasolenie i alkalizacja, szczególnie w rejonach suchszych, gdzie niewłaściwe nawadnianie i brak odpływu wód gruntowych prowadzą do gromadzenia się soli w warstwie ornej. Zjawiska te mogą poważnie ograniczać plonowanie i w skrajnych przypadkach uniemożliwiać uprawę roślin.

Na niektórych obszarach dochodzi także do degradacji struktury glebowej w wyniku nadmiernego ugniatania ciężkim sprzętem rolniczym. Zwięzłe podeszwy płużne, powstające na określonej głębokości, utrudniają przenikanie wody i korzeni, co prowadzi do lokalnych zalewisk, okresowego stagnowania wody oraz osłabienia roślin w czasie suszy.

Zmiany klimatyczne, objawiające się częstszymi i dłuższymi okresami suszy, a zarazem gwałtownymi ulewami, mogą wzmacniać zarówno proces mineralizacji próchnicy, jak i erozję. W suchszych okresach gleba traci część wilgoci, próchnica ulega przyspieszonemu rozkładowi, a jej cząstki mogą być łatwo wywiewane. Z kolei ulewy uderzają w już odsłoniętą, pozbawioną roślin pokrywę glebową, powodując gwałtowne spłukiwanie.

Dodatkowym wyzwaniem jest presja urbanizacyjna i przemysłowa. Najlepsze gleby, w tym czarnoziemy, często położone są w pobliżu dużych miast lub ważnych szlaków komunikacyjnych. Z tego powodu nierzadko przeznacza się je pod zabudowę czy infrastrukturę, co oznacza trwałe wyłączenie z użytkowania rolniczego i utratę ich funkcji produkcyjnych.

W obliczu tych zagrożeń rośnie rola prawnej i praktycznej ochrony czarnoziemów. W wielu krajach wprowadza się:

• ograniczenia w przekształcaniu gleb najwyższej klasy bonitacyjnej na cele nierolnicze,
• programy wspierające stosowanie płodozmianu, międzyplonów i uprawy bezorkowej,
• projekty rekultywacji terenów zdegradowanych, zwłaszcza po kopalniach odkrywkowych czy inwestycjach infrastrukturalnych.

W Polsce czarnoziemy podlegają szczególnej uwadze w polityce ochrony gleb, chociaż praktyczne wdrażanie zasad ich ochrony napotyka nieraz na bariery ekonomiczne i społeczne. Kluczem do ich zachowania pozostaje jednak świadomość społeczna dotycząca znaczenia tych gleb dla obecnych i przyszłych pokoleń.

Różnorodność biologiczna i mikroflora czarnoziemów

Czarnoziemy, ze względu na wysoką zawartość materii organicznej, sprzyjają rozwojowi bogatych zespołów organizmów glebowych. Życie w glebie to nie tylko dżdżownice i drobne bezkręgowce, ale cała sieć współzależności obejmująca bakterie, grzyby, glony, nicienie, roztocza oraz liczne inne mikro- i makroorganizmy. To właśnie ta ukryta pod powierzchnią ziemi mikroflora i fauna decydują w znacznej mierze o żyzności czarnoziemów.

Bakterie glebowe uczestniczą w rozkładzie resztek organicznych, przemianach azotu, siarki i fosforu, a także w procesach humifikacji. W czarnoziemach liczne są m.in. bakterie nitryfikacyjne i denitryfikacyjne, których równowaga wpływa na dostępność azotu dla roślin oraz emisję gazów cieplarnianych, takich jak podtlenek azotu.

Znaczącą rolę odgrywają także grzyby glebowe, w tym mikoryzowe, tworzące symbiotyczne związki z korzeniami wielu roślin. Dzięki nim rośliny mogą lepiej korzystać z zasobów gleby, zwłaszcza fosforu i mikroelementów, a także są bardziej odporne na okresowe susze. Wysoka aktywność grzybów sprzyja również powstawaniu stabilnych agregatów glebowych, co poprawia strukturę czarnoziemów.

Dżdżownice, nicienie i inne organizmy bezkręgowe mechanicznie przemieszczają i mieszają cząstki gleby, poprawiając jej napowietrzenie i przewodnictwo wodne. Tuneliki dżdżownic stanowią naturalne kanały drenażowe, przez które woda wnika w głąb gleby, zmniejszając ryzyko spływu powierzchniowego i erozji. Resztki organiczne są przez nie rozdrabniane i mieszane z glebą mineralną, co przyspiesza ich humifikację.

Dzięki ogromnej różnorodności biologicznej czarnoziemy można traktować jako skomplikowane ekosystemy, w których rośliny uprawne są tylko jednym z elementów. Ochrona tych gleb oznacza więc także ochronę bogactwa gatunkowego i procesów ekologicznych zachodzących pod powierzchnią ziemi. W praktyce rolniczej przekłada się to na unikanie nadmiernej chemizacji, ograniczanie fungicydów i insektycydów zaburzających równowagę biologiczną, a także na stosowanie praktyk sprzyjających rozwojowi pożytecznych organizmów glebowych, takich jak rośliny poplonowe czy wsiewki.

Ciekawostki, badania i perspektywy związane z czarnoziemami

Czarnoziemy od dawna fascynują naukowców i praktyków ze względu na swoją wyjątkowość. Już w XIX wieku stanowiły przedmiot intensywnych badań rosyjskich i europejskich gleboznawców, którzy starali się wyjaśnić przyczyny ich niezwykłej żyzności. Powstawały teorie wiążące ich genezę z działalnością lodowców, z dawno wymarłą roślinnością, a nawet z działalnością człowieka. Obecnie powszechnie akceptuje się, że dominujący był wpływ formacji trawiastych i klimatu umiarkowanie suchego, lecz badania nad szczegółowymi procesami humifikacji i stabilizacji węgla organicznego w tych glebach nadal trwają.

Ciekawym kierunkiem badań jest porównanie naturalnych czarnoziemów z tzw. glebami antropogenicznymi, takimi jak brazylijskie terra preta, powstałe w wyniku wielowiekowego użytkowania przez dawnych mieszkańców Amazonii. Okazuje się, że ludzie, świadomie lub nieświadomie, potrafili tworzyć gleby o podobnie wysokiej zawartości materii organicznej i dobrych właściwościach fizycznych, wzbogacając je np. węgiel drzewny i resztki organiczne. Analizując te przykłady, naukowcy próbują opracować strategie poprawy jakości gleb zdegradowanych, inspirując się naturalnym wzorcem czarnoziemów.

Współczesne badania wykorzystują nowoczesne techniki, takie jak spektroskopia, mikroskopia elektronowa czy analizy izotopowe, aby lepiej zrozumieć budowę chemiczną i formy występowania związków próchnicznych. Pozwala to dokładniej ocenić trwałość różnych frakcji węgla organicznego oraz ich podatność na mineralizację. Wiedza ta jest kluczowa dla opracowania strategii zarządzania glebą, które ograniczą emisję dwutlenku węgla i zwiększą zdolność sekwestracji węgla przez gleby rolnicze.

Interesującym wątkiem jest także wykorzystanie czarnoziemów jako punktu odniesienia w ocenie jakości innych typów gleb. Ze względu na swoje znakomite właściwości, czarnoziemy często stanowią rodzaj wzorca, do którego porównuje się gleby mniej żyzne, próbując poprawić ich parametry poprzez odpowiednie zabiegi agrotechniczne czy rekultywacyjne. W praktyce oznacza to np. dążenie do zwiększenia zawartości próchnicy w glebach lekkich i piaszczystych, poprawę ich struktury czy zdolności zatrzymywania wody.

Perspektywicznie czarnoziemy mogą odgrywać coraz ważniejszą rolę w strategiach adaptacji rolnictwa do zmian klimatu. Wysoka pojemność wodna i buforowość chemiczna sprawiają, że są one lepiej przygotowane do radzenia sobie z wahaniami pogody niż gleby uboższe. Jednak utrzymanie tego potencjału wymaga świadomego zarządzania: ochrony przed erozją, odbudowy próchnicy tam, gdzie została utracona, oraz ograniczania presji urbanizacyjnej.

Rosnące zainteresowanie czarnoziemami widoczne jest także w edukacji. W podręcznikach geografii i biologii często podkreśla się ich wyjątkową urodzajność, wysoką jakość oraz znaczenie dla produkcji żywności. W wielu regionach stanowią one element lokalnej tożsamości – rolnicy i mieszkańcy terenów o czarnoziemach są świadomi wartości swojej ziemi i chętnie podkreślają jej walory.

Łącząc wiedzę z zakresu gleboznawstwa, rolnictwa, ekologii i nauk o klimacie, czarnoziemy stają się dziś nie tylko symbolem żyznej ziemi, ale także ważnym polem poszukiwań rozwiązań dla zrównoważonej produkcji żywności i ochrony środowiska. Zrozumienie ich funkcjonowania, potencjału i zagrożeń jest istotne nie tylko dla naukowców i rolników, lecz także dla decydentów politycznych, planistów przestrzennych i całego społeczeństwa, które korzysta z dóbr wytwarzanych dzięki tym wyjątkowym glebom.